২. নন্দনৱগ্গো
১. নন্দনসুত্তৱণ্ণনা
১১. ‘‘তত্ৰ ভগৱা’’তি ৱুত্তে ন তথা ব্যঞ্জনানং সিলিট্ঠতা, যথা ‘‘তত্ৰ খো ভগৱা’’তি ৱুত্তেতি আহ ‘‘ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতাৱসেনা’’তি. পৰিসজেট্ঠকেতি পৰিসায জেট্ঠকে, যে তস্সা দেসনায ৱিসেসতো ভাজনভূতা. পৰিসজেট্ঠকে ভিক্খূতি চতুপৰিসজেট্ঠকে ভিক্খূ. চতুন্নং হি পৰিসানং জেট্ঠা ভিক্খুপৰিসা পঠমুপ্পন্নত্তা. আমন্তেসীতি সম্বোধেসি, সম্বোধনঞ্চ জানাপনন্তি আহ ‘‘জানাপেসী’’তি. ভদন্তেতি গৰুগাৰৱসপ্পতিস্সৱৱচনমেতং, অত্থতো পন ভদন্তেতি ভদ্দং তৱ হোতু অত্তনো নিট্ঠানপৰিযোসানত্তা পৰেসঞ্চ সন্ততাৱহত্তা. ভগৱতো পচ্চস্সোসুন্তি এত্থ ভগৱতোতি সামিৱচনং আমন্তনমেৱ সম্বন্ধিঅত্থপদং অপেক্খতীতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ভগৱতো ৱচনং পতিঅস্সোসু’’ন্তি. ভগৱতোতি পন ইদং পতিস্সৱনসম্বন্ধেন সম্পদানৱচনং যথা ‘‘দেৱদত্তস্স পটিস্সুণাতী’’তি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং নিদানৱগ্গস্স আদিসুত্তৱণ্ণনাযং আগমিস্সতি.
তাৱতিংসকাযোতি তাৱতিংসসঞ্ঞিতো দেৱনিকাযো. দুতিযদেৱলোকোতি ছসু কামলোকেসু দুতিযো দেৱলোকো. তেত্তিংস জনা সহপুঞ্ঞকাৰিনো তত্থ উপ্পন্না, তংসহচৰিতট্ঠানং তাৱতিংসং, তন্নিৱাসিনোপি তাৱতিংসনামকা সহচৰণঞাযেনাতি আহ ‘‘মঘেন মাণৱেনা’’তিআদি. অযং পন কেচিৱাদো ব্যাপন্নো হোতীতি তং অৰোচেন্তেন ‘‘ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. ব্যাপন্নতং দস্সেন্তো ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিমাহ. তথা হি ৱক্খতি ‘‘এৱং হি নিদ্দোসং পদং হোতী’’তি. নামপণ্ণত্তিযেৱাতি অত্থনিৰপেক্খত্তা নিৰুড়্হসমঞ্ঞা এৱ.
তং ৱনন্তি তং উপৱনং. পৱিট্ঠে পৱিট্ঠে দুক্খপ্পত্তেপি অত্তনো সম্পত্তিযা নন্দযতি, পগেৱ অদুক্খপ্পত্তেতি দস্সেতুং ‘‘পঞ্চসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. পৱেসিতানন্তি পকোট্ঠৱাৰেন পৱেসিতানম্পীতি অধিপ্পাযো. চৱনকালেযেৱ থোকং দিস্সমানৱিকাৰা হুত্ৱা চৱন্তি, তে সন্ধায ‘‘হিমপিণ্ডো ৱিয ৱিলীযন্তী’’তি ৱুত্তং. যে পন অদিস্সমানৱিকাৰা সহসা অন্তৰধাযন্তি, তে সন্ধায ‘‘দীপসিখা ৱিয ৱিজ্ঝাযন্তী’’তি ৱুত্তন্তি ৱদন্তি. নন্দযতি পকতিযা সোমনস্সিতং দোমনস্সিতঞ্চ. নন্দনেতি এৱংঅন্ৱত্থনামকে উয্যানে. পৰিৱুতাতি ‘‘দেৱতা’’তি ৱচনং উপাদায ইত্থিলিঙ্গৱসেন ৱুত্তং. দেৱপুত্তো হি সো.
দিৱি ভৱত্তা দিব্বাতি আহ ‘‘দেৱলোকে নিব্বত্তেহী’’তি. কামেতব্বতায কামবন্ধনেহি, তথা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসংকিণ্ণসভাৱতায কামকোট্ঠাসেহি. উপেতাতি উপগতা সমন্নাগতা. পৰিচাৰযমানাতি পৰিৰমমানা. ইদঞ্হি পদং অপেক্খিত্ৱা ‘‘কামগুণেহী’’তি কত্তৰি কৰণৱচনং, পুৰিমানি অপেক্খিত্ৱা সহযোগে. ৰমমানা চৰন্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ৰমমানা’’তি. পৰিচাৰযমানাতি ৱা পৰিতো সমন্ততো চাৰযমানাতি অত্থোতি আহ ‘‘ইন্দ্ৰিযানি সঞ্চাৰযমানা’’তি. পঠমনযে হি অনুভৱনত্থো পৰিচৰণসদ্দো, দুতিযনযে পৰিৱত্তনত্থো. সো পনাতি ‘‘তাযং ৱেলায’’ন্তি ৱুত্তকালো. অধুনাতি সম্পতি. সো ৱিচৰীতি সম্বন্ধো. কামগুণেহীতি হেতুম্হি কৰণৱচনং. ওৱুতোতি যথা তং ন ঞাযতি, এৱং পিহিতচিত্তো. নিৱুতো পৰিযোনদ্ধোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. তেনাহ ‘‘লোকাভিভূতো’’তি. আসভিন্তি সেট্ঠং ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৩১; ম. নি. ৩.২০৭) ভাসন্তো বোধিসত্তো ৱিয.
কেৱলং দস্সনং কিমত্থিযন্তি আহ – ‘‘যে…পে… ৱসেনা’’তি, তস্মিং নন্দনৱনে অৱট্ঠিতকামভাগানুভৱনৱসেনাতি অত্থো. নৰদেৱানন্তি পুৰিসভূতদেৱতানং. তেনাহ ‘‘দেৱপুৰিসান’’ন্তি. অপ্পকং অধিকং ঊনং ৱা গণনূপগং নাম ন হোতীতি ‘‘তিক্খত্তুং দসন্ন’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘তেত্তিংসান’’ন্তি হি ৱত্তব্বে অযং ৰুড়্হী. পৰিৱাৰসঙ্খাতেন, ন কিত্তিসঙ্খাতেনাতি অধিপ্পাযো. সীলাচাৰাদিগুণনেমিত্তিকা হি কিত্তি. ‘‘তাৱতিংসা দেৱা দীঘাযুকা ৱণ্ণৱন্তো সুখবহুলা’’তি এৱমাদিৱচনেন যসে ইচ্ছিতে অৱিসেসেত্ৱাৱ ‘‘যসেন সম্পন্নান’’ন্তি সক্কা ৱত্তুং.
