১. ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনা
ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনৱসেনেৱ হোতীতি পঠমং তাৱ সংযুত্তৱগ্গসুত্তাদিৱসেন সংযুত্তাগমস্স ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ সংযুত্তাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি যং ৱুত্তং – ‘‘সংযুত্তাগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি, তস্মিং ৱচনে. তত্থাতি ৱা ‘‘এতায অট্ঠকথায ৱিজানাথ সংযুত্তনিস্সিতং অত্থ’’ন্তি এত্থ যং সংযুত্তগ্গহণং কতং, তত্থ. পঞ্চ ৱগ্গা এতস্সাতি পঞ্চৱগ্গো. অৱযৱেন ৱিগ্গহো, সমুদাযো সমাসত্থো.
ইদানি তং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণেতুকামো অত্তনো সংৱণ্ণনায তস্স পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৱ পৱত্তভাৱং দস্সেতুং, ‘‘তস্স ৱগ্গেসু সগাথাৱগ্গো আদী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, মহাৱিসযত্তা পূজনিযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি. পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৱত্তিতকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে.
নিদদাতি দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং. যো লোকে গন্থস্স উপোগ্ঘাতোতি ৱুচ্চতি, স্ৱাযমেত্থ ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি-আদিকো গন্থো ৱেদিতব্বো, ন পন ‘‘সনিদানাহং, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেমী’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.১২৬) ৱিয অত্তজ্ঝাসযাদিদেসনুপ্পত্তিহেতু. তেনেৱাহ – ‘‘এৱং মে সুতন্তি-আদিকং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৱুত্তং নিদানমাদী’’তি. কামঞ্চেত্থ যস্সং পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা ৱিত্থাৰতো ৱত্তব্বা, সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং পন অত্তনা ৱিত্থাৰিতত্তা তত্থেৱ গহেতব্বাতি ইমিস্সা সংৱণ্ণনায মহত্তং পৰিহৰন্তো ‘‘সা পনেসা’’তিআদিমাহ.
১. এৱং বাহিৰনিদানে ৱত্তব্বং অতিদিসিত্ৱা ইদানি অব্ভন্তৰনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণেতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা সংৱণ্ণনং কৰোন্তেন সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে পদৱিভাগং পদত্থঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং পিণ্ডত্থাদিদস্সনৱসেন সংৱণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৱ দস্সেন্তো ‘‘এৱন্তি নিপাতপদ’’ন্তি-আদিমাহ. তত্থ পদৱিভাগোতি পদানং ৱিসেসো, ন পদৱিগ্গহো. অথ ৱা পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো. পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগোতি ৱা একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহা পদৱিভাগসদ্দেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পদৱিগ্গহো ‘‘জেতস্স ৱনং জেতৱন’’ন্তিআদিনা সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.
অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পঠমং এৱংসদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৱংসদ্দো তাৱা’’তিআদিমাহ. অৱধাৰণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৬৩, ১৬৫), এৱংৱিধো এৱমাকাৰো’’তি চ আদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৱং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰ-সদ্দো চ. তথা হি গতৱিধআকাৰসদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুত্তমালাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং, ‘‘এৱং লহুপৰিৱত্তং (অ. নি. ১.৪৮), এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি (পাৰা. ১২) চ আদীসু পৰিমাণে.
ননু চ ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা, এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি এত্থ এৱং-সদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱং-সদ্দোতি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হি এৱং-সদ্দো, আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৱং ব্যাখো’’তিআদীসু, ন পন আকাৰৱিসেসৱাচকো. এৱঞ্চ কত্ৱা, ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি (ধ. প. ৫৩) উপমাদীসু উদাহৰণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩)? এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তিসপ্পুৰিসূপনিস্সয-সদ্ধম্মস্সৱন- যোনিসোমনসিকাৰ-ভোগসম্পত্তিআদিদানাদিপুঞ্ঞকিৰিযহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুড়সদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুড়াৱ উপমা, তেসং উপমাকাৰো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তোতি ‘‘এৱং-সদ্দো উপমাকাৰনিগমনত্থো’’তি ৱত্থুং যুত্তং, সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসো এৱাতি ৱুত্তং, ‘‘এৱং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তি এত্থ চ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং. যো তত্থ সম্পহংসনাকাৰোতি যোজেতব্বং.
এৱমেৱং পনাযন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি যোজেতব্বং, সো চ গৰহণাকাৰো ৱসলীতি-আদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. এৱং, ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা এত্থ এৱং-সদ্দো ‘‘ৱচনসম্পটিচ্ছনত্থো’’তি ৱুত্তো. তেন এৱং, ভন্তেতি সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ ৱদেহীতি যথাহং ৱদামি, এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহীতি যো এৱং ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো, সো এৱং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনত্থো’’তি ৱুত্তোতি. এৱং নোতি এত্থাপি নেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগহণৱসেন ‘‘সংৱত্তন্তি ৱা নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি আহ – ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৱধাৰণে’’তি.
নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱট্টতিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা. নযা ৱা পাড়িগতিযো তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন সমযৱিমুত্তাদিৱসেন ঠপনাদিৱসেন কুসলমূলাদিৱসেন তিকপ্পট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৱতো, সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.
ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি এত্থ পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; ধ. স. মূলটী. ২) ‘‘পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি. ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি যে হৰিতব্বা, পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. পটীতি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. ৱত্থুগাথা ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে কতকিচ্চেন পচ্ছাহৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপত্তিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি, পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং. পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি.
ন অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৱতো দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি, ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰঅৱিৰজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং একৱিসযত্তা. ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.
‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযা ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিং এৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন পন ৱিজ্জমানং ভেদং সন্ধাযাহ, ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.
কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৱ তং তং অত্তং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি সুত-সদ্দস্স. কম্মভাৱসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৱন্তীতি ৱুত্তং ‘‘উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৱসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.
সুত-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৱং-সদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱকাৰত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৱধাৰণেন নিৰাসঙ্কতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৱাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৱিনিৱত্তনং কৰোতি.
ইদং ৱুত্তং হোতি – ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভূঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৱাতি. তেনেৱাহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱং-সদ্দে অযমত্থযোজনা কৰীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৱনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৱেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.
এৱং সৱনহেতুসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেহি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তেতুং সমত্থা. তথা চ ৱুত্তং ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানানং অনেকৱিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকাৰেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিতাপকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আৰম্মণে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৱুত্তং, ন সুত-সদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং ‘‘অযং হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণৱীথিযাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং, মযাতি কত্তুঅত্থে.
এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থমেৱং সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো. তেন এৱং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিৰিযাসদ্দত্তা সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতীতি.
যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা পুৰিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ আকাৰপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৱ ধম্মানং পৱত্তিআকাৰুপাদানৱসেন তথা ৱুত্তা. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. চিত্তসন্তানৱিনিমুত্তস্স পৰমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৱেপি সদ্দৱোহাৰেন বুদ্ধিপৰিকপ্পিতভেদৱচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৱিয তংসমঙ্গিং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গীনো’’তি. সৱনকিৰিযাৱিসযোপি সোতব্বধম্মো সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পৰমত্থতো কত্তুভাৱতো, সৱনৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিযা এৱ ৱা সৱনকিৰিযাভাৱতো তংকিৰিযাকত্তু চ ৱিসযো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তংসমঙ্গীনো কত্তুৱিসযে’’তি. সুতাকাৰস্স চ থেৰস্স সম্মানিচ্ছিতভাৱতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৱা অৱধাৰণত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.
