১. ব্ৰহ্মাযাচনসুত্তৱণ্ণনা
১৭২. পৰিৱিতক্কো উদপাদীতি ধম্মগম্ভীৰতাপচ্চৱেক্খণহেতুকো ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কো উপ্পজ্জি. অযং পৰিৱিতক্কো কস্মা উদপাদি? কত্থ চ উদপাদীতি তং সব্বং ৱিভাৱেতুং ‘‘সব্ববুদ্ধান’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ আচিণ্ণসমাচিণ্ণোতি আচৰিতো চেৱ আচৰন্তেহি চ সম্মদেৱ আচৰিতোতি অত্থো. এতেন অযং পৰিৱিতক্কো সব্ববুদ্ধানং পঠমাভিসম্বোধিযং উপ্পজ্জতেৱাতি অযমেত্থ ধম্মতাতি দস্সেতি. তত্থ অট্ঠমে সত্তাহেতি ইদং সত্তমসত্তাহতো পৰং সত্তাহব্ভন্তৰে উপ্পন্নত্তা ৱুত্তং, ন পন ইতৰেসং ৱিয অট্ঠমস্স নাম সত্তাহস্স পৱত্তিতস্স সব্ভাৱা. সপচ্চগ্ঘেতি মহগ্ঘে. ‘‘পচ্চগ্ঘে’’তি ৱা পাঠো, অভিনৱেতি অত্থো. সেলমযেতি মুগ্গৱণ্ণসিলামযে.
পটিৱিদ্ধোতি সযম্ভুঞাণেন ‘‘ইদং দুক্খ’’ন্তিআদিনা পটিমুখং নিব্বিজ্ঝনৱসেন পত্তো, যাথাৱতো অৱবুদ্ধোতি অত্থো. ধম্মোতি চতুসচ্চধম্মো তব্বিনিমুত্তস্স পটিৱিজ্ঝিতব্বধম্মস্স অভাৱতো. গম্ভীৰোতি মহাসমুদ্দো ৱিয মকসতুণ্ডসূচিযা অঞ্ঞত্ৰ সমুপচিতপৰিপক্কঞাণসম্ভাৰেহি অঞ্ঞেসং ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো. তেনাহ ‘‘উত্তানপটিক্খেপৱচনমেত’’ন্তি. যো অলব্ভনেয্যপতিট্ঠো, সো ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যতায সৰূপতো ৱিসেসতো চ পস্সিতুং ন সক্কাতি আহ ‘‘গম্ভীৰত্তাৱ দুদ্দসো’’তি. দুক্খেন দট্ঠব্বোতি কিচ্ছেন কেনচি কদাচিদেৱ দট্ঠব্বো. যং পন দট্ঠুমেৱ ন সক্কা, তস্স ওগাহেত্ৱা অনু অনু বুজ্ঝনকো কদাচি নত্থীতি আহ ‘‘দুদ্দসত্তাৱ দুৰনুবোধো’’তি. দুক্খেন অৱবুজ্ঝিতব্বো অৱবোধস্স দুক্কৰভাৱতো. ইমস্মিং ঠানে ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো দুক্কৰতৰং ৱা দুৰভিসম্ভৱতৰং ৱা’’তি (সং. নি. ৫.১১১৫) সুত্তপদং ৱত্তব্বং. সন্তাৰম্মণতায ৱা সন্তো. নিব্বুতসব্বপৰিড়াহতায নিব্বুতো. অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৱং নীতোতি ৱা পণীতো. অতিত্তিকৰণট্ঠেন অতপ্পকো সাদুৰসভোজনং ৱিয. তত্থ চ নিৰোধসচ্চং সন্তং আৰম্মণন্তি সন্তাৰম্মণং, মগ্গসচ্চং সন্তং সন্তাৰম্মণঞ্চাতি সন্তাৰম্মণং, অনুপসন্তসভাৱানং কিলেসানং সঙ্খাৰানঞ্চ অভাৱতো সন্তো. নিব্বুতসব্বপৰিড়াহত্তা নিব্বুতো. সন্তপণীতভাৱেনেৱ তদত্থায অসেচনকতায অতপ্পকতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘ইদং দ্ৱযং লোকুত্তৰমেৱ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. উত্তমঞাণস্স ৱিসযত্তা ন তক্কেন অৱচৰিতব্বো. ততো এৱ নিপুণঞাণগোচৰতায সণ্হসুখুমসভাৱত্তা চ নিপুণো. বালানং অৱিসযত্তা যথাৱুত্তেহি পণ্ডিতেহি এৱ ৱেদিতব্বোতি পণ্ডিতৱেদনীযো. আলীযন্তি অভিৰমিতব্বট্ঠেন সেৱীযন্তীতি আলযা, পঞ্চ কামগুণা. আলযন্তি অল্লীযন্তি অভিৰমণৱসেন সেৱন্তীতি আলযা, তণ্হাৱিচৰিতানি. ৰমন্তীতি ৰতিং ৱিন্দন্তি কীড়ন্তি লড়ন্তি. আলযৰতাতি আলযনিৰতা.
ঠানং সন্ধাযাতি ঠানসদ্দং সন্ধায, অত্থকো পন ঠানন্তি চ পটিচ্চসমুপ্পাদো এৱ অধিপ্পেতো. তিট্ঠতি ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি হি ঠানং, সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযভূতা অৱিজ্জাদযো. ইমেসং সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, অৱিজ্জাদযো. ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতা যথা ‘‘দেৱো এৱ দেৱতা’’. ইদপ্পচ্চযানং ৱা অৱিজ্জাদীনং অত্তনো ফলং পতি পচ্চযভাৱো উপ্পাদনসমত্থতা ইদপ্পচ্চযতা. তেন পৰমত্থপচ্চযলক্খণো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো হোতি. পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি ফলং এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পদদ্ৱযেনপি ধম্মানং পচ্চযট্ঠো এৱ ৱিভাৱিতো. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰাদিপচ্চযানং এতং অধিৱচন’’ন্তি. সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযা সঙ্খাৰাদিপচ্চযা, অৱিজ্জাদযো. তেসং সঙ্খাৰাদিপচ্চযানং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৭২-৫৭৩) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. সব্বসঙ্খাৰসমথোতিআদি সব্বন্তি সব্বসঙ্খাৰসমথাদিঅভিধেয্যং সব্বং অত্থতো নিব্বানমেৱ. ইদানি অস্স নিব্বানভাৱং দস্সেতুং ‘‘যস্মা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তন্তি নিব্বানং. আগম্মাতি পটিচ্চ অৰিযমগ্গস্স আৰম্মণপচ্চযহেতু. সম্মন্তীতি পটিপ্পস্সদ্ধিৱূপসমৱসেন সম্মন্তি. তথা সন্তা চ সৱিসেসং উপসন্তা নাম হোন্তীতি আহ ‘‘ৱূপসম্মন্তী’’তি. এতেন সব্বে সঙ্খাৰা সম্মন্তি এত্থাতি সব্বসঙ্খাৰসমথো, নিব্বানন্তি দস্সেতি. সব্বসঙ্খাৰৱিসংযুত্তে হি নিব্বানে সব্বসঙ্খাৰৱূপসমপৰিযাযো অট্ঠকথাযং ৱুত্তো এৱ. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধি, খন্ধাদযো. পটিনিস্সট্ঠাতি সমুচ্ছেদৱসেন পৰিচ্চত্তা হোন্তি. সব্বা তণ্হাতি অট্ঠসতপ্পভেদা সব্বাপি তণ্হা. সব্বে কিলেসৰাগাতি কামৰাগৰূপৰাগাদিভেদা সব্বেপি কিলেসভূতা ৰাগা, সব্বেপি ৱা কিলেসা ইধ ‘‘কিলেসৰাগা’’তি অধিপ্পেতা, ন লোভৱিসেসা এৱ চিত্তস্স পৰিড়াহভাৱাপাদনতো. যথাহ ‘‘ৰত্তম্পি চিত্তং ৱিপৰিণতং, দুট্ঠম্পি চিত্তং ৱিপৰিণতং, মূড়্হম্পি চিত্তং ৱিপৰিণত’’ন্তি (পাৰা. ২৭১). ৱিৰজ্জন্তীতি পলুজ্জন্তি ৱিক্খম্ভনতো সব্বসো তেন ৱিসংযুত্তভাৱতো. সব্বং দুক্খন্তি জৰামৰণাদিভেদং সব্বং ৱট্টদুক্খং. ভৱেন ভৱন্তি তেন তেন ভৱেন ভৱন্তৰং ভৱনিকন্তিভাৱেন সংসিব্বতি. ফলেন ৱা সদ্ধিং কম্মং সতণ্হস্সেৱ আযতিং পুনব্ভৱভাৱতো. ততো ৱানতো নিক্খন্তং তত্থ তস্স সব্বসো অভাৱতো. চিৰনিসজ্জাচিৰভাসনেহি পিট্ঠিআগিলাযনতালুগলসোসাদিৱসেন কাযকিলমথো চেৱ কাযৱিহেসা চ ৱেদিতব্বা. সা চ খো দেসনায অত্থমজানন্তানং অপটিপজ্জন্তানঞ্চ ৱসেন, জানন্তানং পন পটিপজ্জন্তানঞ্চ দেসনায কাযপৰিস্সমোপি সত্থু অপৰিস্সমোযেৱ. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ন চ মং ধম্মাধিকৰণং ৱিহেসেসী’’তি (উদা. ১০). তেনেৱাহ – ‘‘যা অজানন্তানং দেসনা নাম, সো মম কিলমথো অস্সা’’তি. উভযন্তি চিত্তকিলমথো চিত্তৱিহেসা চাতি উভযম্পেতং বুদ্ধানং নত্থি বোধিমূলে এৱ সমুচ্ছিন্নত্তা. অনুব্ৰূহনং সম্পিণ্ডনং. সোতি অপিস্সূতি নিপাতো. ৱুদ্ধিপ্পত্তা ৱা অচ্ছৰিযা অনচ্ছৰিযা, ৱুদ্ধিঅত্থোপি হি -কাৰো হোতি যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি. কপ্পানং সতসহস্সং চত্তাৰি চ অসঙ্খ্যেয্যানি সদেৱকস্স লোকস্স ধম্মসংৱিভাগকৰণত্থমেৱ পাৰমিযো পূৰেত্ৱা ইদানি সমধিগতধম্মৰজ্জস্স তত্থ অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিদীপনতা গাথত্থস্স চ অচ্ছৰিযতা তস্স ৱুদ্ধিপ্পত্তীতি ৱেদিতব্বং. অত্থদ্ৱাৰেন হি গাথানং অনচ্ছৰিযতা. গোচৰা অহেসুন্তি উপট্ঠহিংসু. উপট্ঠানঞ্চ ৱিতক্কেতব্বতাৱাতি আহ ‘‘পৰিৱিতক্কযিতব্বতং পাপুণিংসূ’’তি.
যদি সুখাপটিপদাৱ, কথং কিচ্ছতাতি আহ ‘‘পাৰমীপূৰণকালে পনা’’তিআদি. এৱমাদীনি দুপ্পৰিচ্চজানি দেন্তস্স. হ-ইতি ৱা ব্যত্তন্তি এতস্মিং অত্থে নিপাতো. ‘‘একংসত্থে’’তি কেচি. হ ব্যত্তং, একংসেন ৱা অলং নিপ্পযোজনং এৱং কিচ্ছেন অধিগতস্স পকাসিতুং দেসিতুন্তি যোজনা. হলন্তি ৱা অলন্তি ইমিনা সমানত্থপদং ‘‘হলন্তি ৱদামী’’তিআদীসু ৱিয. ৰাগদোসফুট্ঠেহীতি ফুট্ঠৱিসেন ৱিয সপ্পেন ৰাগেন দোসেন চ ফুট্ঠেহি অভিভূতেহি. ৰাগদোসানুগতেহীতি ৰাগদোসেহি অনুবন্ধেহি.
নিচ্চাদীনন্তি নিচ্চাদীনং চতুন্নং ৱিপল্লাসানং. এৱংগতন্তি এৱং অনিচ্চন্তিআদিনা আকাৰেন পৱত্তং বুজ্ঝিতব্বং. কামৰাগৰত্তা চ ভৱৰাগৰত্তা চ নীৱৰণেহি নিৱুতচিত্ততায দিট্ঠিৰাগৰত্তা ৱিপৰীতাভিনিৱেসেন ন দক্খন্তি যাথাৱতো ধম্মং ন পটিৱিজ্ঝিস্সন্তি. সভাৱেনাতি অৱিপৰীতসভাৱেন. এৱং গাহাপেতুন্তি অনিচ্চন্তিআদিনা সভাৱেন যাথাৱতো ধম্মং জানাপেতুং. ৰাগদোসপৰেততাপি নেসং সম্মূড়্হভাৱেনেৱাতি আহ ‘‘তমোখন্ধেন আৱুটা’’তি.
ধম্মদেসনায অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিযা কাৰণং ৱিভাৱেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা সযমেৱ চোদনং সমুট্ঠাপেতি. অঞ্ঞাতৱেসেনাতি ইমস্স ভগৱতো সাৱকভাৱূপগমনেন অঞ্ঞাতৱেসেন. ‘‘অঞ্ঞতৰতাপসৱেসেনা’’তি কেচি, সো পনস্স অৰহত্তাধিগমনেনেৱ ৱিগচ্ছেয্য. তিৱিধং কাৰণং অপ্পোস্সুক্কতাপত্তিযা পটিপক্খস্স বলৱভাৱো, ধম্মস্স গম্ভীৰতা, তত্থ চ ভগৱতো সাতিসযং গাৰৱন্তি তং দস্সেতুং ‘‘তস্স হী’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ পটিপক্খা নাম ৰাগাদযো কিলেসা সম্মাপটিপত্তিযা অন্তৰাযকৰত্তা. তেসং বলৱভাৱতো চিৰপৰিভাৱনায সত্তসন্তানতো দুব্বিসোধিযতায তে সত্তে মত্তহত্থিনো ৱিয দুব্বলপুৰিসং অধিভৱিত্ৱা অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা অনযব্যসনং আপাদেন্তা অনেকসতযোজনাযামৱিত্থাৰং সুনিচিতং ঘনসন্নিৱেসং কণ্টকদুগ্গম্পি অধিসেন্তি. দূৰপভেদদুচ্ছেজ্জতাহি দুব্বিসোধিযতং পন দস্সেতুং ‘‘অথস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ চ অন্তো অমট্ঠতায কঞ্জিযপুণ্ণা লাবু, চিৰপাৰিৱাসিকতায তক্কভৰিতা চাটি, স্নেহতিন্তদুব্বলভাৱেন ৱসাপীতপিলোতিকা, তেলমিস্সিততায অঞ্জনমক্খিতহত্থো দুব্বিসোধনীযা ৱুত্তা. হীনূপমা চেতা ৰূপপবন্ধভাৱতো অচিৰকালিকত্তা চ মলীনতায, কিলেসসংকিলেসো এৱ পন দুব্বিসোধনীযতৰো অনাদিকালিকত্তা অৰূপনিস্সিতত্তা চ. তেনাহ ‘‘অতিসংকিলিট্ঠা’’তি.
যথা চ দুব্বিসোধনীযতৰতায, এৱং গম্ভীৰদুদ্দসদুৰনুবোধানম্পি ৱুত্তউপমা হীনূপমাৱ. গম্ভীৰোপি ধম্মো পটিপক্খৱিধমনেন ঞাণেন ৱিসদভাৱং আপন্নেন সুপাকটো ভৱেয্য, পটিপক্খৱিধমনং পন সম্মাপটিপত্তিপটিবদ্ধং, সা সদ্ধম্মস্সৱনাধীনা, তং সত্থৰি ধম্মে চ পসাদাযত্তং. সো গৰুট্ঠানিযানং অজ্ঝেসনহেতুকোতি পণালিকায সত্তানং ধম্মসম্পটিপত্তিযা ব্ৰহ্মাযাচনানিমিত্তন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.
উপক্কিলেসভূতং অপ্পং ৰাগাদিৰজং এতস্সাতি অপ্পৰজং, অপ্পৰজং অক্খি পঞ্ঞাচক্খু যেসং তে তংসভাৱাতি কত্ৱা অপ্পৰজক্খজাতিকাতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞামযে’’তিআদিমাহ. অপ্পং ৰাগাদিৰজং যেসং তংসভাৱা অপ্পৰজক্খজাতিকাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. অস্সৱনতাতি ‘‘সযং অভিঞ্ঞা’’তিআদীসু ৱিয কৰণে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘অস্সৱনতাযা’’তি. দসপুঞ্ঞকিৰিযৱসেনাতি দানাদিদসৱিধপুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূনং ৱসেন. তেনাহ ‘‘কতাধিকাৰা’’তিআদি. পপঞ্চসূদনিযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮২) পন ‘‘দ্ৱাদসপুঞ্ঞকিৰিযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, তং দানাদীসু সৰণগমন-পৰহিতপৰিণামনাদিপক্খিপনৱসেন ৱুত্তং.
ৰাগাদিমলেন সমলেহি পূৰণাদীহি ছহি সত্থাৰেহি সত্থুপটিঞ্ঞেহি কব্বৰচনাৱসেন চিন্তাকৱিআদিভাৱে ঠত্ৱা তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং চিন্তিতো. তে কিৰ বুদ্ধকোলাহলানুস্সৱেন সঞ্জাতকুতূহলং লোকং ৱঞ্চেন্তা কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা সব্বঞ্ঞুতং পটিজানন্তা যং কঞ্চি অধম্মমেৱ ‘‘ধম্মো’’তি দীপেসুং. তেনাহ ‘‘তে হি পুৰেতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা’’তিআদি. অপাপুৰেতন্তি এতং কস্সপস্স ভগৱতো সাসনন্তৰধানতো পভুতি পিহিতং নিব্বানমহাদ্ৱাৰং অৰিযমগ্গং সদ্ধম্মদেসনাহত্থেন অপাপুৰ ৱিৱৰ.
সেলো পব্বতো উচ্চো হোতি থিৰো চ, ন পংসুপব্বতো মিস্সকপব্বতো চাতি আহ ‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনী’’তি. ধম্মমযং পাসাদন্তি লোকুত্তৰধম্মমাহ. সো হি সব্বসো পসাদাৱহো, সব্বধম্মে অতিক্কম্ম অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদসদিসো চ. পঞ্ঞাপৰিযাযো ৱা ইধ ধম্ম-সদ্দোতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাময’’ন্তি. সা হি অব্ভুগ্গতট্ঠেন পাসাদোতি অভিধম্মে আগতা. তথা চাহ –
‘‘পঞ্ঞাপাসাদমাৰুয্হ, অসোকো সোকিনিং পজং;
পব্বতট্ঠোৱ ভূমট্ঠে, ধীৰো বালে অৱেক্খতী’’তি. (ধ. প. ২৮);
যথা হীতিআদীসু যথা চ পব্বতে ঠত্ৱা অন্ধকাৰে হেট্ঠা ওলোকেন্তস্স পুৰিসস্স খেত্তকেদাৰপাড়িকুটিকাযো তত্থ সযিতমনুস্সা চ ন পঞ্ঞাযন্তি অনুজ্জলভাৱতো, কুটিকাসু পন অগ্গিজালা পঞ্ঞাযতি সমুজ্জলভাৱতো, এৱং ধম্মপাসাদমাৰুয্হ সত্তলোকং ওলোকযতো ভগৱতো ঞাণস্স আপাথং নাগচ্ছন্তি অকতকল্যাণা সত্তা, ঞাণগ্গিনা অনুজ্জলভাৱতো অনুড়াৰভাৱতো চ ৰত্তিং খিত্তা সৰা ৱিয হোন্তি, কতকল্যাণা পন ভব্বপুগ্গলা দূৰে ঠিতাপি ভগৱতো আপাথং আগচ্ছন্তি পৰিপক্কঞাণগ্গিতায সমুজ্জলভাৱতো উড়াৰসন্তানতায হিমৱন্তপব্বতো ৱিয চাতি এৱং যোজনা ৱেদিতব্বা.
গৰুট্ঠানীযং পযিৰুপাসিত্ৱা গৰুতৰং পযোজনং উদ্দিস্স অভিপত্থনা অজ্ঝেসনা, সাপি অত্থতো যাচনাৱ হোতীতি আহ ‘‘অজ্ঝেসনন্তি যাচন’’ন্তি. পদেসৱিসযং ঞাণদস্সনং অহুত্ৱা বুদ্ধানংযেৱ আৱেণিকভাৱতো ইদং ঞাণদ্ৱযং ‘‘বুদ্ধচক্খূ’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ইমেসঞ্হি দ্ৱিন্নং ঞাণানং ‘বুদ্ধচক্খূ’তি নাম’’ন্তি. তিণ্ণং মগ্গ্গঞাণানন্তি হেট্ঠিমানং তিণ্ণং মগ্গঞাণানং ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি নামং চতুসচ্চধম্মদস্সনমত্তভাৱতো. যতো তানি ঞাণানি ৱিজ্জূপমভাৱেন ৱুত্তানি, অগ্গমগ্গঞাণং পন ঞাণকিচ্চস্স সিখাপ্পত্তিযা দস্সনমত্তং ন হোতীতি ‘‘ধম্মচক্খূ’’তি ন ৱুচ্চতি, যতো তং ৱজিৰূপমভাৱেন ৱুত্তং. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘অপ্পৰজক্খজাতিকা’’তি এত্থ ৱুত্তনযেন. যস্মা মন্দকিলেসা ‘‘অপ্পৰজক্খা’’তি ৱুত্তা, তস্মা বহলকিলেসা ‘‘মহাৰজক্খা’’তি ৱেদিতব্বা. পটিপক্খৱিধমনসমত্থতায তিক্খানি সূৰানি ৱিসদানি, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন মুদূনি. সদ্ধাদযো আকাৰাতি সদ্দহনাদিপ্পকাৰে ৱদতি. সুন্দৰাতি কল্যাণা. সম্মোহৱিনোদনিযং পন ‘‘যেসং আসযাদযো কোট্ঠাসা সুন্দৰা, তে স্ৱাকাৰা’’তি ৱুত্তং, তং ইমায অত্থৱণ্ণনায অঞ্ঞদত্থু সংসন্দতীতি দট্ঠব্বং. কাৰণং নাম পচ্চযাকাৰো, সচ্চানি ৱা. পৰলোকন্তি সম্পৰাযং. তং দুক্খাৱহং ৱজ্জং ৱিয ভযতো পস্সিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘পৰলোকঞ্চেৱ ৱজ্জঞ্চ ভযতো পস্সন্তী’’তি. সম্পত্তিভৱতো ৱা অঞ্ঞত্তা ৱিপত্তিভৱো পৰলোকোতি ৱুত্তং ‘‘পৰ…পে… পস্সন্তী’’তি.
অযং পনেত্থ পাড়ীতি এত্থ ‘‘অপ্পৰজক্খা’’তি পদানং অত্থৱিভাৱনে অযং তস্স তথাভাৱসাধনপাড়ি. সদ্ধাদীনঞ্হি ৱিমুত্তপৰিপাচকধম্মানং বলৱভাৱো তপ্পটিপক্খানং পাপধম্মানং দুব্বলভাৱে সতি হোতি. তেসঞ্চ বলৱভাৱো সদ্ধাদীনং দুব্বলভাৱেতি ৱিমুত্তিপৰিপাচকধম্মানং সৱিসেসং অত্থিতানত্থিতাৱসেন অপ্পৰজক্খা মহাৰজক্খাতিআদযো পাড়িযং (পটি. ম. ১.১১১) ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা ‘‘সদ্ধো পুগ্গলো অপ্পৰজক্খো’’তিআদিনা. খন্ধাদযো এৱ লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকো সম্পত্তিভৱভূতো লোকো সম্পত্তিভৱলোকো, সুগতিসঙ্খাতো উপপত্তিভৱো. সম্পত্তি ভৱতি এতেনাতি সম্পত্তিসম্ভৱলোকো, সুগতিসংৱত্তনিযো কম্মভৱো. দুগ্গতিসঙ্খাতউপপত্তিভৱ-দুগ্গতিসংৱত্তনিযকম্মভৱা ৱিপত্তিভৱলোক-ৱিপত্তিসম্ভৱলোকা. পুন এককদুকাদিৱসেন লোকং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘একো লোকো’’তিআদি ৱুত্তং. আহাৰাদযো ৱিয হি আহাৰট্ঠিতিকা সঙ্খাৰা সব্বে লুজ্জনট্ঠেন লোকোতি. তত্থ একো লোকো সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকাতি যাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খাৰানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিতা ৱুত্তা, তায সব্বো সঙ্খাৰলোকো একো একৱিধো পকাৰন্তৰস্স অভাৱতো. দ্ৱে লোকাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. নামগ্গহণেন চেত্থ নিব্বানস্স অগ্গহণং তস্স অলোকসভাৱত্তা.
ননু চ ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি এত্থ পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায মগ্গফলানম্পি লোকতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পৰিঞ্ঞেয্যানং দুক্খসচ্চধম্মানং ইধ ‘‘লোকো’’তি অধিপ্পেতত্তা. অথ ৱা ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতীতি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণৰহিতানং লোকুত্তৰানং নত্থি লোকতা. উপাদানানং আৰম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. অনুৰোধাদিৱত্থুভূতা লাভাদযো অট্ঠ লোকধম্মা. দসাযতনানীতি দস ৰূপাযতনানি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. ৱিৱট্টজ্ঝাসযস্স অধিপ্পেতত্তা তস্স চ সব্বং তেভূমককম্মং গৰহিতব্বং ৱজ্জিতব্বঞ্চ হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বে অভিসঙ্খাৰা ৱজ্জা, সব্বে ভৱগামিকম্মা ৱজ্জা’’তি. অপ্পৰজক্খতাদীসু পঞ্চসু দুকেসু একেকস্মিং দস দস কত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাসায আকাৰেহি ইমানি পঞ্চিন্দ্ৰিযানি জানাতী’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ সদ্ধাদীনং ইন্দ্ৰিযানং পৰোপৰিযত্তং জানাতীতি কত্ৱা তথা ৱুত্তং. এত্থ চ অপ্পৰজক্খাদিভব্বাদিৱসেন আৱজ্জেন্তস্স ভগৱতো তে সত্তা পুঞ্জপুঞ্জাৱ হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, ন একেকা.
উপ্পলানি এত্থ সন্তীতি উপ্পলিনী. উপ্পলগচ্ছোপি জলাসযোপি চ. ইধ পন জলাসযো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপ্পলৱনে’’তি. যানি হি উদকস্স অন্তো নিমুগ্গানেৱ হুত্ৱা পুসন্তি ৱড্ঢন্তি, তানি অন্তোনিমুগ্গপোসীনি. দীপিতানীতি অট্ঠকথাযং পকাসিতানি, ইধেৱ ৱা ‘‘অঞ্ঞানিপী’’তিআদিনা দস্সিতানি. উগ্ঘটিতঞ্ঞূতি উগ্ঘটনং নাম ঞাণুগ্ঘটনং, ঞাণেন উগ্ঘটিতমত্তেনেৱ জানাতীতি অত্থো. ৱিপঞ্চিতং ৱিত্থাৰিতমেৱ অত্থং জানাতীতি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ. নিদ্দেসাদীহি ধম্মাভিসমযায নেতব্বোতি নেয্যো. পজ্জতি অত্থো এতেনাতি পদং, পজ্জতে ঞাযতেতি ৱা পদং, তদত্থো. পদং পৰমং এতস্স, ন সচ্চাভিসম্বোধোতি পদপৰমো.
উদাহটৱেলাযাতি উদাহাৰে ধম্মস্স উদ্দেসে উদাহটমত্তেযেৱ. ধম্মাভিসমযোতি চতুসচ্চধম্মস্স ঞাণেন সদ্ধিং অভিসমযো. অযং ৱুচ্চতীতি অযং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন সংখিত্তেন মাতিকায ঠপিযমানায দেসনানুসাৰেন ঞাণং পেসেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. অযং ৱুচ্চতীতি সংখিত্তেন মাতিকং ঠপেত্ৱা ৱিত্থাৰেন অত্থে ৱিভজিযমানে অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থো পুগ্গলো ‘‘ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ’’তি ৱুচ্চতি. উদ্দেসতোতি উদ্দেসহেতু. উদ্দিসন্তস্স উদ্দিসাপেন্তস্স ৱাতি অত্থো. পৰিপুচ্ছতোতি অত্থং পৰিপুচ্ছন্তস্স. অনুপুব্বেন ধম্মাভিসমযো হোতীতি অনুক্কমেন অৰহত্তপ্পত্তি হোতি. ন তায জাতিযা ধম্মাভিসমযো হোতীতি তেন অত্তভাৱেন মগ্গং ৱা ফলং ৱা অন্তমসো ঝানং ৱা ৱিপস্সনং ৱা নিব্বত্তেতুং ন সক্কোতি. অযং ৱুচ্চতি পদপৰমোতি অযং পুগ্গলো ছব্বিধং ব্যঞ্জনপদং ছব্বিধং অত্থপদন্তি ইদং পদমেৱ পৰমং অস্সাতি পদপৰমোতি ৱুচ্চতীতি অত্থো.
ৱাসনা হোতীতি দেসনা ফলৱোহাৰেন ৱাসনা হোতীতি ৱুত্তা. ন হি কাচি বুদ্ধানং দেসনা নিৰত্থকা. যেতি যে দুৱিধে পুগ্গলে. ৱিভঙ্গে কম্মাৱৰণেনাতি পঞ্চৱিধেন আনন্তৰিযকম্মেন. ৱিপাকাৱৰণেনাতি অহেতুকপটিসন্ধিযা. যস্মা পন দুহেতুকানম্পি অৰিযমগ্গপটিৱেধো নত্থি, তস্মা দুহেতুকা পটিসন্ধিপি ৱিপাকাৱৰণমেৱাতি ৱেদিতব্বা. কিলেসাৱৰণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধাদীসু সদ্ধাৰহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাছন্দৰহিতা. উত্তৰকুৰুকা মনুস্সা অচ্ছন্দিকট্ঠানং পৱিট্ঠা. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৱঙ্গপঞ্ঞায পৰিহীনা. ভৱঙ্গপঞ্ঞায পন পৰিপুণ্ণাযপি যস্স ভৱঙ্গচলনং লোকুত্তৰস্স পচ্চযো ন হোতি, সোপি দুপ্পঞ্ঞো এৱ নাম. অভব্বা নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তন্তি কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তনিযামসঙ্খাতং মগ্গং ওক্কমিতুং অধিগন্তুং অভব্বা. ন কম্মাৱৰণেনাতিআদীনি ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বানি. ৰাগচৰিতাদিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং পৰমত্থদীপনিযং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.৪৩) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.
নিব্বানস্স দ্ৱাৰং পৱিসনমগ্গো ৱিৱৰিত্ৱা ঠপিতো মহাকৰুণূপনিস্সযেন সযম্ভুঞাণেন অধিগতত্তা. সদ্ধং পমুঞ্চন্তূতি অত্তনো সদ্ধং ধম্মসম্পটিচ্ছনযোগ্যং কত্ৱা ৱিস্সজ্জেন্তু, সদ্দহনাকাৰেন নং উপট্ঠপেন্তূতি অত্থো. সুখেন অকিচ্ছেন পৱত্তনীযতায সুপ্পৱত্তিতং. ন ভাসিং ন ভাসিস্সামীতি চিন্তেসিং.
সত্থু সন্তিকং উপগতানং দেৱানং ব্ৰহ্মানঞ্চ তস্স পুৰতো অন্তৰধানং নাম অতিট্ঠনন্তি আহ ‘‘সকট্ঠানমেৱ গতো’’তি. সদ্ধিন্দ্ৰিযাদি সম্মাদিট্ঠিআদিকো ধম্মো এৱ ৱিনেয্যসন্তানে পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৱা চক্কন্তি আণা. ধম্মন্তি দেসনা. অথ ৱা অত্থধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং পৱত্তনট্ঠেন চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং. ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ ‘‘ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচৰিযায পৱত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২.৪০-৪১). পৱত্তেসীতি পট্ঠপেসি.
ব্ৰহ্মাযাচনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.