অৰিযসাৱিকাতি সোতাপন্না. ‘‘সকদাগামিনী’’তি কেচি. অধিপ্পাযং ৱিৱট্টেত্ৱাতি যথা ত্ৱং অন্ধবালে মঞ্ঞসি, ধম্মসভাৱো এৱং ন হোতীতি তস্সা দেৱতায অধিপ্পাযং ৱিপৰিৱত্তেত্ৱা. একন্ততো সুখং নাম নিব্বানমেৱ. কামা হি দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন তস্সা অধিপ্পাযং পটিক্খিপিত্ৱা. কামং চতুত্থভূমকাপি সঙ্খাৰা অনিচ্চা এৱ, তে পন সম্মসনূপগা ন হোন্তীতি তেভূমকগ্গহণং সম্মসনযোগ্গেন. হুত্ৱাতি পুব্বে অৱিজ্জমানা পচ্চযসমৱাযেন ভৱিত্ৱা উপ্পজ্জিত্ৱা. এতেন নেসং ভাৱভাগো দস্সিতো. অভাৱত্থেনাতি সৰসনিৰোধভূতেন ৱিদ্ধংসনভাৱেন.
অনিচ্চা অদ্ধুৱা, ততো এৱ ‘‘ময্হং ইমে সুখা’’তি ৱা ন ইচ্চাতি অনিচ্চা. উপ্পাদৱযসভাৱাতি খণে খণে উপ্পজ্জননিৰুজ্ঝনসভাৱা. তেনাহ ‘‘উপ্প…পে… ৱেৱচন’’ন্তি. পুৰিমস্স ৱা পচ্ছিমং কাৰণৱেৱচনন্তি আহ ‘‘যস্মা ৱা’’তিআদি. তদনন্তৰাতি তেসং উপ্পাদৱযানং অন্তৰে. ৱেমজ্ঝট্ঠানন্তি ঠিতিক্খণং ৱদতি. যে পন ‘‘সঙ্খাৰানং ঠিতি নত্থী’’তি ৱদন্তি, তেসং তং মিচ্ছা. যথা হি তস্সেৱ ধম্মস্স উপ্পাদাৱত্থায ভিন্না ভঙ্গাৱত্থা ইচ্ছিতা, অঞ্ঞথা অঞ্ঞং উপ্পজ্জতি, অঞ্ঞং নিৰুজ্ঝতীতি আপজ্জতি, এৱং উপ্পন্নস্স ভঙ্গাভিমুখাৱত্থা ইচ্ছিতব্বা, সাৱ ঠিতিক্খণো. ন হি উপ্পজ্জমানো ভিজ্জতীতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি. ৱূপসমসঙ্খাতন্তি অচ্চন্তং ৱূপসমসঙ্খাতং নিব্বানমেৱ সুখং, ন তযা অধিপ্পেতা কামাতি অধিপ্পাযো.
নন্দনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা
১২. নন্দতীতি এত্থ নন্দনং সপ্পীতিককামতণ্হাকিচ্চন্তি আহ – ‘‘তুস্সতী’’তি, তস্মা কামপৰিতোসেন হট্ঠতুট্ঠো হোতীতি অত্থো. পুত্তিমাতি পুত্তৱা. পহূতে চাযং মা-সদ্দোতি আহ ‘‘বহুপুত্তো’’তি. বহুপুত্ততাগহণেন ইদং পযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘তস্স হী’’তিআদিমাহ. পূৰেন্তীতি পদং অপেক্খিত্ৱা ধঞ্ঞস্সাতি সামিৱচনং. ইতি আহাতি ইমমত্থং সন্ধাযাহ, এৱংঅধিপ্পাযো হুত্ৱাতি অত্থো. গোসামিকোতি গোমা. ইধাপি পহূতে মা-সদ্দো. গোৰসসম্পত্তিন্তি গোৰসেহি নিপ্ফজ্জনসম্পত্তিং. উপধীতি পচ্চত্তবহুৱচনং. হীতি হেতুঅত্থে নিপাতো. নন্দযন্তি পীতিসোমনস্সং জনযন্তীতি নন্দনা. কামং দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো নিপ্পৰিযাযতো কামা ‘‘উপধী’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি, তস্সা পন দেৱতায অধিপ্পাযৱসেনাহ ‘‘সুখস্স অধিট্ঠানভাৱতো’’তি. কিলেসৱত্থুহেতুকত্তা সেসপদদ্ৱযস্স কিঞ্চাপি সব্বং সংসাৰদুক্খং কিলেসহেতুকং, ৱিসেসতো পন পাপধম্মা অপাযূপপত্তিং নিব্বত্তেন্তীতি আহ – ‘‘কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো’’তি. উপসংহৰমানাতি উপনেন্তা উপ্পাদেন্তা. মনুস্সজাতিকোপি দুল্লভঘাসচ্ছাদনতায দুক্খবহুলো পেতো ৱিযাতি মনুস্সপেতো. মনুস্সজাতিকোপি ৱুত্তৰূপো অনত্থপাতিতো পৰেহি হিংসিতো সমানো নেৰযিকো ৱিযাতি মনুস্সনেৰযিকো.
ফলেন ৰুক্খতো ফলং পাতেন্তো ৱিয. তথেৱ নৱহাকাৰেহীতি যথা তীসু কালেসু নাসমৰণভেদনৱসেন পুত্তিমা পুত্তনিমিত্তং, তথেৱ গোমা গোনিমিত্তং সোচতি নৱপ্পকাৰেহি. পঞ্চ কামগুণোপধীপি নৰং সোচেন্তীতি যোজনা. তস্সাতি যো উত্তৰি অনুগিজ্ঝতি তস্স. কামযানস্সাতি জাতকামচ্ছন্দস্স. জন্তুনোতি সত্তস্স. পৰিহাযন্তি চে ৱিনস্সন্তি চে. সল্লৱিদ্ধোৱাতি সল্লেন ৱিদ্ধো ৱিয. ৰুপ্পতীতি ৱিকাৰং আপজ্জতি, সোচতীতি অত্থো. নৰস্স সোচনা সোকঘট্টনপচ্চযো. উপধযো নত্থীতি কামং কিলেসাভিসঙ্খাৰূপধযো তাৱ খীণাসৱস্স নত্থেৱ মগ্গাধিগমেন নিৰোধিতত্তা, খন্ধূপধযো পন কথন্তি? তেপি তস্স সউপাদিসেসকালেপি অট্ঠুপ্পত্তিহেতুভূতা ন সন্তেৱ, অযঞ্চ অনুপাদিসেসকালে. তেনাহ ‘‘সো নিৰুপধি মহাখীণাসৱো’’তি.
নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নত্থিপুত্তসমসুত্তৱণ্ণনা
১৩. পুত্তপেমং পুত্তগ্গহণেন গহিতং উত্তৰপদলোপেনাতি আহ ‘‘পুত্তপেমসম’’ন্তি. গোসমিতন্তি গোহি সমং কতং. তেনাহ ‘‘গোহি সম’’ন্তি. সূৰিযস্স সমাতি সূৰিযসমা. অৱযৱসম্বন্ধে চেতং সামিৱচনং. অৱযৱো চেত্থ আভা এৱাতি ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘অনন্তৰং আভা’’তি ৱুচ্চমানত্তাতি আহ ‘‘সূৰিযাভায সমা’’তিআদি. মহোঘভাৱেন সৰন্তি সৱন্তীতি সৰা, মহন্তা জলাসযা. সব্বে তে সমুদ্দপৰমা ওৰিমজনেহি অদিট্ঠপৰতীৰত্তা তস্স.
নত্থি অত্তসমং পেমন্তি গাথায পঠমগাথাযং ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্তপেমেন সমং পেমং নাম নত্থীতি অযমত্থো. অনুদককন্তাৰে ঘম্মসন্তাপং অসহন্তিযা অঙ্কে ঠপিতপুত্তকং কন্দন্তং ভূমিযং নিপজ্জাপেত্ৱা তস্স উপৰি ঠত্ৱা মতইত্থিৱত্থুনা দীপেতব্বং. তেনাহ – ‘‘মাতাপিতাদযো হি ছড্ডেত্ৱাপি পুত্তধীতাদযো’’তি. তথা চাহ –
‘‘সব্বা দিসা অনুপৰিগম্ম চেতসা,
নেৱজ্ঝগা পিযতৰমত্তনা ক্ৱচি;
এৱং পিযো পুথু অত্তা পৰেসং,
তস্মা ন হিংসে পৰমত্তকামো’’তি. (সং. নি. ১.১১৯; উদা. ৪১; নেত্তি. ১১৩);
ধঞ্ঞেন সমং ধনং নাম নত্থি, যস্মা তপ্পটিবদ্ধা আহাৰূপজীৱীনং সত্তানং জীৱিতৱুত্তি. তথাৰূপে কালেতি দুব্ভিক্খকালে. একদেসংযেৱ ওভাসন্তীতি একস্মিং খণে চতূসু মহাদীপেসু ওভাসং ফৰিতুং অসমত্থত্তা সূৰিযস্সপি, পগেৱ ইতৰেসং. বোধিসত্তস্স উদযব্বযস্স ঞাণানুভাৱেন সকলজাতিখেত্তং একালোকং অহোসীতি আহ ‘‘পঞ্ঞা…পে… সক্কোতী’’তি. তমং ৱিধমতীতি পুব্বেনিৱাসঞাণাদযো পঞ্ঞা যত্থ পৱত্তন্তি, তমনৱসেসং ব্যাপেত্ৱা একপ্পহাৰেন পৱত্তনতো. ‘‘ৱুট্ঠিযা পন পৱত্তমানায যাৱ আভস্সৰভৱনা’’তি পচুৰৱসেন ৱুত্তং.
নত্থিপুত্তসমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা
১৪. খেত্ততো ৱিৱাদা সত্তে তাযতীতি খত্তিযো. ৱদতি দেৱতা অত্তনো অজ্ঝাসযৱসেন. দ্ৱিপদাদীনন্তি আদি-সদ্দেন চতুপ্পদভৰিযপুত্তা গহিতা. বুদ্ধাদযোতি আদি-সদ্দেন আজানীযসুস্সূসভৰিযস্সৱপুত্তা. দ্ৱিপদানং সেট্ঠোতি এত্থ দ্ৱিপদানং এৱ সেট্ঠোতি নাযং নিযমো ইচ্ছিতো, সেট্ঠো এৱাতি পন ইচ্ছিতো, তস্মা সম্বুদ্ধো দ্ৱিপদেসু অঞ্ঞেসু তত্থ চ উপ্পজ্জনতো সেট্ঠো এৱ সব্বেসম্পি উত্তৰিতৰস্স অভাৱতোতি অযমেত্থ অত্থো. তেনাহ ‘‘উপ্পজ্জমানো পনেসা’’তিআদি. কাৰণাকাৰণং আজানাতীতি আজানীযো. গণ্হাপেথাতি যথা উদকো ন তেমিস্সতি, এৱং ৱাড়ং গণ্হাপেথ. ‘‘অসুস্সূসা’’তি কেচি পঠন্তি. আসুণমানোতি সপ্পটিস্সৱো হুত্ৱা ৱচনসম্পটিচ্ছকো.
খত্তিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সণমানসুত্তৱণ্ণনা
১৫. ঠিতে মজ্ঝন্হিকেতি পুব্বদ্ধং নিক্খমিত্ৱা অপৰদ্ধং অপ্পত্ৱা ঠিতমজ্ঝন্হে. সন্নিসীৱেসূতি পৰিস্সমৱিনোদনত্থং সব্বসো সন্নিসীদন্তেসু. দ-কাৰস্স হি ৱ-কাৰং কত্ৱা নিদ্দেসো. তেনাহ ‘‘সন্নিসিন্নেসু ৱিস্সমমানেসূ’’তি. সব্বসত্তানন্তি সব্বেসঞ্চ আহাৰূপজীৱিতসত্তানং ঘম্মতাপনে সন্তত্তকাযানং ইৰিযাপথদুব্বল্যকালোতি ঠানাদিইৰিযাপথস্স অসমত্থকালো. সণতি ৱিযাতি সদ্দং কৰোতি ৱিয, যথা তং অঞ্ঞম্পি মহাৱনং ৱক্খমাননযেন. তেনাহ ‘‘তপ্পটিভাগং নামেত’’ন্তি ছিদ্দৱেণুপব্বানন্তি ৰন্ধজাতকীচকমহাৱেড়ুপব্বানং. দুতিযকং সহাযং অলভন্তী অনভিৰতিপৰিতস্সনায এৱমাহ. অনপ্পকং সুখন্তি ৱিপুলং উড়াৰং ৱিৱেকসুখং.
একৱিহাৰতায সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স. তেন কাযৱিৱেকং দস্সেতি. অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদিপ্পহানেন সন্তচিত্তস্স. তেন চিত্তৱিৱেকং দস্সেতি. সংসাৰে ভযং ইক্খনতো ভিক্খুনো উভযৱিৱেকসম্পন্নস্স, ততো এৱ উত্তৰিং মনুস্সধম্মতো ৰতিং লাভিনো. অমানুসী ৰতীতি ভাৱনাৰতি. পুৰতোতি পুৰিমভাগে. পচ্ছতোতি পচ্ছিমভাগে. অপৰোতি অঞ্ঞো. পুৰতোতি ৱা অনাগতে, অনাগতং আৰব্ভাতি অত্থো. পচ্ছতোতি অতীতে অতীতং আৰব্ভ পটিপত্তিযা ৱিবাধনতো. পৰোতি কোধো চিত্তপটিদুস্সনতায. ন পৰোতি অপৰো, লোভো, সো চে ন ৱিজ্জতি. এতেন অনাগতপ্পজপ্পনায অতীতানুসোচনায চ অভাৱং দস্সেতি. অতীৱ ফাসু ভৱতীতি নীৱৰণজেট্ঠকস্স কামচ্ছন্দস্স ৱিগমেন ৱিক্খম্ভিতনীৱৰণস্স ঝানস্স ৱসেন অতিৱিয ফাসুৱিহাৰো হোতি. একস্স ৱসতো ৱনেতি তণ্হাদুতিযিকাভাৱেন একস্স অৰঞ্ঞে ৱিৱেকৱাসং ৱসতো. সেসং তাদিসমেৱাতি সেসমেত্থ যং ৱত্তব্বং, তং পঠমগাথাযং ৱুত্তসদিসমেৱ.
সণমানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. নিদ্দাতন্দীসুত্তৱণ্ণনা
১৬. পচ্ছিমে মাসে পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপ্পটিক্কন্তো চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেত্ৱা দক্খিণেন পস্সেন সতো সম্পজানোতি এত্তকং পাঠং সঙ্খিপিত্ৱা ‘‘নিদ্দং ওক্কমিতা’’তি ৱুত্তং. কিৰিযামযচিত্তেহি অৱোমিস্সো ভৱঙ্গসোতো অব্যাকতনিদ্দা. সা হি খীণাসৱানং উপ্পজ্জনাৰহা, তস্সা পুব্বভাগাপৰভাগেসু…পে… উপ্পন্নং থিনমিদ্ধং ইধাধিপ্পেতা নিদ্দা, সা অখীণাসৱানং যেভুয্যেন অনিযতকালা, তব্বিধুৰনিযতসব্ভাৱং দস্সেন্তো ‘‘অতিচ্ছাত…পে… আগন্তুকং আলসিয’’ন্তি আহ. কাযালসিযপচ্চযা ৱীৰিযস্স পটিপক্খভূতা চত্তাৰো অকুসলক্খন্ধা তন্দী নাম. তন্দীতি সভাৱনিদ্দেসো. তন্দিযনাতি আকাৰনিংদ্দেসো. তন্দীমনতাতি তন্দীভূতচিত্ততা. আলস্যন্তি অলসভাৱাহৰণং. আলস্যাযিতত্তন্তি অলসভাৱপ্পত্তি. কাযৱিজম্ভনাতি কাযস্স ৱিনামনা. অকুসলপক্খা উক্কণ্ঠিততাতি অকুসলপক্খিযা অনভিৰতি. ভত্তকিলমথোতি যথাৱুত্তস্স ভত্তৱত্থুকস্স আহাৰস্স ৱসেন সৰীৰে উপ্পজ্জনকখেদো. উপক্কিলিট্ঠোতি পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণেন উপক্কিলিট্ঠচিত্তো. চিত্তস্স অসমাহিতত্তা নিৱাৰিতপাতুভাৱো. অৰিযমগ্গস্স জোতনং নাম উপ্পজ্জনমেৱাতি আহ ‘‘ন জোততি, ন পাতুভৱতীতি অত্থো’’তি. ন হি অৰিযমগ্গো জোতিঅজোতিনামো পৱত্ততি.
মগ্গসহজাতৱীৰিযেনাতি লোকিযলোকুত্তৰমগ্গসহজাতৱীৰিযেন. মিস্সকমগ্গো হি ইধ অধিপ্পেতো. নীহৰিত্ৱাতি নীহৰণহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং ত্ৱা-সদ্দো ‘‘পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১) ৱিয. তেন ‘‘মগ্গো ৱিসুজ্ঝতী’’তি ৱচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘অৰিযমগ্গং ৱিসুজ্ঝতী’’তি কেচি পঠন্তি.
নিদ্দাতন্দীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. দুক্কৰসুত্তৱণ্ণনা
১৭. দুক্খং তিতিক্খন্তি দুত্তিতিক্খং. তঞ্চ দুক্খমং দুস্সহনং আৰম্ভৱসেন দুক্কৰং, অনুযুঞ্জনৱসেন দুত্তিতিক্খন্তি. অব্যত্তেনাতি সামঞ্ঞস্স উপকাৰানুপকাৰে ধম্মে জাননসমত্থায ৱেয্যত্তিযসঙ্খাতায পঞ্ঞায অভাৱতো ন ব্যত্তেন. তেনাহ ‘‘বালেনা’’তি. যস্মিং ধম্মে সতি সমণোতি ৱুচ্চতি, তং সামঞ্ঞন্তি আহ ‘‘সমণধম্মো’’তি. ইমিনাতি ‘‘দুক্কৰং দুত্তিতিক্খঞ্চ, অব্যত্তেন চ সামঞ্ঞ’’ন্তি ইমিনা গাথদ্ধেন ইদং দস্সেতীতি ইদং ইদানি ৱুচ্চমানং অত্থজাতং দস্সেতি. অভিদন্তন্তি অভিভৱনদন্তং, উপৰিদন্তন্তি অত্থো. সো হি ইতৰং মুসলং ৱিয উদুক্খলং ৱিসেসতো কস্সচি খাদনকালে অভিভুয্য ৱত্ততি. আধাযাতি নিপ্পীড়নৱসেনেৱ ঠপেত্ৱা. তালুং আহচ্চাতি তালুপদেসমাহনিত্ৱা ৱিয. চেতসাতি কুসলচিত্তেন. চিত্তন্তি অকুসলচিত্তং. অভিনিগ্গণ্হিত্ৱাতি যথা অতিসমুদাচাৰো ন হোতি, এৱং ৱিবাধনৱসেন নিগ্গহেত্ৱা. আপাণকোটিকন্তি পাণকোটিপৰিযোসানং, পৰিজীৱন্তি অত্থো. সম্বাধেতীতি সম্বাধো, অন্তৰাযিকো. বহূ পৰিস্সযাতি অযোনিসো কামৱিতক্কাদিৱসেন.
পজ্জতি চিত্তমেত্থাতি পদং, আৰম্মণং. ইৰিযাপথং এৱ পদং ইৰিযাপথপদং.
গীৱা চত্তাৰো পাদাতি গীৱপঞ্চমানি. সমোদহন্তি ৱা সমোধানহেতূতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ – ‘‘সমোদহিত্ৱা ৱা’’তি, সম্মা ওধায অন্তো পৱেসেত্ৱাতি অত্থো. সকে আৰম্মণকপালেতি গোচৰজ্ঝত্তং ৱদতি. সমোদহন্তি সমোদহন্তো. অনিস্সিতোতি তেভূমকধম্মেসু কঞ্চিপি ধম্মং তণ্হাদিট্ঠাভিনিৱেসৱসেন অনিস্সিতো. অৱিহিংসমানো ৱিহিংসানিমিত্তানং পজহনেন. উল্লুম্পনসভাৱসণ্ঠিতেনাতি সীলব্যসনতো উদ্ধৰণৰূপে সণ্ঠিতেন, কৰুণাযুত্তেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চা’’তি.
দুক্কৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. হিৰীসুত্তৱণ্ণনা
১৮. নিসেধেতীতি নিৱাৰেতি পৱত্তিতুং ন দেতি. পুচ্ছতি দেৱতা. অপহৰন্তোতি অপনেন্তো, যথা সব্বেন সব্বং অক্কোসৱত্থু ন হোতি, এৱং পৰিহৰন্তোতি অত্থো. বুজ্ঝতি সাৰথিৱিধং. অত্তনি নিপাতং ন দেতি, আজানীযো হি যুত্তং পজানাতি. অভূতেন অভূতক্কোসেন পৰিমুত্তো নাম নত্থি বালানঞ্চ জনানং পৰাপৱাদে যুত্তপযুত্তভাৱতো. তেনাহ ভগৱা –
‘‘নিন্দন্তি তুণ্হিমাসীনং, নিন্দন্তি বহুভাণিনং;
মিতভাণিম্পি নিন্দন্তি, নত্থি লোকে অনিন্দিতো’’তি. (ধ. প. ২২৭);
তনুযাতি ৱা কতিপযা. তেনাহ ‘‘অপ্পকা’’তি. সদা সতাতি হিৰিনিসেধভাৱে কাৰণৱচনং. পপ্পুয্যাতি পত্ৱা অধিগন্ত্ৱা. ৱানতো নিক্খন্তত্তা নিব্বানং, অসঙ্খতধাতু.
হিৰীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কুটিকাসুত্তৱণ্ণনা
১৯. অন্তোতি কুচ্ছিঅব্ভন্তৰে. ৱসনট্ঠানট্ঠেনাতি ৱসনভাৱেন. কুলপৱেণিন্তি কুলাচাৰং কুলতন্তিং. সন্তানকট্ঠেনাতি কুলসন্ততিযা বন্ধনভাৱেন. এৱং সব্বপদেহি পুচ্ছিতত্থস্স অনুজাননৱসেন ‘‘একংসৱচনে নিপাতো’’তি ৱুত্তং. আপাদিকা পোসিকা মাতুচ্ছা মহাপজাপতি মাতা এৱাতি কত্ৱা ‘‘পহায পব্বজিতত্তা’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তং. পহায পব্বজিতত্তা নত্থীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. পুন মাতুকুচ্ছিৱাসাদীনং অভাৱৱচনেনেৱ ৱট্টম্হি বন্ধনস্স অভাৱো দীপিতো হোতীতি ন গহিতো. অযং কিৰ দেৱতা যথা পুথুজ্জনা বুদ্ধানং গুণে ন জানন্তি, এৱং ন জানাতি, তস্মা ‘‘মযা সন্নাহং বন্ধিত্ৱা’’তিআদিমাহ.
কুটিকাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা
২০. তপনভাৱেন তপনোদকত্তা তপোদাতি তস্স ৰহদস্স নামং. তেনাহ ‘‘তত্তোদকস্স ৰহদস্সা’’তি. ততোতি নাগভৱনে উদকৰহদতো তপোদা নাম নদী সন্দতি. সা হি নদী ভূমিতলং আৰোহতি. ‘‘এদিসা জাতা’’তি ৱচনসেসো. পেতলোকোতি লোহকুম্ভিনিৰযা ইধাধিপ্পেতাতি ৱদন্তি. ৰহদস্স পন আদিতো পব্বতপাদৱনন্তৰেসু বহূ পেতা ৱিহৰন্তি, স্ৱাযমত্থো পেতৱত্থুপাড়িযালক্খণসংযুত্তেন চ দীপেতব্বো. যতাযন্তি যতো ৰহদতো অযং. সাতোদকোতি মধুৰোদকো. সেতোদকোতি পৰিসুদ্ধোদকো, অনাৱিলোদকোতি অত্থো. ততোতি তপোদানদিতো.
সমিদ্ধোতি অৱযৱানং সম্পুণ্ণতায সংসিদ্ধিযাৱ সম্মা ইদ্ধো. তেনাহ ‘‘অভিৰূপো’’তিআদি. পধানে সম্মসনধম্মে নিযুত্তো, তং ৱা এত্থ অত্থীতি পধানিকো. সেনাসনং সুট্ঠপিতদ্ৱাৰৱাতপানং, তেসং পিদহনেন উতুং গাহাপেত্ৱা.
পুব্বাপযমানোতি ন্হানতো পুব্বভাগে ৱিয ৱোদকভাৱং আপজ্জমানো গমেন্তো. অৱত্তং পটিক্খিপিত্ৱা ৱত্তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ…পে… ন ওতৰিতব্ব’’ন্তি পঠমং ৱুত্তং. সব্বদিসাপলোকনং যথা ন্হাযনট্ঠানস্স মনুস্সেহি ৱিৱিত্তভাৱজাননত্থং. খাণুআদিৱৱত্থাপনং চীৱৰাদীনং ঠপনত্থং উদকসমীপেতি অধিপ্পাযো. উক্কাসনং অমনুস্সানং অপগমনত্থং. অৱকুজ্জট্ঠানং তঙ্খণেপি উপৰিমকাযস্স উজুকং অৱিৱটকৰণত্থং. চীৱৰপিট্ঠেযেৱ ঠপেতব্বং যত্থ ৱা তত্থ ৱা অট্ঠপেত্ৱা. উদকন্তেতি উদকসমীপে. সিন্নট্ঠানন্তি সেদগতপদেসো. পসাৰেতব্বং তস্স সুক্খাপনত্থং. সংহৰিত্ৱা ঠপনং পুন সুখেন গহেত্ৱা নিৱাসনত্থং. নাভিপ্পমাণমত্তংওতৰণং তাৱতা উদকপটিচ্ছাদিলক্খণপ্পত্ততো. ৱীচিং অনুট্ঠাপেন্তেনাতিআদি সংযতকাৰিতাদস্সনং. নিৱাসনং পৰিক্খিপিত্ৱাতি অন্তৰৱাসকং কটিপ্পদেসস্স যথা পৰিতো হোতি, এৱং খিপিত্ৱা পৰিৱসিত্ৱা.
সৰীৰৱণ্ণোপি ৱিপ্পসীদি সম্মদেৱ ভাৱনানুস্সতিম্পি ৱিন্দন্তস্সাতি অধিপ্পাযো. সমনং নিগ্গহেতুন্তি কিলেসৱসং গতং অত্তনো চিত্তং নিগ্গণ্হিতুং. কামূপনীতাতি কামং উপগতচিত্তা. অথ ৱা কিলেসকামেন থেৰে উপনীতচিত্তা.
অপৰিভুঞ্জিত্ৱাতি অননুভোত্ৱা. অনুভৱিতব্বন্তি অত্থতো আপন্নমেৱাতি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণে’’তি. ভিক্খসীতি যাচসি. তঞ্চ ভিক্খাচৰিযৱসেনাতি আহ ‘‘পিণ্ডায চৰসী’’তি. কামপৰিভোগগৰুগমনকালো নাম ৱিসেসতো পঠমযোব্বনাৱত্থাতি আহ ‘‘দহৰযোব্বনকালো’’তি. ওভগ্গেনাতি মজ্ঝে সংভগ্গকাযেন. জিণ্ণকালে হি সত্তানং কটিযং কাযো ওভগ্গো হোতি.
ৱোতি নিপাতমত্তং ‘‘যে হি ৱো অৰিযা’’তিআদীসু ৱিয. সত্তানন্তি সামঞ্ঞৱচনং, ন মনুস্সানং এৱ. দেহনিক্খেপনন্তি কড়েৱৰট্ঠপিতট্ঠানং. নত্থি এতেসং নিমিত্তন্তি অনিমিত্তা, ‘‘এত্তকং অযং জীৱতী’’তিআদিনা সঞ্জানননিমিত্তৰহিতাতি অত্থো. ন নাযৰেতি ন ঞাযন্তি. ইতো পৰন্তি এত্থ পৰন্তি অঞ্ঞং কালং. তেন ওৰকালস্সপি সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি. পৰমাযুনো ওৰকালে এৱ চেত্থ পৰন্তি অধিপ্পেতং ততো পৰং সত্তানং জীৱিতস্স অভাৱতো. ৱৱত্থানাভাৱতোতি কালৱসেন ৱৱত্থানাভাৱতো. ৱৱত্থানন্তি চেত্থ পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো, ন অসঙ্কৰতো ৱৱত্থানং, নিচ্ছযো ৱা. অব্বুদপেসীতিআদীসু অব্বুদকালো পেসিকালোতিআদিনা কাল-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. কালোতি ইধ পুব্বণ্হাদিৱেলা অধিপ্পেতা. তেনাহ পুব্বণ্হেপি হীতিআদি. ইধেৱ দেহেন পতিতব্বন্তি সম্বন্ধো. অনেকপ্পকাৰতোতি নগৰে জাতানং গামে, গামে জাতানং নগৰে, ৱনে জাতানং জনপদে, জনপদে জাতানং ৱনেতিআদিনা অনেকপ্পকাৰতো. ইতো চুতেনাতি ইতো গতিতো চুতেন. ইধ ইমিস্সং গতিযং. যন্তে যুত্তগোণো ৱিযাতি যথা যন্তে যুত্তগোণো যন্তং নাতিৱত্ততি, এৱং কালো গতিপঞ্চকন্তি এৱং উপমাসংসন্দনং ৱেদিতব্বং.
অযং কালোতি অযং মৰণকালো. পচ্ছিমে কালেতি পচ্ছিমে ৱযে. তিস্সো ৱযোসীমাতি. পঠমাদিকা তিস্সো ৱযস্স সীমা অতিক্কন্তেন. পুৰিমানং হি দ্ৱিন্নং ৱযানং সব্বসো সীমা অতিক্কমিত্ৱা পচ্ছিমস্স আদিসীমং অতিক্কন্তো তথা ৱুত্তো. ‘‘অযঞ্হি সমণধম্মো…পে… ন সক্কা কাতু’’ন্তি ৱত্ৱা তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তদা হী’’তিআদি ৱুত্তং. গণ্হিতুন্তি পাড়িতো অত্থতো চ হদযে ঠপনৱসেন গণ্হিতুং. পৰিভুঞ্জিতুন্তি ৱুত্তধম্মপৰিহৰণসুখং অনুভৱিতুং. একস্স কথনতো পঠমং গাথং সুত্তং ৱা উস্সাৰেতি, তস্মিং নিট্ঠিতে ইতৰো ধম্মকথিকো তংযেৱ ৱিত্থাৰেন্তো ধম্মং কথেতি, অযং সৰভাণধম্মকথা. সুত্তগেয্যানুসাৰেন যাৱ পৰিযোসানা উস্সাৰণং সৰভঞ্ঞধম্মকথা. ‘‘মা মং কালো উপচ্চগা’’তি ৱদন্তো ‘‘সমণধম্মস্স কৰণস্স অযং মে কালো’’তি কথেতি, ততো পৰো ‘‘পচ্ছিমৱযো অঞ্ঞো কালো’’তি কথেতি. ‘‘কালং ৱোহং…পে… তস্মা অভুত্ৱা ভিক্খামী’’তি ৱদন্তো অত্তনা কতং পটিপত্তিঞ্চ সহেতুকং সানিসংসং কথেতি.
তং গাৰৱকাৰণং সন্ধায. এতন্তি ‘‘অথ খো সা দেৱতা পথৱিযং পতিট্ঠহিত্ৱা’’তি এতং ৱুত্তং. দহৰো ত্ৱন্তিআদিমাহ লোভাভিভূততায অধিগতত্তা. সব্বসম্পত্তিযুত্তোতি ভোগসম্পদা পৰিৱাৰসম্পদাতি সব্বসম্পত্তীহি যুত্তো. অলঙ্কাৰপৰিহাৰন্তি অলঙ্কাৰকৰণং. অনিক্কীড়িতাৱীতি অকীড়িতপুব্বো. কীড়নঞ্চেত্থ কামানং পৰিভোগোতি আহ ‘‘অভুত্তাৱী’’তি. অকতকামকীড়োতি অকতকামানুভৱনপ্পযোগো. সযং অত্তনা এৱ দিস্সন্তীতি সন্দিট্ঠা, সন্দিট্ঠা এৱ সন্দিট্ঠিকা, অত্তপচ্চক্খতো সন্দিট্ঠিকা. পকট্ঠো কালো পত্তো এতেসন্তি কালিকা, তে কালিকে.
চিত্তানন্তৰন্তি ইচ্ছিতচিত্তানন্তৰং, ইচ্ছিতিচ্ছিতাৰম্মণাকাৰেতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘চিত্তানন্তৰং ইচ্ছিতিচ্ছিতাৰম্মণানুভৱনং ন সম্পজ্জতী’’তিআদি. চিত্তানন্তৰং লদ্ধব্বতাযাতি অনন্তৰিতসমাধিচিত্তানন্তৰং লদ্ধব্বফলতায. সমোহিতেসুপীতি সম্ভতেসুপি. সম্পন্নকামস্সাতি সমিদ্ধকামস্স. চিত্তকাৰা ৰূপলাভেন, পোত্থকাৰা পটিমাকাৰকা, ৰূপকাৰা দন্তৰূপকট্ঠৰূপ-লোহৰূপাদিকাৰকা. আদিসদ্দেন নানাৰূপৱেসধাৰীনং নটাদীনং সঙ্গহো. সেসদ্ৱাৰেসূতি এত্থ গন্ধব্বমালাকাৰসূপকাৰাদযো ৱত্তব্বা.
সোতি সমিদ্ধিত্থেৰো. সমোহিতসম্পত্তিনাতি সঙ্গাহভোগূপকৰণসম্পত্তিনা. পত্তব্বদুক্খস্সাতি কামানং আপজ্জনৰক্খণৱসেন লদ্ধব্বস্স কাযিকচেতসিকদুক্খস্স. উপাযাসস্সাতি দড়্হপৰিস্সমস্স ৱিৰতস্স. ‘‘ৱিস্সাতস্সা’’তি কেচি. ‘‘পচ্চৱেক্খণঞাণেনা’’তি কেচি পঠন্তি. অসুকস্মিং নাম কালে ফলং হোতীতি এৱং উদিক্খিতব্বো নস্স কালোতি অকালো. এত্থাতি এতেসু নৱসু লোকুত্তৰধম্মেসু. এহিপস্সৱিধিন্তি ‘‘এহি পস্সা’’তি এৱং পৱত্তৱিধিৱচনং. উপনেতব্বোতি ৱা উপনেয্যো, সো এৱ ওপনেয্যিকো. ৱিঞ্ঞূহীতি ৱিদূহি পটিৱিদ্ধসচ্চেহি. তে একংসতো উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদযো হোন্তীতি আহ ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহী’’তি. ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি এতস্স পতিঅত্তনীতি ভুম্মৱসেন অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘অত্তনি অত্তনী’’তি.
সব্বপদেহি সম্বন্ধোতি ‘‘কথং আদীনৱো এত্থ ভিয্যো, কথং অকালিকো’’তিআদিনা সব্বেহি পচ্চেকং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.
নৱোতি তৰুণো ন চিৰৱস্সো. যে ভিক্খুনোৱাদকলক্খণপ্পত্তা, তে সন্ধায ‘‘ৱীসতিৱস্সতো পট্ঠায থেৰো’’তি ৱুত্তং. ইধ সাসনং নাম সিক্খত্তযসঙ্গহং পিটকত্তযন্তি আহ ‘‘ধম্মেন হী’’তিআদি. তত্থ ধম্মেন ৱিনযো এত্থ ৱিনা দণ্ডসত্থেহীতি ধম্মৱিনযো. ধম্মায ৱিনযো এত্থ ন আমিসত্থন্তি ধম্মৱিনযো. ধম্মতো ৱিনযো ন অধম্মতোতি ধম্মৱিনযো. ধম্মো ৱা ভগৱা ধম্মস্সামী ধম্মকাযত্তা, তস্স ধম্মসঞ্ঞিতস্স সত্থু ৱিনযো, ন তক্কিকানন্তি ধম্মৱিনযো. ধম্মে ৱিনযো ন অধম্মে ৱিনযো. ধম্মো চ সো যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে সত্তে অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতীতি, সব্বে সংকিলেসতো ৱিনেতীতি ৱিনযো চাতি ধম্মৱিনযো. তেনাহ ‘‘উভযম্পেতং সাসনস্সেৱ নাম’’ন্তি.