পুব্বে সুতানং নানাৱিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধাৰিতৰূপস্স আকাৰস্স নিদস্সনস্স, অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱো এৱং-সদ্দোতি তদাকাৰাদিউপধাৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপাৰতায ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৱনকিৰিযা পন পুগ্গলৱাদিনোপি ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা নত্থীতি ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. মেতি সদ্দপ্পৱত্তিযা একন্তেনেৱ সত্তৱিসযত্তা ৱিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৱা যথাক্কমং এৱং-সদ্দসুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথাৰূপ-পঞ্ঞত্তি-উপাদানভূত-ধম্মপ্পবন্ধব্যাপাৰভাৱেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ কৰণকিৰিযাকত্তুকম্ম-ৱিসেসপ্পকাসনৱসেন পুগ্গলব্যাপাৰৱিসয-পুগ্গলব্যাপাৰনিদস্সনৱসেন গহণাকাৰগাহকতব্বিসযৱিসেসনিদ্দেসৱসেন কত্তুকৰণব্যাপাৰ-কত্তুনিদ্দেসৱসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.
সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদিৱসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেন্তো আহ ‘‘এৱন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ ৱুচ্চমানস্স অত্থস্স আকাৰাদিনো ধম্মানং অসলক্খণভাৱতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি আহ ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৱসেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো ৰূপসদ্দাদিসভাৱো, ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱো ৱা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো চাতি ৱুচ্চতি, ন তথা এৱং মেতি পদানং অত্থোতি. এতমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং. সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপলদ্ধন্তি পন ৱুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদি সব্বং লব্ভতীতি. তং তং উপাদায ৱত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদিনো পচ্চামসনৱসেন এৱন্তি, সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে উপাদায মেতি ৱত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱা পৱত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো’’তি. অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি.
অত্তনা পটিৱিদ্ধা সুত্তস্স পকাৰৱিসেসা এৱন্তি থেৰেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৱক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকাৰতং দুপ্পটিৱিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা ৱুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৱেন, পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৱং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৱত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৱা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানতা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু ৱিয. পুব্বঙ্গমতায ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আৱজ্জনাদীনং ৱিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি, এৱং সতি পুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৱুত্তৱিপৰিযাযেন যথাসম্ভৱং অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসন-পকাসন-ৱিৱৰণ-ৱিভজন-উত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.
যোনিসো মনসিকাৰং দীপেতি এৱং-সদ্দেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৱিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘ওঘতৰণসুত্তং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৱসেন পকৰণপ্পৱত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৱত্থস্স সমত্থনৱসেন ৱুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসক-পযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযেহি ৱিয আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থেহি যোনিসোমনসিকাৰস্স, সদ্ধম্মস্সৱনেন ৱিয চ অৱিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকাৰেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৱুত্তা তদৱিনাভাৱতো, এৱং অৱিক্খেপেনেৱ ফলভূতেন কাৰণভূতানং সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৱতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তদভাৱতো. ‘‘ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিনা সমত্থনৱচনেন পন অৱিক্খেপেন কাৰণভূতেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৱনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা, সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৱিক্খেপস্স কাৰণং বাহিৰঙ্গত্তা. অৱিক্খেপো পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযো ৱিয সদ্ধম্মস্সৱনস্স একন্তকাৰণন্তি, এৱম্পি অৱিক্খেপেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৱ, নো ন সমত্থিতা ৱিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুৰিসপযিৰূপাসনাভাৱস্স অত্থসিদ্ধিতো. এত্থ চ পুৰিমং ফলেন কাৰণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিসব্ভাৱস্স. দুতিযং কাৰণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৱস্সিনা ৱিয মেঘৱুট্ঠানেন ৱুট্ঠিপ্পৱত্তিযা.
ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদ-পৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তি-ওগাহনাকাৰো নিৰৱসেসপৰহিত-পাৰিপূৰিকাৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভদ্দকো আকাৰো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধি-পুব্বেকতপুঞ্ঞতা-সঙ্খাতং গুণদ্ৱযং. অপৰাপৰৱুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৱো, চৰন্তি এতেহি সত্তা, সম্পত্তিভৱেসূতি ৱা. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুৰিমপচ্ছিমভাৱো চেত্থ দেসনক্কমৱসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৱযস্স চ অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতোতি আহ ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি (ধ. প. ৪৩) ‘‘কতপুঞ্ঞোসি, ত্ৱং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৱাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৱনপযোগস্স ৱিসদভাৱেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি, সব্বস্স ৱা কাযৱচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৱেন. পৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতীতি.
নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেৰস্স এৱং-সদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৱসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিধানতো, ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সামঞ্ঞেনেৱ সোতব্বধম্মৱিসেসং আমসতীতি দীপেতি. মনোদিট্ঠীহি পৰিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৱেধা ৱিসেসতো মনসিকাৰপটিবদ্ধাতি তে ৱুত্তনযেন যোনিসোমনসিকাৰদীপকেন এৱং সদ্দেন যোজেত্ৱা, সৱনধাৰণৱচীপৰিচযা পৰিযত্তিধম্মানং ৱিসেসেন সোতাৱধানপটিবদ্ধাতি তে ৱুত্তনযেন অৱিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৱা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৱনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. মনসা অনুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তি ভূতায, ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা.
সকলেন ৱচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজিতত্তা ৱুত্তং. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. ভুম্মত্থে চেতং সামিৱচনং. অসপ্পুৰিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং. ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি (পাৰা. ১৯৫) এৱং ৱুত্তং অনৰিযৱোহাৰাৱত্থং, সা এৱ অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেৰস্স ‘‘মমেদং ৱচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৱতো অসপ্পুৰিসভূমি-সমতিক্কমাদিৱচনং নিৰত্থকন্তি? নযিদমেৱং. ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱদন্তেন অযম্পি অত্থো ৱিভাৱিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৱতানং পৰিৱিতক্কাপেক্খং তথাৱচনন্তি এদিসী চোদনা অনৱকাসা’’তি ৱদন্তি. তস্মিং কিৰ খণে একচ্চানং দেৱতানং এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৱা চ পৰিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো. কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি? উদাহু ভগৱতো এৱ ৱচনং যথাসুত’’ন্তি, এৱং তদাসঙ্কিতপ্পকাৰতো অসপ্পুৰিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৱিভাৱিতন্তি. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিক-সম্পৰাযিক-পৰমত্থেসু যথাৰহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মো এৱ নেত্তি ধম্মনেত্তি.
দড়্হতৰনিৱিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা কঙ্খা, নাতিসংসপ্পনা মতিভেদমত্তা ৱিমতি. অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতীতি ভগৱতা ভাসিতত্তা সম্মুখাৱস্স পটিগ্গহিতত্তা খলিতদুৰুত্তাদিগহণদোসাভাৱতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকাৰাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৱিসেসমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা দস্সিতা, ততো পৰা চতস্সো আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱিভাৱিতা. পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকাৰত্থং নিদস্সনত্থং অৱধাৰণত্থঞ্চ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.
এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠঅসহাযসঙ্খযাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি. ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮; পাৰা. ১১) সেট্ঠে, ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে, ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.২৯) সঙ্খযাযং. ইধাপি সঙ্খযাযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযস্স পটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো, যো খণোতি চ সমযোতি চ ৱুচ্চতি, সো একো এৱাতি হি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযত্থোতি পীড়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি. অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযত্থোতি তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং, সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহনং.
তত্থ সহকাৰিকাৰণং সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি এত্থ মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৱা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৱধম্মো ৱা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ পৰিকপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহোতি. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সংগতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স নিৰোধস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমো অপৱত্তি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অধিগন্তব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দপ্পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে অভিসমযসদ্দস্স উদাহৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৱতো দেসদেসকপৰিসানং ৱিয সুত্তস্স নিদানভাৱেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.
কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৱসেনেৱ কালো নিদ্দিট্ঠো? ন উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমিতোতি আহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমং অকত্ৱা সমযসদ্দস্স ৱচনে অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেৱসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৱীতিনামনকালো, ৱিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পন-ওভাসপাতুভাৱাদীহি পাকটা. যথাৱুত্তপ্পভেদেসু এৱ সমযেসু একদেসং পকাৰন্তৰেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো, অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অৰিযতুণ্হীভাৱসমযো, দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো, কৰুণাকিচ্চপৰহিতপটিপত্তিধম্মীকথাসমযা, দেসনাসমযো এৱ.
কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৱিনযেসু. তথাতি ভুম্মকৰণেহি. অধিকৰণত্থো আধাৰত্থো. ভাৱো নাম কিৰিযা, তায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো ৱিসুং অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি যথা ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকৰণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৱ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযং হি তত্থ অত্থো. যথা চ ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱং ইধাপি যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযেতি চ ৱুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদিভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৱমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকাৰাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.
হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, ৱিজ্জায ৱসতি, ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয. ৱীতিক্কমঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৱা ৱিহৰতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপাৰাজিকাদীসু ৱিয.
অচ্চন্তমেৱ আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং. পৰহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগনিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং সজ্ঝাযতী’’তি. পোৰাণাতি অট্ঠকথাচৰিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ৱিসেসো. তেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.
সেট্ঠন্তি সেট্ঠৱাচকং ৱচনং ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং সেট্ঠগুণসহচৰণতো, তথা ‘‘উত্তম’’ন্তি এত্থাপি. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো, গৰুকৰণাৰহতায ৱা গাৰৱযুত্তো. ৱুত্তোযেৱ, ন পন ইধ ৱত্তব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
অপৰো নযো (ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; সাৰত্থ. টী. ১.১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪) – ভাগৱাতি ভগৱা, ভতৱাতি ভগৱা, ভাগে ৱনীতি ভগৱা, ভগে ৱনীতি ভগৱা, ভত্তৱাতি ভগৱা, ভগে ৱমীতি ভগৱা, ভাগে ৱমীতি ভগৱা.
‘‘ভাগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;
ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো’’.
তত্থ কথং ভাগৱাতি ভগৱা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা তথাগতে অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং সমাধি পঞ্ঞা ৱিমুত্তি ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিৰী ওত্তপ্পং, সদ্ধা ৱীৰিযং, সতি সম্পজঞ্ঞং, সীলৱিসুদ্ধি দিট্ঠিৱিসুদ্ধি, সমথো ৱিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচৰিতানি, তযো সম্মাৱিতক্কা, তিস্সো অনৱজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, চত্তাৰি অৰিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপৰিচ্ছেদকঞাণানি, চত্তাৰো অৰিযৱংসা, চত্তাৰি ৱেসাৰজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গাৰৱা, ছ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, ছ সততৱিহাৰা, ছ অনুত্তৰিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধাৰণঞাণানি, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা, সত্ত অৰিযধম্মা, সত্ত অৰিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুৰিসধম্মা, সত্ত নিজ্জৰৱত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্তদক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্তখীণাসৱবলদেসনা, অট্ঠপঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠলোকধম্মাতিক্কমো, অট্ঠ আৰম্ভৱত্থূনি, অট্ঠঅক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুৰিসৱিতক্কা, অট্ঠঅভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৱিমোক্খা, নৱ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা, নৱ পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৱসত্তাৱাসদেসনা, নৱ আঘাতপটিৱিনযা, নৱ সঞ্ঞা, নৱনানত্তা, নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা, দস নাথকৰণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অৰিযৱাসা, দস অসেক্খধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৱাদস ধম্মাচক্কাকাৰা, তেৰস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, সোড়সৱিধা আনাপানস্সতি, সোড়স অপৰন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পৰোপঞ্ঞাস কুসলা ধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি, চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠান-পৱিচয-পচ্চৱেক্খণদেসনাঞাণানি, তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৱিভাৱনঞাণানি চাতি এৱমাদযো অনন্তাপৰিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা সংৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, তস্মা যথাৱুত্তৱিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ‘‘ভাগৱা’’তি ৱত্তব্বে আকাৰস্স ৰস্সত্তং কত্ৱা ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো. এৱং তাৱ ভাগৱাতি ভগৱা.
‘‘যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;
ৱিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৱাতি পৱুচ্চতি’’.
কথং ভতৱাতি ভগৱা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহাৰেহি মহাবোধিসত্তেহি পৰিপূৰিতব্বা দানপাৰমী, সীল, নেক্খম্ম, পঞ্ঞা, ৱীৰিয, খন্তি, সচ্চ, অধিট্ঠান, মেত্তা, উপেক্খাপাৰমীতি দস পাৰমিযো, দস উপপাৰমিযো, দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো, দানাদীনি চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি, সচ্চাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি, অঙ্গপৰিচ্চাগো, জীৱিত, ৰজ্জ, পুত্ত, দাৰপৰিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচৰিযা, ধম্মক্খানং, ঞাতত্থচৰিযা, লোকত্থচৰিযা, বুদ্ধিচৰিযাতি এৱমাদযো, সঙ্খেপতো ৱা সব্বে পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰা বুদ্ধকৰধম্মা, তে মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খ্যেয্যানি যথা হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোন্তি, অথ খো উত্তৰুত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোন্তি, এৱং সক্কচ্চং নিৰন্তৰং অনৱসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ‘‘ভতৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো নিৰুত্তিনযেন ত-কাৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা. অথ ৱা ভতৱাতি তেযেৱ যথাৱুত্তে বুদ্ধকৰধম্মে ৱুত্তনযেনেৱ ভৰি, সম্ভৰি, পৰিপূৰেসীতি অত্থো. এৱম্পি ভতৱাতি ভগৱা.
‘‘সম্মাসম্বোধিযা সব্বে, দানপাৰমিআদিকে;
সম্ভাৰে ভতৱা নাথো, তস্মাপি ভগৱা মতো’’.
কথং ভাগে ৱনীতি ভগৱা? যে তে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৱসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং নিচ্চকপ্পং ৱনি, ভজি, সেৱি, বহুলমকাসীতি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা অভিঞ্ঞেয্যধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পৰিঞ্ঞেয্যাদিৱসেন সঙ্খেপতো ৱা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৱিত্থাৰতো পন ‘‘চক্খু পৰিঞ্ঞেয্যং সোতং…পে… জৰামৰণং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পৰিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জৰামৰণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিৰোধো…পে… জৰামৰণস্স নিৰোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুনিৰোধগামিনীপটিপদা’’তিআদিনা, ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৱেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৱনি, ভজি, যথাৰহং গোচৰভাৱনাসেৱনানং ৱসেন সেৱি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা ‘‘যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৱকেহি সাধাৰণা গুণকোট্ঠাসা গুণভাগা, কিন্তি নু খো তে ৱিনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্য’’ন্তি মহাকৰুণায ৱনি অভিপত্থযি, সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৱহা অহোসি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা.
‘‘যস্মা ঞেয্যসমাপত্তি-গুণভাগে তথাগতো;
ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৱা ততো’’.
কথং ভগে ৱনীতি ভগৱা? সমাসতো তাৱ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৱিভৱং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তৰসম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৱ তথাগতো সম্মাসম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পৰমুক্কংসগতে, ৱনি, ভজি, সেৱি, যত্থ পতিট্ঠায নিৰৱসেসতো বুদ্ধকৰধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পৰিপাচেসি, বুদ্ধভূতো পন তে নিৰৱজ্জেসু উপসংহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে লোকুত্তৰেপি, ৱনি, ভজি, সেৱি, ৱিত্থাৰতো পন পদেসৰজ্জ-ইস্সৰিযচক্কৱত্তিসম্পত্তি-দেৱৰজ্জসম্পত্তিআদিৱসেন ঝান-ৱিমোক্খ-সমাধিসমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনা-ফলসচ্ছি-কিৰিযাদি-উত্তৰিমনুস্সধম্মৱসেন চ অনেকৱিহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে, ভগে, ৱনি, ভজি, সেৱি. এৱম্পি ভগে ৱনীতি ভগৱা.
‘‘যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তৰা পুথু;
সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৱা মতো’’.
কথং সত্তৱাতি ভগৱা? ভত্তা দড়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভত্তৱা. তথাগতো হি মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি-অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱ-গুণৱিসেসসমঙ্গিভাৱতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকাৰিতায দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণঅসীতি অনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভাদি অনঞ্ঞসাধাৰণৱিসেসপটিমণ্ডিতৰূপকাযতায যথাভুচ্চগুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৱিপুলেন সুৱিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপাৰমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিআদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো দসবলচতুৱেসাৰজ্জাদি-নিৰতিসযগুণৱিসেস-সমঙ্গীভাৱতো চ ৰূপপ্পমাণো ৰূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৱং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৱাসে সব্বথাপি পসাদাৱহভাৱেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপৰিমাণানং সত্তানং সদেৱমনুস্সানং আদৰবহুমানগাৰৱাযতনতায পৰমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে তস্স ওৱাদে পতিট্ঠিতা অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহাৰিযা তেসং পসাদভত্তি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা. তথা হি তে অত্তনো জীৱিতপৰিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পৰিচ্চজন্তি, তস্স ৱা আণং দড়্হভত্তিভাৱতো.
তেনেৱাহ –
‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো;
কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিৱত্ততি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫) চ. –
এৱং ভত্তৱাতি ভগৱা নিৰুত্তিনযেন একস্স ত-কাৰস্স লোপং কত্ৱা ইতৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা.
‘‘গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;
সম্ভত্তা বহৱো সত্থু, ভগৱা তেন ৱুচ্চতী’’তি.
কথং ভগে ৱমীতি ভগৱা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি অপৰিমাণাসু জাতীসু পাৰমিযো পৰিপূৰেন্তো ভগসঙ্খাতং সিৰিং ইস্সৰিযং যসঞ্চ ৱমি উগ্গিৰি, খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডযি, চৰিমত্তভাৱেপি হত্থগতং চক্কৱত্তিসিৰিং দেৱলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদীপিস্সৰিযং চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তৰতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিৰপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৱা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিৰীআদিকে ভগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা, সিনেৰুযুগন্ধৰউত্তৰকুৰুহিমৱন্তাদিভাজনলোকৱিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিযভাৱতো, তেপি ভগৱা ৱমি তন্নিৱাসিসত্তাৱাসসমতিক্কমতো তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহীতি. এৱম্পি ভগে ৱমীতি ভগৱা.
‘‘চক্কৱত্তিসিৰিং যস্মা, যসং ইস্সৰিযং সুখং;
পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৱা ততো’’.
কথং ভাগে ৱমীতি ভগৱা? ভাগা নাম সভাগধম্মকোট্ঠাসা, তে খন্ধাযতনধাতাদিৱসেন, তত্থাপি ৰূপৱেদনাদিৱসেন পথৱিযাদিৱসেন অতীতাদিৱসেন চ অনেকৱিধা, তে চ ভগৱা সব্বং পপঞ্চং সব্বং যোগং সব্বং গন্থং সব্বং সংযোজনং সমুচ্ছিন্দিত্ৱা অমতধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খো ছড্ডযি ন পচ্চাৱমি. তথা হেস ‘‘সব্বত্থকমেৱ পথৱিং আপং তেজং ৱাযং, চক্খুং সোতং ঘানং জিৱ্হং কাযং মনং, ৰূপে সদ্দে গন্ধে ৰসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে, চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং, চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং, ৰূপতণ্হং…পে… ধম্মতণ্হং, ৰূপৱিতক্কং…পে… ধম্মৱিতক্কং, ৰূপৱিচাৰং…পে… ধম্মৱিচাৰ’’ন্তিআদিনা অনুপদধম্মৱিভাগৱসেনপি সব্বেৱ ধম্মকোট্ঠাসে অনৱসেসতো ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খপৰিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৱন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাৱমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৩). এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভাগে ৱমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৱজ্জানৱজ্জে হীনপণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অৰিযমগ্গঞাণমুখেন ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খো পৰিচ্চজি পজহি, পৰেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা (ম. নি. ১.২৪০). কুল্লূপমং ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থৰণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৪০). এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা.
‘‘খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভাগা-মহেসিনা;
কণ্হসুক্কা যতো ৱন্তা, ততোপি ভগৱা মতো’’.
তেন ৱুত্তং –
‘‘ভাগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;
ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো’’তি.
ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতীতি ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি ৱচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৱপৰিযাযো ৱিজ্জতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো পৰেহি অভেজ্জসৰীৰত্তা. ন হি ভগৱতো ৰূপকাযে কেনচি সক্কা অন্তৰাযং কাতুন্তি. দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৱক্খমানস্স সকলস্স সুত্তস্স ‘‘এৱ’’ন্তি নিদস্সনতো. সাৱকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৱকেন সুতং, তঞ্চ খো মযাৱ সুতং, ন অনুস্সুতং ন পৰংপৰাভতন্তি ইমস্সত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৱাসদ্দসন্নিধানে পযুত্তস্স সমযসদ্দস্স বুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতভাৱদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপৰমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৱুচ্চতি –
‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছৰিযং;
হুতাৱহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকৰন্দমৰৱিন্দ’’ন্তি.
ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমভাৱদীপনতো গৰুগাৰৱাধিৱচনভাৱতো.
অৱিসেসেনাতি ন ৱিসেসেন, ৱিহাৰভাৱসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ইৰিযাপথ…পে… ৱিহাৰেসূতি ইৰিযাপথৱিহাৰো, দিব্বৱিহাৰো, ব্ৰহ্মৱিহাৰো, অৰিযৱিহাৰোতি এতেসু চতূসু ৱিহাৰেসু. সমঙ্গীপৰিদীপনন্তি সমঙ্গীভাৱপৰিদীপনং. এতন্তি ‘‘ৱিহৰতী’’তি এতং পদং. তথা হি তং ‘‘ইধেকচ্চো গিহীহি সংসট্ঠো ৱিহৰতি সহনন্দী সহসোকী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ইৰিযাপথৱিহাৰে আগতং. ‘‘যস্মিং, ভিক্খৱে, সমযে ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি (ধ. স. ১৬০; ৱিভ. ৬২৪) এত্থ দিব্বৱিহাৰে. ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০) ব্ৰহ্মৱিহাৰে. ‘‘সো খো অহং, অগ্গিৱেস্সন, তস্সাযেৱ কথায পৰিযোসানে তস্মিং এৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং কৰোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অৰিযৱিহাৰে.
তত্থ ইৰিযনং ৱত্তনং ইৰিযা, কাযপ্পযোগো. তস্সা পৱত্তনুপাযভাৱতো ঠানাদি ইৰিযাপথো. ঠানসমঙ্গী ৱা হি কাযেন কিঞ্চি কৰেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতৰসমঙ্গী ৱা. অথ ৱা ইৰিযতি পৱত্ততি এতেন অত্তভাৱো কাযকিচ্চং ৱাতি ইৰিযা, তস্সা পৱত্তিউপাযভাৱতো ইৰিযা চ সো পথো চাতি ইৰিযাপথো, ঠানাদি এৱ. সো চ অত্থতো গতিনিৱত্তিআদিআকাৰেন পৱত্তো চতুসন্ততিৰূপপবন্ধো এৱ. ৱিহৰণং, ৱিহৰতি এতেনাতি ৱা ৱিহাৰো, ইৰিযাপথো এৱ ৱিহাৰো ইৰিযাপথৱিহাৰো. দিৱি ভৱো দিব্বো, তত্থ বহুলপ্পৱত্তিযা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদিদেৱলোকে ভৱোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৱো, তদত্থায সংৱত্ততীতি ৱা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহাৰৱসেন মহাগতিকত্তা ৱা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৱিহাৰো চাতি দিব্বৱিহাৰো, চতস্সো ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো. আৰুপ্পসমাপত্তিযোপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ব্ৰহ্মূনং, ব্ৰহ্মানো ৱা ৱিহাৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অৰিযানং, অৰিযা ৱা ৱিহাৰা অৰিযৱিহাৰা, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি. সো হি একং ইৰিযাপথবাধনন্তিআদি যদিপি ভগৱা একেনপি ইৰিযাপথেন চিৰতৰং কালং অত্তভাৱং পৱত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি উপাদিন্নকসৰীৰস্স নাম অযং সভাৱোতি দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা ৱা ভগৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তো ৱিনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো, নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৱীতিনামেন্তো ৱসতীতি সত্তানং অত্তনো চ ৱিৱিধং হিতসুখং হৰতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা ৱিৱিধং হৰতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
পচ্চত্থিকে জিনাতীতি জেতো. জেত-সদ্দো হি সোত-সদ্দো ৱিয কত্তুসাধনোপি অত্থীতি. ৰঞ্ঞো ৱা পচ্চত্থিকানং জিতকালে জাতত্তা জেতো. ৰঞ্ঞো হি অত্তনো জযং তত্থ আৰোপেত্ৱা জিতৱাতি জেতোতি কুমাৰো ৱুত্তো. মঙ্গলকামতায ৱা জেতোতিস্স নামং কতং, তস্মা ‘‘জেয্যো’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘জেতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তস্স জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স. ৱনেতিআদিতো পট্ঠাযেৱ তং তস্স সন্তকন্তি দস্সেতুং ‘‘তং হী’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বকামসমিদ্ধিতায ৱিগতমলমচ্ছেৰতায কৰুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং উপট্ঠপিতো অনাথানং পিণ্ডো এতস্স অত্থীতি অনাথপিণ্ডিকো, তস্স অনাথপিণ্ডিকস্স. যদি জেতৱনং, কথং অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামোতি আহ ‘‘অনাথপিণ্ডিকেনা’’তিআদি. পঞ্চৱিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা আৰমন্তি এত্থ পব্বজিতাতি আৰামো, তস্মিং আৰামে. যদিপি সো ভূমিভাগো কোটিসন্থৰেন মহাসেট্ঠিনা কীতো, ৰুক্খা পন জেতেন ন ৱিক্কীতাতি তং ‘‘জেতৱন’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতীতি ৱদন্তি. উভিন্নম্পি ৱা তত্থ পৰিচ্চাগৱিসেসকিত্তনত্থং উভযৱচনং, জেতেনপি হি ভূমিভাগৱিক্কযেন লদ্ধধনং তত্থ দ্ৱাৰকোট্ঠককৰণৱসেন ৱিনিযুত্তং. সাৱত্থিজেতৱনানং ভূমিভাগৱসেন ভিন্নত্তা ৱুত্তং ‘‘ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৱিহৰিতু’’ন্তি.
অপাকটাতি সক্কো সুযামোতিআদিনা অনভিঞ্ঞাতা. অভিঞ্ঞাতানম্পি অঞ্ঞতৰসদ্দো দিস্সতেৱ একসদিসাযত্তত্তাতি দস্সেতুং ‘‘অভিজানাতি নো’’তিআদি ৱুত্তং. অহুনা ইদানেৱ. সাধাৰণৱচনং দিব্বতং অন্তোনীতং কত্ৱা. দেৱো এৱ দেৱতা পুৰিসেপি ৱত্তনতো. তেনেৱাহ ‘‘ইমস্মিং পনত্থে’’তিআদি. ননু চ ৰূপাৱচৰসত্তানং পুৰিসিন্দ্ৰিযং নত্থি, যেন তে পুৰিসাতি ৱুচ্চেয্যুং? যদিপি পুৰিসিন্দ্ৰিযং নত্থি, পুৰিসসণ্ঠানস্স পন পুৰিসৱেসস্স চ ৱসেন পুৰিসপুগ্গলাত্ৱেৱ ৱুচ্চন্তি পুৰিসপকতিভাৱতো.
অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা, ৱিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি উপৰি ৱুত্তং. অভিক্কন্ততৰোতি অতিৱিয কন্ততৰো. তাদিসো চ সুন্দৰো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দৰে দিস্সতী’’তি. কোতি দেৱনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো? মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৱৰূপায দেৱিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পৰিৱাৰেন পৰিচ্ছদেন চ. জলন্তি ৱিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৱিয কন্তেন কমনিযেন অভিৰূপেন. ৱণ্ণেনাতি ছৱিৱণ্ণেন সৰীৰৱণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি সব্বাপি দিসা পভাসেন্তো চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একালোকং কৰোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিৰূপেতি উড়াৰৰূপে সম্পন্নৰূপে.
কঞ্চনসন্নিভত্তচতা সুৱণ্ণৱণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘ছৱিয’’ন্তি. ছৱিগতা পন ৱণ্ণধাতু এৱ ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণো’’তি এত্থ ৱণ্ণগ্গহণেন গহিতাতি অপৰে. ৱণ্ণনং কিত্তিযা উগ্ঘোসনন্তি ৱণ্ণো, থুতি. ৱণ্ণীযতি অসঙ্কৰতো ৱৱত্থপীযতীতি ৱণ্ণো, কুলৱগ্গো. ৱণ্ণীযতি ফলং এতেন যথাসভাৱতো ৱিভাৱীযতীতি ৱণ্ণো, কাৰণং. ৱণ্ণনং দীঘৰস্সাদিৱসেন সণ্ঠহনন্তি ৱণ্ণো, সণ্ঠানং. ৱণ্ণীযতি অণুমহন্তাদিৱসেন পমীযতীতি ৱণ্ণো, পমাণং. ৱণ্ণেতি ৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৱণ্ণো, ৰূপাযতনং. এৱং তেন তেন পৱত্তিনিমিত্তেন ৱণ্ণসদ্দস্স তস্মিং তস্মিং অত্থে পৱত্তি ৱেদিতব্বা. ইদ্ধিং মাপেত্ৱাতি ৱত্থালঙ্কাৰকাযাদীহি ওভাসমুঞ্চনাদিৱসেন দিব্বং ইদ্ধানুভাৱং নিম্মিনিত্ৱা. কামাৱচৰা অনভিসঙ্খতেনপি আগন্তুং সক্কোন্তি ওড়াৰিকৰূপত্তা. তথা হি তে কবড়ীকাৰভক্খা. ৰূপাৱচৰা ন সক্কোন্তি ততো সুখুমতৰৰূপত্তা. তেনাহ ‘‘তেসং হী’’তিআদি. তত্থ ‘‘অতিসুখুমো’’তি মূলপটিসন্ধিৰূপং সন্ধায ৱদতি. ন তেন ইৰিযাপথকপ্পনং হোতীতি এতেন ব্ৰহ্মলোকেপি ব্ৰহ্মানো যেভুয্যেন নিম্মিতৰূপেনেৱ পৱত্তন্তীতি দস্সেতি. ইতৰঞ্হি অতিৱিয সুখুমং ৰূপং কেৱলং চিত্তুপ্পাদস্স নিস্সযাধিট্ঠানভূতং সণ্ঠানৱন্তং হুত্ৱা তিট্ঠতি.
অনৱসেসত্তং সকলতা. যেভুয্যতা বহুলভাৱো. অব্যামিস্সতা ৱিজাতিযেন অসঙ্কৰো. সুখেন হি অৱোকিণ্ণতা তত্থ অধিপ্পেতা. অনতিৰেকতা তংপৰমতা ৱিসেসাভাৱো. কেৱলকপ্পন্তি কেৱলং দড়্হং কত্ৱাতি অত্থো. সঙ্ঘভেদাযাতি সঙ্ঘে ৱিৱাদায, ৱিৱাদুপ্পাদাযাতি অত্থো. কেৱলং ৱুচ্চতি নিব্বানং সব্বসঙ্খতৱিৱিত্তত্তা, এতস্স তং অত্থীতি কেৱলী, সচ্ছিকতনিৰোধো খীণাসৱো. তেনাহ ‘‘ৱিসংযোগো অত্থো’’তি.
কপ্পসদ্দো পনাযং সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চাতি অধিপ্পাযেন ওকপ্পনিযপদে লব্ভমানং কপ্পসদ্দমত্তং দস্সেতি, অঞ্ঞথা কপ্পপদং অনিদস্সনমেৱ সিযা. সমণকপ্পেহীতি ৱিনযসিদ্ধেহি সমণৱোহাৰেহি. নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকালং. পঞ্ঞত্তীতি নামং. নামঞ্হেতং তস্স আযস্মতো, যদিদং কপ্পোতি. কপ্পিতকেসমস্সূতি কত্তৰিকায ছেদিতকেসমস্সু. দ্ৱঙ্গুলকপ্পোতি মজ্ঝন্হিকৱেলায ৱীতিক্কন্তায দ্ৱঙ্গুলতাৱিকপ্পো. লেসোতি অপদেসো. অনৱসেসং ফৰিতুং সমত্থস্সপি ওভাসস্স কেনচিপি কাৰণেন একদেসফৰণম্পি সিযা, অযং পন সব্বসোৱ ফৰতীতি দস্সেতুং সমন্তত্থো কপ্প-সদ্দো গহিতোতি আহ ‘‘অনৱসেসং সমন্ততো’’তি. ঈসং অসমত্তং, কেৱলং ৱা কেৱলকপ্পং. ভগৱতো আভায অনোভাসিতমেৱ হি পদেসং দেৱতা অত্তনো পভায ওভাসেন্তি. ন হি ভগৱতো পভা কাযচি পভায অভিভুয্যতি, সূৰিযাদীনম্পি পভং সা অভিভুয্য তিট্ঠতীতি.
যেন ৱা কাৰণেনাতি হেতুম্হি ইদং কৰণৱচনং. হেতুঅত্থো হি কিৰিযায কাৰণং, ন কৰণং ৱিয কিৰিযত্থো, তস্মা নানপ্পকাৰ-গুণৱিসেসাধিগমনত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিৰিযাতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, ৱিজ্জায ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থমেৱ তং কৰণৱচনং যুত্তং ন কৰণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৱুত্তং ‘‘যেন ৱা কাৰণেনা’’তিআদি. ভগৱতো সততপ্পৱত্তনিৰতিসয-সাদুৱিপুলমতৰস-সদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহাৰুক্খেন ভগৱা উপমিতো. সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৱ হি মহাকাৰুণিকস্স সাদুফলতা গহিতাতি. উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তা. সম্পত্তকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি ৱত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতাতি ৱুত্তং হোতী’’তি, উপগতাতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তা ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৱুত্তা, ততো উপগতট্ঠানতো.
গতিনিৱত্তিঅত্থতো সামঞ্ঞতো আসনম্পি ঠানগ্গহণেন গয্হতীতি ৱুত্তং ‘‘আসনকুসলতায একমন্তং তিট্ঠন্তী’’তি. নিসিন্নাপি হি গমনতো নিৱত্তা নাম হোন্তি ঠত্ৱা নিসীদিতব্বত্তা, যথাৱুত্তট্ঠানাদযোপি আসনেনেৱ সঙ্গহিতাতি. অতিদূৰঅচ্চাসন্নপটিক্খেপেন নাতিদূৰনচ্চাসন্নং নাম গহিতং. তং পন অৱকংসতো উভিন্নং পসাৰিতহত্থসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৱং পসাৰেত্ৱাতি গীৱং পৰিৱত্তনৱসেন পসাৰেত্ৱা.
কামং ‘‘কথ’’ন্তি অযমাকাৰপুচ্ছা, তৰণাকাৰো ইধ পুচ্ছিতো. সো পন তৰণাকাৰো অত্থতো কাৰণমেৱাতি আহ ‘‘কথং নূতি কাৰণপুচ্ছা’’তি? পাকটো অভিসম্বোধিযং মহাপথৱীকম্পনাদিঅনেকচ্ছৰিযপাতুভাৱাদিনা.
মৰিসনট্ঠেন পাপানং ৰোগাদিঅনত্থানং অভিভৱনট্ঠেন মাৰিসো, দুক্খৰহিতো. তেনাহ ‘‘নিদ্দুক্খাতি ৱুত্তং হোতী’’তি. নিৰযপক্খে পিযালপনৱচনৱসেন উপচাৰৱচনঞ্চেতং যথা ‘‘দেৱানং পিযা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘যদি এৱ’’ন্তিআদি. সঙ্কুনা সঙ্কূতি মত্থকতো সমকোট্টিতেন যাৱ হদযপদেসা নিব্বিজ্ঝিত্ৱা ওতিণ্ণেন সঙ্কুনা পাদতলতো সমকোট্টিতো সঙ্কু নিব্বিজ্ঝিত্ৱা আৰোহন্তো হদযে হদযস্স পদেসে সমাগচ্ছেয্য, অথ নেসং সঙ্কূনং সমাগমসমকালে নং যথাতিক্কন্তসঙ্কুকৰণকালং জানেয্যাসি. কিঞ্চি নিমিত্তং উপাদায কিস্মিঞ্চি অত্থে পৱত্তস্স সদ্দস্স তন্নিমিত্তৰহিতে পৱত্তি ৰুড়্হী নাম গমনকিৰিযাৰহিতে সাসনাদিমতি পটিপিণ্ডে যথা গোসদ্দস্স.
ওঘমতৰীতি যেসং ওঘানং তৰণং পুচ্ছিতং, তে গণনপৰিচ্ছেদতো সৰূপতো চ দস্সেতুং ‘‘চত্তাৰো’’তিআদি ৱুত্তং. কস্মা পনেত্থ চত্তাৰো এৱ ওঘা ৱুত্তা, তে চ কামাদযো এৱাতি? ন চোদেতব্বমেতং, যস্মা ধম্মানং সভাৱকিচ্চৱিসেসঞ্ঞুনা ভগৱতা সব্বং ঞেয্যং যাথাৱতো অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা এত্তকাৱ ওঘা দেসিতা, ইমে এৱ চ দেসিতাতি. ৱট্টস্মিং ওহনন্তি ওসীদাপেন্তীতি ওঘা, ওহনন্তি হেট্ঠা কত্ৱা হনন্তি গামেন্তি, তথাভূতা সত্তে অধো গামেন্তি নাম. অযঞ্চ অত্থো ‘‘সব্বোপি চেসা’’তিআদিনা পৰতো অট্ঠকথাযমেৱ আগমিস্সতি. কামনট্ঠেন কামো, কামো চ সো যথাৱুত্তেনত্থেন ওঘো চাতি, কামেসু ওঘোতি ৱা কামোঘো. ভৱোঘো নাম ভৱৰাগোতি দস্সেতুং ‘‘ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি চা’’তি ৱুত্তং. সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩১২) পন ‘‘সস্সতদিট্ঠিসহগতৰাগো চা’’তি ৱুত্তং. তত্থ পঠমো উপপত্তিভৱেসু ৰাগো, দুতিযো কম্মভৱে. ভৱদিট্ঠিৱিনিমুত্তস্স দিট্ঠিগতস্স অভাৱতো. ‘‘দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিযো দিট্ঠোঘো’’তি ৱুত্তং, চতুসচ্চন্তোগধত্তা সব্বস্স ঞেয্যস্স ‘‘চতূসু সচ্চেসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জোঘো’’তি আহ.
ইদানি তেসং ওঘসঙ্খাতানং পাপধম্মানং উপ্পত্তিট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং, পৱত্তিট্ঠানং পন কামগুণাদযো দস্সিতা এৱ. ‘‘পঞ্চসু কামগুণেসু ছন্দৰাগো কামোঘো’’তি এত্থ ভৱোঘং ঠপেত্ৱা সব্বো লোভো কামোঘোতি যুত্তং সিযা. সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো ভৱদিট্ঠিসম্পযুত্তত্তা ভৱোঘোতি অট্ঠকথাসু ৱুত্তো, ভৱোঘো পন দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু এৱ উপ্পজ্জতীতি পাড়িযং ৱুত্তো. তেনেৱাহ – ‘‘ভৱোঘো চতূসু দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তলোভসহগতচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি. তস্মা দিট্ঠিসহগতলোভোপি কামোঘোতি যুত্তং সিযা. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকদুক্খানঞ্হি কাৰণভূতা কামাসৱাদযোপি দ্ৱিধা ৱুত্তা, আসৱা এৱ চ ওঘা. কামাসৱনিদ্দেসে চ কামেসূতি কামৰাগদিট্ঠিৰাগাদীনং আৰম্মণভূতেসু তেভূমকেসু ৱত্থুকামেসূতি অত্থো সম্ভৱতি. তত্থ হি উপ্পজ্জমানা সাযং তণ্হা সব্বাপি ন কামচ্ছন্দাদিনামং ন লভতীতি.
যদি পন পঞ্চকামগুণিকো চ ৰাগো কামোঘোতি ৱুত্তোতি কত্ৱা ব্ৰহ্মানং ৱিমানাদীসু ৰাগস্স দিট্ঠিৰাগস্স চ কামোঘভাৱো পটিসেধিতব্বো সিযা, এৱং সতি কামোঘভৱোঘৱিনিমুত্তেন নাম লোভেন ভৱিতব্বং. সো যদা দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তেসু উপ্পজ্জতি, তদা তেন সম্পযুত্তো অৱিজ্জোঘো ওঘৱিপ্পযুত্তোতি দোমনস্সৱিচিকিচ্ছুদ্ধচ্চসম্পযুত্তস্স ৱিয তস্সপি ওঘৱিপ্পযুত্ততা ৱত্তব্বা সিযা ‘‘চতূসুপি দিট্ঠিগতৱিপ্পযুত্তলোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পন্নো মোহো সিযা ওঘসম্পযুত্তো সিযা ওঘৱিপ্পযুত্তো’’তি. ‘‘কামোঘো অট্ঠসু লোভসহগতেসু চিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জতী’’তি, ‘‘কামোঘং পটিচ্চ দিট্ঠোঘো অৱিজ্জোঘো’’তি চ ৱচনতো দিট্ঠিসহগতো কামোঘো ন হোতীতি ন সক্কা ৱত্তুং. তথা হেত্থ ‘‘ৰূপাৰূপভৱেসু ছন্দৰাগো ঝাননিকন্তি চ ভৱোঘো নামাতি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং সস্সতদিট্ঠিসহগতো ৰাগো’’তি.
অধোগমনট্ঠেনাতি হেট্ঠাপৱত্তনট্ঠেন. হেট্ঠাপৱত্তনঞ্চেত্থ ন কেৱলং অপাযগমনিযভাৱেন, অথ খো সংসাৰতৰকাৱৰোধনেনপীতি দস্সেতুং ‘‘উপৰিভৱঞ্চা’’তিআদি ৱুত্তং. কামং নিব্বানং অৰূপিভাৱা অদেসং, ন তস্স ঠানৱসেন উপৰিগহণং, সব্বসঙ্খতৱিনিস্সটত্তা পন সব্বস্সপি ভৱস্স উপৰীতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘উপৰিভৱং নিব্বান’’ন্তি. ‘‘মহাউদকোঘো’’তিআদীসু ৰাসট্ঠো ওঘ-সদ্দোতি ‘‘মহা হেসো কিলেসৰাসী’’তি ৱুত্তং সেসেসুপীতি ভৱোঘাদীসুপি.
অপ্পতিট্ঠহন্তোতি কিলেসাদীনং ৱসেন অসন্তিট্ঠন্তো, অসংসীদন্তোতি অত্থো. অনাযূহন্তোতি অভিসঙ্খাৰাদিৱসেন ন আযূহন্তো মজ্ঝিমং পটিপদং ৱিলঙ্ঘিত্ৱা নিব্বুয্হন্তো. তেনাহ – ‘‘অৱাযমন্তো’’তি, মিচ্ছাৱাযামৱসেন অৱাযমন্তোতি অধিপ্পাযো. গূড়্হন্তি সংৱুতং. পটিচ্ছন্নন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অত্থৱসেন ৱা সংৱুত্তং গূড়্হং, সদ্দৱসেনপি অপাকটং পটিচ্ছন্নং অন্তৰদীপাদিকে ঠাতব্বট্ঠানে. আযূহন্তাতি হত্থেহি চ পাদেহি চ ৱাযমন্তা. এতং অত্থজাতং, এতং ৱা ৱিস্সজ্জনং.
ইদানি যেনাধিপ্পাযেন ভগৱতা তথাগূড়্হং কত্ৱা পঞ্হো কথিতো, তং দস্সেতুং ‘‘কিং পনাতিআদি ৱুত্তং. নিগ্গহমুখেনাতি ৱেনেয্যানং ৱিনযউপাযভূতনিগ্গহৱসেন. তেনাহ যে পণ্ডিতমানিনো’’তিআদি. পৱয্হ পৱয্হাতি ওফুণিত্ৱা ওফুণিত্ৱা.
সোতি দেৱপুত্তো নিহতমানো অহোসি যথাৱিস্সজ্জিতস্স অত্থস্স অজানন্তো. যথাতি অনিযমৱচনং নিযমনিদ্দিট্ঠং হোতি, তংসম্বন্ধঞ্চ কথন্তি পুচ্ছাৱচনন্তি তদুভযস্স অত্থং দস্সেন্তো ‘‘যথাহং জানামি, এৱং মে কথেহী’’তি আহ.
যদাস্ৱাহন্তি যদা সু অহং, সু-কাৰো নিপাতমত্তং ‘‘যদিদং কথং সূ’’তিআদীসু ৱিয. সব্বপদেসূতি ‘‘তদাস্সু সংসীদামী’’তিআদীসু তীসুপি পদেসু. অতৰন্তোতি ওঘানং অতিক্কমনত্থং তৰণপ্পযোগং অকৰোন্তো. তত্থেৱাতি ওঘনিযওঘেসু এৱ. ওসীদামীতি নিমুজ্জামি ওঘেহি অজ্ঝোত্থটো হোমি. নিব্বুয্হামীতি ওঘেহি নিব্বূড়্হো হোমি. ঠাতুং অসক্কোন্তো অসংসীদন্তো. অতিৱত্তামীতি অনুপযোগং অতিক্কমামি, অপনিধানৱসেন সম্মাপটিপত্তিং ৱিৰাধেমীতি অত্থো. ঠানে চ ৱাযামে চাতি ৱক্খমানৱিভাগে পতিট্ঠহনে ৱাযামে চ দোসং দিস্ৱাতি পতিট্ঠানাযূহনেসু সংসীদননিব্বুয্হনসঙ্খাতং তৰণস্স ৱিবন্ধনভূতং আদীনৱং দিস্ৱান. ইদং ভগৱতা বোধিমূলে অত্তনা পৱত্তিত-পুব্বভাগ-মনসিকাৰৱসেন ৱুত্তং. অতিট্ঠন্তো অৱাযমন্তোতি পতিট্ঠানাযূহনকৰণকিলেসাদীনং পৰিৱজ্জনেন অসংসীদন্তো অনিব্বুয্হন্তো. দেৱতাযপি পটিৱিদ্ধো তদত্থো উপনিস্সযসম্পন্নতায ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযধম্মানং পৰিপক্কত্তা. ন পন পাকটো ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূআদীনং, উগ্ঘটিতঞ্ঞূনং পন যথা তস্সা দেৱতায, তথা পাকটো এৱাতি. সত্ত দুকা ইদানি ৱুচ্চমানৰূপা দস্সিতা পোৰাণট্ঠকথাযং. কিলেসৱসেন সন্তিট্ঠন্তোতি লোভাদীহি অভিভূততায সংসাৰে পতিট্ঠহন্তো সম্মা অপ্পটিপজ্জনেন তত্থেৱ সংসীদতি নাম. অভিসঙ্খাৰৱসেনাতি তত্থেৱাভিসঙ্খাৰচেতনায চেতেন্তো সম্মাপটিপত্তিযোগ্যস্স খণস্স অতিৱত্তনেন নিব্বুয্হতি নাম. ইমিনা নযেন সেসদুকেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ ৱট্টমূলকা কিলেসাতি তেসং ৱসেন সংসাৰে অৱট্ঠানং তংতংকম্মুনা তত্থ তত্থ ভৱে অভিনিব্বত্তি, কিলেসা পন তেসং পচ্চযমত্তং. তত্থ তত্থ ভৱে অপৰাপৰং নিব্বত্তেন্তো সংসাৰে নিব্বুয্হতি নামাতি ইমস্স অত্থস্স দস্সনৱসেন পঠমদুকো ৱুত্তো. ইমে সত্তা সংসাৰে পৰিব্ভমন্তা দুৱিধা তণ্হাচৰিতা দিট্ঠিচৰিতা চাতি তেসং সংসাৰনাযিকভূতানং ধম্মানং ৱসেন সন্তিট্ঠনং, তদঞ্ঞেসং পৱত্তিপচ্চযানং ৱসেন আযূহনন্তি ইমস্স অত্থস্স দস্সনৱসেন দুতিযদুকো ৱুত্তো. সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদদস্সনসভাৱায তণ্হায ৱসেন ৱিসেসতো পতিট্ঠানং, অমুত্তিমগ্গে মুত্তিমগ্গপৰামাসতো তথা আযূহনম্পি দিট্ঠিযা ৱসেন হোতীতি দস্সেতুং ততিযদুকো ৱুত্তো. চতুত্থদুকে পন অধিপ্পাযো অট্ঠকথায এৱ ৱিভাৱিতো. যস্মা ‘‘সস্সতো অত্তা’’তি অভিনিৱিসন্তো অৰূপৰাগং, অসঞ্ঞূপগং ৱা অৱিমোক্খংযেৱ ৱিমোক্খোতি গহেত্ৱা সংসাৰে এৱ ওলীযতি. তেনাহ ‘‘ওলীযনাভিনিৱেসা হি ভৱদিট্ঠী’’তি. যস্মা পন কামভৱাদীসু যং ৱা তং ৱা ভৱং পত্ৱা অত্তা উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি, ন হোতি পৰং মৰণাতি অভিনিৱিসন্তো ভৱৱিপ্পমোক্খাৱহায সম্মাপটিপত্তিযা অপ্পটিপজ্জনেন তং অতিৱত্ততি. তেন ৱুত্তং ‘‘অতিধাৱনাভিনিৱেসা ৱিভৱদিট্ঠী’’তি.
লীনৱসেন সন্তিট্ঠন্তোতি কোসজ্জাদিৱসেন সংকোচাপজ্জনেন সম্মা অপ্পটিপজ্জন্তো. উদ্ধচ্চৱসেন আযূহন্তোতি সম্মাসমাধিনো অভাৱেন ৱিক্খেপৱসেন পঞ্চমো দুকো ৱুত্তো. যথা কামসুখং পৱিট্ঠস্স সমাধানং নত্থি চিত্তস্স উপক্কিলিট্ঠত্তা, এৱং অত্তপৰিতাপনমনুযুত্তস্স কাযস্স উপক্কিলিট্ঠত্তা. ইতি চিত্তকাযপৰিক্কিলেসকৰা দ্ৱে অন্তা তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযতায সংসীদননিব্বুয্হননিমিত্তা ৱুত্তা ছট্ঠদুকে. পুব্বে সপ্পদেসতোৱ সংকিলেসধম্মা ‘‘সংসীদননিমিত্ত’’ন্তি দস্সিতাতি ইদানি নিপ্পদেসতো দস্সনৱসেন, পুব্বে চ সাধাৰণতো অভিসঙ্খাৰধম্মা ‘‘নিব্বুয্হননিমিত্ত’’ন্তি দস্সিতাতি ইদানি পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খাৰে এৱ ