৩. জটাসুত্তৱণ্ণনা
২৩. যেন অত্থেন তণ্হা ‘‘জটা’’তি ৱুত্তা, তমেৱত্থং দস্সেতুং ‘‘জালিনিযা’’তি ৱুত্তং. সা হি অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতপভেদা অত্তনো অৱযৱভূতা এৱ জালা এতিস্সা অত্থীতি জালিনীতি ৱুচ্চতি. ইদানিস্সা জটাকাৰেন পৱত্তিং দস্সেতুং ‘‘সা হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৰূপাদীসু আৰম্মণেসূতি তস্সা পৱত্তিট্ঠানমাহ ৰূপাদিছড়াৰম্মণৱিনিমুত্তস্স তণ্হাৱিসযস্স অভাৱতো. হেট্ঠুপৰিযৱসেনাতি কদাচি ৰূপাৰম্মণে কদাচি যাৱ ধম্মাৰম্মণা, কদাচি ধম্মাৰম্মণে কদাচি যাৱ ৰূপাৰম্মণাতি এৱং হেট্ঠা চ উপৰি চ পৱত্তিৱসেন. দেসনাক্কমেন চেত্থ হেট্ঠুপৰিযতা ৱেদিতব্বা, কামৰাগাদিৱসেনপি অযমত্থো ৱেদিতব্বো. সঙ্খাৰানং খণিকভাৱতো অপৰাপৰুপ্পত্তি এত্থ সংসিব্বনন্তি আহ ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো সংসিব্বনট্ঠেনা’’তি. ইদং যেন সম্বন্ধেন জটা ৱিযাতি জটাতি জটাতণ্হানং উপমূপমেয্যতা, তংদস্সনং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা জালিনী ৱেড়ুগুম্বস্স সাখা, তাসং সঞ্চযাদযো চ অত্তনো অৱযৱেহি সংসিব্বিতা ৱিনদ্ধা ‘‘জটা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং তণ্হাপি সংসিব্বনসভাৱেনাতি.
ইমে সত্তা ‘‘মম ইদ’’ন্তি পৰিগ্গহিতং অত্তনিব্বিসেসং মঞ্ঞমানা অব্ভন্তৰিমং কৰোন্তি. অব্ভন্তৰট্ঠো চ অন্তো-সদ্দোতি সকপৰিক্খাৰেসু উপ্পজ্জনমানাপি তণ্হা ‘‘অন্তোজটা’’তি ৱুত্তা. পব্বজিতস্স পত্তাদি, গহট্ঠস্স হত্থিআদি সকপৰিক্খাৰো. অত্তাতি ভৱতি এত্থ অভিমানোতি অত্তভাৱো, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. সৰীৰন্তি কেচি. ‘‘মম অত্তভাৱো সুন্দৰো, অসুকস্স ৱিয মম অত্তভাৱো ভৱেয্যা’’তিআদিনা সকঅত্তভাৱাদীসু তণ্হায উপ্পজ্জনাকাৰো ৱেদিতব্বো. অত্তনো চক্খাদীনি অজ্ঝত্তিকাযতনানি, অত্তনো চ পৰেসঞ্চ ৰূপাদীনি বাহিৰাযতনানি, পৰেসং সব্বানি ৱা. সপৰসন্ততিপৰিযাপন্নানি ৱা চক্খাদীনি অজ্ঝত্তিকাযতনানি, তথা ৰূপাদীনি বাহিৰাযতনানি. পৰিত্তমহগ্গতভৱেসু পৱত্তিযাপি তণ্হায অন্তোজটাবহিজটাভাৱো ৱেদিতব্বো. কামভৱো হি কস্সচিপি কিলেসস্স অৱিক্খম্ভিতত্তা কত্থচিপি অৱিমুত্তো অজ্ঝত্তগ্গহণস্স ৱিসেসপচ্চযোতি ‘‘অজ্ঝত্তং অন্তো’’তি চ ৱুচ্চতি, তব্বিপৰিযাযতো ৰূপাৰূপভৱো ‘‘বহিদ্ধা বহী’’তি চ. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অজ্ঝত্তসংযোজনো পুগ্গলো, বহিদ্ধাসংযোজনো পুগ্গলো’’তি (অ. নি. ২.৩৭).