ধম্মৱিনযোতি ধম্মেন যুত্তো ৱিনযোতি ধম্মৱিনযো আজঞ্ঞৰথো ৱিয. ধম্মো চ ৱিনযো চাতি ৱা ধম্মৱিনযো, তং ধম্মৱিনযং. ধম্মৱিনযানঞ্হি সত্থুভাৱৱচনতো ধম্মৱিনযত্তসংসিদ্ধি ধম্মৱিনযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসনতো. অভিধম্মেপি ৱিনযৱচনন্তি ধম্মৱিনযদ্ৱযসিদ্ধি, দেসিতপঞ্ঞত্তৱচনতো ধম্মৱিনযসিদ্ধি. ধম্মো চতুধা দেসিতো সন্দস্সন-সমাদাপন-সমুত্তেজন-সম্পহংসনৱসেন, ৱিনযো চতুধা পঞ্ঞত্তো সীলাচাৰতো পৰাজিতৱসেন. ধম্মচৰিযা সকৱিসযো, ৱিনযপঞ্ঞত্তি বুদ্ধৱিসযো. পৰিযাযেন দেসিতো ধম্মো, নিপ্পৰিযাযেন পঞ্ঞত্তো ৱিনযো. ধম্মদেসনা অধিপ্পাযত্থপ্পধানা, ৱিনযপঞ্ঞত্তি ৱচনত্থপ্পধানা. পৰমত্থসচ্চপ্পধানো ধম্মো, সম্মুতিসচ্চপ্পধানো ৱিনযো. আসযসুদ্ধিপধানো ধম্মো, পযোগসুদ্ধিপধানো ৱিনযো.
কিৰিযদ্ৱযসিদ্ধিযা ধম্মৱিনযসিদ্ধি. ধম্মেন হি অনুসাসনসিদ্ধি, ৱিনযেন ওৱাদসিদ্ধি. ধম্মেন ধম্মকথাসিদ্ধি, ৱিনযেন অৰিযতুণ্হীভাৱসিদ্ধি. সাৱজ্জদ্ৱযপৰিৱজ্জনতো ধম্মৱিনযসিদ্ধি. ধম্মেন হি ৱিসেসতো পকতিসাৱজ্জপৰিচ্চাগসিদ্ধি, ৱিনযেন পঞ্ঞত্তিসাৱজ্জপৰিচ্চাগসিদ্ধি. গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণাসাধাৰণগুণদ্ৱযসিদ্ধি. বহুস্সুতসুতপসন্নদ্ৱযতো পৰিযত্তি-পৰিযাপুণন-ধম্মৱিহাৰ-ৱিভাগতো ধম্মধৰৱিনযধৰৱিভাগতো চ ধম্মৱিনযদ্ৱযসিদ্ধি, সৰণদ্ৱযসিদ্ধিযা ধম্মৱিনযদ্ৱযসিদ্ধি. ইধ সত্তানং দুৱিধং সৰণং ধম্মো অত্তা চ. তত্থ ধম্মো সুচিণ্ণো সৰণং. ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তি (থেৰগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২; ১.১৫.৩৮৫) হি ৱুত্তং. সুদন্তো অত্তাপি সৰণং ‘‘অত্তা হি অত্তনো নাথো’’তি (ধ. প. ১৬০, ৩৮০) ৱচনতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সৰণদ্ৱযসিদ্ধিযা ধম্মৱিনযসিদ্ধী’’তি. তত্থ যতস্স ধম্মসিদ্ধি, যতো চ ৱিনযসিদ্ধি, তদুভযং দস্সেন্তো আহ – ‘‘ধম্মেন হেত্থ দ্ৱে পিটকানি ৱুত্তানি, ৱিনযেন ৱিনযপিটক’’ন্তি. অধুনা আগতো ইদানেৱ ন চিৰস্সেৱ উপগতো.
মহন্তে ঠানে ঠপেত্ৱাতি মহেসক্খতাদস্সনত্থং অত্তনো পৰিৱাৰেন মহন্তট্ঠানে ঠপিতভাৱং পৱেদেত্ৱা. মহতিযাতি উপসঙ্কমনৱন্দনাদিৱচনাপজ্জনৱসেন সমাচিণ্ণায. সব্বেপি কিৰ নিসীদন্তা তং ঠানং ঠপেত্ৱাৱ নিসীদন্তি. থিৰকৰণৱসেনাতি দড়্হীকৰণৱসেন. অযং কিৰ দেৱতা ঞাণসম্পন্না মানজাতিকা, তস্মা নাযং মানং অপ্পহায মম দেসনং পটিৱিজ্ঝিতুং সক্কোতীতি মাননিগ্গণ্হনত্থং আদিতো দুৱিঞ্ঞেয্যং কথেন্তো ভগৱা ‘‘অক্খেয্যসঞ্ঞিনো’’তিআদিনা তায ঞাতুমিচ্ছিতকামানং কালিকাদিভাৱং, ধম্মস্স চ সন্দিট্ঠিকাদিভাৱং ৱিভাৱেন্তো দ্ৱে গাথা অভাসি.
অক্খেয্যতোতি গিহিলিঙ্গপৰিযাযনামৱিসেসাদিৱসেন তথা তথা অক্খাতব্বতো. তেনাহ ‘‘কথানং ৱত্থুভূততো’’তি. এতেসন্তি সত্তানং. পতিট্ঠিতাতি পৱত্তিতা আসত্তা. পঞ্চন্নং কামসঙ্গাদীনং ৱসেন আসত্তা হোন্তু, ইতৰেসং পন কথন্তি? অনিট্ঠঙ্গতোপি হি ‘‘ইদং নু খো’’তিআদিনা কঙ্খতো তত্থ আসত্তো এৱ নাম অৱিজহনতো, তথা ৱিক্খেপগতো ৱিক্খেপৱত্থুস্মিং, অনুসযানং পন আসত্তভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. মচ্চুনো যোগন্তি, মচ্চুবন্ধনং, মৰণধম্মতন্তি অত্থো. যস্মা অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকা অনতীতমৰণত্তা মচ্চুনা যথাৰুচি পযোজেতব্বা, তত্থ তত্থ উপৰূপৰি চ খিপিতায আণায অব্ভন্তৰে এৱ হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পযোগং…পে… আগচ্ছন্তী’’তি. যস্মা তেভূমকা ধম্মা কমনীযট্ঠেন কামা, নেসম্পি কালস্স লদ্ধব্বতায কালিকতা ইধ অক্খেয্যৱচনেন পৱেদিতা. তেনাহ – ‘‘এৱমিমায গাথায কালিকা কামা কথিতা’’তি. সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কমনীযা, যস্মা চ কালিকানং কামানং তথাসভাৱতা কথিতা. অযম্পি গাথা তদত্থমেৱ দীপেতীতি ইমায তে কথিতা এৱ হোন্তি. যে চ সত্তা পঞ্চসু খন্ধেসু দিট্ঠিতণ্হাদিৱসেন পতিট্ঠিতা ‘‘ইত্থী, পুৰিসো, অহং, মমা’’তি চ অভিনিৱিসিয কামে পৰিভুঞ্জন্তি, তে মৰণং নাতিৱত্তন্তি. এৱম্পেত্থ কামানং কালিকত্থো কথিতোতি আহ ‘‘কালিকা কামা কথিতা’’তি.
অযং ঞাতপৰিঞ্ঞাতি ৰূপাৰূপধম্মে লক্খণাদিতো ঞাতে কত্ৱা পৰিচ্ছিন্দনপঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘এৱং ঞাতং কত্ৱা’’তিআদি. পদট্ঠানগ্গহণেনেৱ চেত্থ তেসং ৰূপাৰূপধম্মানং পচ্চযো গহিতোতি পচ্চযপৰিগ্গহস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তীৰেতি তুলেতি ৱীমংসতি. দ্ৱাচত্তালীসায আকাৰেহীতি ইমিনা মত্থকপ্পত্তং মহাৱিপস্সনং দস্সেতি. তে পন আকাৰা ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনায ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. ‘‘অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদিনা ৱিপস্সনাক্খণেপি একদেসেন পহানং লব্ভতেৱ, অনৱসেসতো পন পহানৱসেন পহানপৰিঞ্ঞং দস্সেন্তো আহ ‘‘অগ্গমগ্গেন …পে… অযং পহানপৰিঞ্ঞা’’তি. তথা চ আহ ‘‘এৱং তীহি পৰিঞ্ঞাহী’’তিআদি.
অক্খাতাৰন্তি অক্খাতব্বং, ন অক্খেয্যকং. তেনাহ ‘‘কম্মৱসেন কাৰক’’ন্তিআদি. কাৰকন্তি চ সাধনমাহ. ন মঞ্ঞতীতি ৱা মঞ্ঞনং নপ্পৱত্তেতি অক্খাতাৰন্তি খীণাসৱং. অথ ৱা তঞ্হি তস্স ন হোতীতি তং কাৰণং তস্স খীণাসৱস্স ন হোতি ন ৱিজ্জতি, যেন দিট্ঠিতণ্হাদিকাৰণেন অক্খেয্যং খন্ধপঞ্চকং ‘‘তিস্সো’’তি ৱা ‘‘ফুস্সো’’তি ৱা ‘‘ইত্থী’’তি ৱা ‘‘পুৰিসো’’তি ৱা অভিনিৱিস্স ৱদেয্যাতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. মনুস্সনাগাদীহি পূজনীযত্তা ‘‘যক্খো’’তি সব্বদেৱানং সাধাৰণৱচনন্তি দেৱধীতাপি ‘‘যক্খী’’তি ৱুত্তা. অক্খেয্যন্তি পহানপৰিঞ্ঞায পহানমগ্গো, তস্স আৰম্মণভূতং নিব্বানম্পি গহিতং. ন মঞ্ঞতীতি খীণাসৱস্স অস্স ফলপ্পত্তীতি আহ ‘‘নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো কথিতো’’তি.
ৱিসেসীতি ৱিসেসজাতিআদিৱসেন সেয্যোতি অত্থো. তেসু গহিতেসূতি তেসু সেয্যমানাদীসু তীসু মানেসু গহিতেসু. তযো সেয্যমানা, তযো সদিসমানা, তযো হীনমানা গহিতাৱ হোন্তি. সো পুগ্গলোতি সো অপ্পহীনমঞ্ঞনপুগ্গলো. তেনেৱ মানেন হেতুভূতেন. উপড্ঢগাথাযাতি পুৰিমদ্ধেন পন ৱত্থুকামা ৱুত্তাতি আহ ‘‘কালিকা কামা কথিতা’’তি.
ৱিধীযতি ৱিসদিসাকাৰেন ঠপীযতীতি ৱিধা, কোট্ঠাসো. কথংৱিধন্তি কথং পতিট্ঠিতং, কেন পকাৰেন পৱত্তিতন্তি অত্থো. ৱিদহনতো হীনাদিৱসেন ৱিৱিধেনাকাৰেন দহনতো উপধাৰণতো ৱিধা, মানো. মানেসূতি নিমিত্তত্থে ভুম্মং, মানহেতূতি অত্থো. ন চলতীতি ন ৱেধতি অত্তনো পৰিসুদ্ধপকতিং অৱিজহনতো.
পঞ্ঞা ‘‘সঙ্খা’’তি আগতা, পঞ্ঞাতি যোনিসো পটিসঙ্খানং. সঙ্খাযকোতি সঙ্কলনপদুপ্পাদনাদি-পিণ্ডগণনাৱসেন গণকো পপঞ্চসঙ্খাতি মানাদিপপঞ্চভাগা. তে তে ধম্মা সম্মা যাথাৱতো সঙ্খাযন্তি উপতিট্ঠন্তি এতাযাতি সঙ্খা, পঞ্ঞা. একং দ্ৱেতিআদিনা সঙ্খানং গণনং পৰিচ্ছিন্দনন্তি সঙ্খা, গণনা. সঙ্খাযতি ভাগসো কথীযতীতি সঙ্খা, কোট্ঠাসো. সঙ্খানং সত্তো পুগ্গলোতিআদিনা সঞ্ঞাপনন্তি সঙ্খা, ৰত্তোতিআদি পণ্ণত্তি. খীণাসৱো জহি পজহি ৰাগাদীনং সুপ্পহীনত্তা. নৱভেদং পভেদতো, সঙ্খেপতো তিৱিধমানন্তি অত্থো. নৱৱিধন্তি ৱা পাঠে নৱভেদত্তা অন্তৰভেদৱসেন নৱৱিধন্তি অত্থো. পচ্চযৱিসেসেহি ইত্থিভাৱাদিৱিসেসেহি ৱিসেসেন মানীযতি গব্ভো এত্থাতি ৱিমানং, গব্ভাসযো. ন উপগচ্ছীতি ন উপগমিস্সতি. তেনাহ ‘‘অনাগতত্থে অতীতৱচন’’ন্তি. ‘‘নাজ্ঝগা’’তি হি অতীতং ‘‘ন গমিস্সতী’’তি এতস্মিং অত্থে. ছিন্দি অৰিযমগ্গসত্থেন. ওলোকযমানা উপপত্তীসু. সত্তনিৱেসনেসূতি সত্তানং উপপজ্জট্ঠানেসু. লোকুত্তৰধম্মমেৱ কথেসি অৰহত্তস্স পৱেদিতত্তা.
‘‘গাথায অত্থং কথেতুং ৱট্টতী’’তি অত্থ-সদ্দো আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বো. অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱসেনপীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সতিসম্পজঞ্ঞং নাম কুসলধম্মানুযোগে কাৰণন্তি আহ ‘‘দসকুসলকম্মপথকাৰণ’’ন্তি.
অট্ঠঙ্গিকমগ্গৱসেন চ গাথাঅত্থৱচনে অযং ইদানি ৱুচ্চমানো ৱিত্থাৰ-নযো. তস্মিং কিৰ ঠানেতি তস্মিং কিৰ দেৱতায পুচ্ছিতং পঞ্হং ৱিস্সজ্জনট্ঠানে. দেৱতায ঞাণপৰিপাকং ওলোকেত্ৱা অনুপুব্বিযা কথায সদ্ধিং সামুক্কংসিকদেসনা মহতী ধম্মদেসনা অহোসি. ঞাণং পেসেত্ৱাতি সত্থুদেসনায অনুস্সৰণৱসেন পত্তৱিসুদ্ধিপটিপাটিপৱত্তং ভাৱনাঞাণং বন্ধিত্ৱা. সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাযাতি সত্থুদেসনাৱিলাসেন অত্তনো চ পৰিপক্কঞাণত্তা পঠমং ফলং পত্ৱা. এৱমাহাতি এৱং ‘‘পাপং ন কযিৰা’’তিআদিপ্পকাৰেন গাথমাহ. অঙ্গং ন হোতি, আজীৱো যথা কুপ্পমানো ৱাচাকম্মন্তৱসেন কুপ্পতি, তথা সম্পজ্জমানোপীতি. সো ৱাচাকম্মন্তপক্খিকো, তস্মা তগ্গহণেন গহিতোৱ হোতি. ৱাযামসতিসমাধযো গহিতা সমাধিক্খন্ধসঙ্গহতো. সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পা গহিতা পঞ্ঞাক্খন্ধসঙ্গহতো. অন্তদ্ৱযৱিৱজ্জনং গহিতং সৰূপেনেৱাতি অধিপ্পাযো. ইতীতিআদি নিগমনং.
সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নন্দনৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.