ৱিসযভেদেন পৱত্তিআকাৰভেদেন অনেকভেদভিন্নম্পি তণ্হং জটাভাৱসামঞ্ঞেন একন্তি গহেত্ৱা ‘‘তায এৱং উপ্পজ্জমানায জটাযা’’তি ৱুত্তং. সা পন পজাতি ৱুত্তসত্তসন্তানপৰিযাপন্না এৱ হুত্ৱা পুনপ্পুনং তং জটেন্তী ৱিনন্ধন্তী পৱত্ততীতি আহ ‘‘জটায জটিতা পজা’’তি. তথা হি পৰমত্থতো যদিপি অৱযৱব্যতিৰেকেন সমুদাযো নত্থি, একদেসো পন সমুদাযো নাম ন হোতীতি অৱযৱতো সমুদাযং ভিন্নং কত্ৱা উপমূপমেয্যং দস্সেন্তো ‘‘যথা নাম ৱেড়ুজটাদীহি…পে… সংসিব্বিতা’’তি আহ. ইমং জটন্তি সম্বন্ধো. তীসু ধাতূসু একম্পি অসেসেত্ৱা সংসিব্বনেন তেধাতুকং জটেত্ৱা ঠিতং. তেনস্সা মহাৱিসযতং ৱিজটনস্স চ সুদুক্কৰভাৱমাহ. ৱিজটেতুং কো সমত্থোতি ইমিনা ‘‘ৱিজটযে’’তি পদং সত্তিঅত্থং, ন ৱিধিঅত্থন্তি দস্সেতি.
এৱং ‘‘অন্তোজটা’’তিআদিনা পুট্ঠো অথস্স ভগৱা তমত্থং ৱিস্সজ্জেন্তো ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তিআদিমাহ. এত্থ সীলেতি কুসলসীলে. তং পন পাতিমোক্খসংৱৰাদিভেদেসু পৰিসুদ্ধমেৱ ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলে’’তি.
নৰতি নেতীতি নৰো, পুৰিসো. কামং ইত্থীপি তণ্হাজটাৱিজটনে সমত্থা অত্থি, পধানমেৱ পন সত্তং দস্সেন্তো ‘‘নৰো’’তি আহ যথা ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি, অট্ঠকথাযং পন অৱিভাগেন পুগ্গলপৰিযাযো অযন্তি দস্সেতুং ‘‘নৰোতি সত্তো’’তি ৱুত্তং. ৱিপাকভূতায সহ পঞ্ঞায ভৱতীতি সপঞ্ঞো. তায হি আদিতো পট্ঠায সন্তানৱসেন বহুলং পৱত্তমানায অযং সত্তো সৱিসেসং সপঞ্ঞোতি ৱত্তব্বতং অৰহতি. ৱিপাকপঞ্ঞাপি হি সন্তানৱিসেসেন ভাৱনাপঞ্ঞুপ্পত্তিযা উপনিস্সযপচ্চযো হোতি অহেতুকদ্ৱিহেতুকানং তদভাৱতো. কম্মজতিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞাযাতি কম্মজায তিহেতুকপটিসন্ধিযং পঞ্ঞাযাতি এৱং তিহেতুকসদ্দো পটিসন্ধিসদ্দেন সম্বন্ধিতব্বো, ন পঞ্ঞাসদ্দেন. ন হি পঞ্ঞা তিহেতুকা অত্থি. পটিসন্ধিতো পভুতি পৱত্তমানা পঞ্ঞা ‘‘পটিসন্ধিযং পঞ্ঞা’’তি ৱুত্তা তংমূলকত্তা, ন পটিসন্ধিক্খণে পৱত্তা এৱ.
চিন্তেতি আৰম্মণং উপনিজ্ঝাযতীতি চিত্তং, সমাধি. সো হি সাতিসযং উপনিজ্ঝানকিচ্চো. ন হি ৱিতক্কাদযো ৱিনা সমাধিনা তমত্থং সাধেন্তি, সমাধি পন তেহি ৱিনাপি সাধেতীতি. পগুণবলৱভাৱাপাদনেন পচ্চযেহি চিত্তং, অত্তসন্তানং চিনোতীতিপি চিত্তং, সমাধি. পঠমজ্ঝানাদিৱসেন চিত্তৱিচিত্ততায ইদ্ধিৱিধাদিচিত্তকৰণেন চ সমাধি চিত্তন্তি ৱিনাপি পৰোপদেসেনস্স চিত্তপৰিযাযো লব্ভতেৱ. অট্ঠকথাযং পন চিত্ত-সদ্দো ৱিঞ্ঞাণে নিৰুড়্হোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চিত্তসীসেন হেত্থ অট্ঠ সমাপত্তিযো কথিতা’’তি. যথাসভাৱং পকাৰেহি জানাতীতি পঞ্ঞা. সা যদিপি কুসলাদিভেদতো বহুৱিধা, ‘‘ভাৱয’’ন্তি পন ৱচনতো ভাৱেতব্বা ইধাধিপ্পেতাতি তং দস্সেন্তো ‘‘পঞ্ঞানামেন ৱিপস্সনা কথিতা’’তি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনং, তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৱ, আতপ্পসদ্দো ৱিয পন আতাপ-সদ্দো ৱীৰিযে এৱ নিৰুড়্হোতি আহ ‘‘আতাপীতি ৱীৰিযৱা’’তি. যথা কম্মট্ঠানং তায পঞ্ঞায পৰিতো হৰীযতি পৱত্তীযতি, এৱং সাপি তদত্থং যোগিনাতি আহ ‘‘পাৰিহাৰিযপঞ্ঞা’’তি. অভিক্কমাদীনি সব্বকিচ্চানি সাত্থকসম্পজঞ্ঞাদিৱসেন পৰিচ্ছিজ্জ নেতীতি সব্বকিচ্চপৰিণাযিকা.
যস্মা পুগ্গলাধিট্ঠানেন গাথা ভাসিতা, তস্মা পুগ্গলাধিট্ঠানমেৱ উপমং দস্সেন্তো ‘‘যথা নাম পুৰিসো’’তিআদিমাহ. তত্থ সুনিসিতন্তি সুট্ঠু নিসিতং, অতিৱিয তিখিণন্তি অত্থো. সত্থস্স নিসিততৰভাৱকৰণং নিসানসিলাযং, বাহুবলেন চস্স উক্খিপনন্তি উভযম্পেতং অত্থাপন্নং কত্ৱা উপমা ৱুত্তাতি তদুভযং উপমেয্যং দস্সেন্তো ‘‘সমাধিসিলাযং সুনিসিতং…পে… পঞ্ঞাহত্থেন উক্খিপিত্ৱা’’তি আহ. সমাধিগুণেন হি পঞ্ঞায তিক্খভাৱো. যথাহ ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১). ৱীৰিযঞ্চস্সা উপত্থম্ভকং পগ্গণ্হনতো. ৱিজটেয্যাতি ৱিজটেতুং সক্কুণেয্য. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায হি ৱত্তমানায যোগাৱচৰো তণ্হাজটং ৱিজটেতুং সমত্থো নাম. ৱিজটনঞ্চেত্থ সমুচ্ছেদৱসেন পহানন্তি আহ – ‘‘সঞ্ছিন্দেয্য সম্পদালেয্যা’’তি.
মগ্গক্খণে পনেস ৱিজটেতি নাম, অগ্গফলক্খণে সব্বসো ৱিজটিতজটো নাম. তেনাহ ‘‘ইদানী’’তিআদি. যস্মা জটায ৱিজটনং অৰিযমগ্গেন, তঞ্চ খো নিব্বানং আগম্ম, তস্মা তং সন্ধাযাহ ‘‘জটায ৱিজটনোকাস’’ন্তি. যত্থ পন সা ৱিজটীযতি, তং দস্সেতুং ‘‘যত্থ নামঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘পটিঘং ৰূপসঞ্ঞা চা’’তি গাথাসুখত্থং সানুনাসিকং কত্ৱা নিদ্দেসো, ‘‘পটিঘৰূপসঞ্ঞা’’তি ৱুত্তং হোতি. পটিঘসঞ্ঞাৱসেন কামভৱো গহিতো কামভৱপৰিযাপন্নত্তা তায. পথৱীকসিণাদিৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা. উভযত্থাপি সঞ্ঞাসীসেন চিত্তুপ্পাদস্সেৱ গহণং. ভৱসঙ্খেপেনাতি ভৱভাৱেন সঙ্খিপিতব্বতায, ভৱলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অত্থো. ৰূপে ৱা ৱিৰজ্জনৱসেন চ ৱত্তুং সক্কুণেয্যা ইধ ৰূপসঞ্ঞাতি ৱুত্তা, এৱম্পেত্থ অৰূপভৱস্স চ গহিততা ৱেদিতব্বা. ‘‘নামঞ্চ ৰূপঞ্চা’’তি অনৱসেসতো নামৰূপং গহিতন্তি অৰূপভৱ-অসঞ্ঞভৱানম্পেত্থ গহণং সিদ্ধন্তি অপৰে. পৰিযাদিযনট্ঠানেতি পৰিযাদিযনকাৰণে সব্বসো খেপননিমিত্তে নিব্বানে. তেনাহ ‘‘নিব্বানং…পে… দস্সিতো হোতী’’তি.
জটাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.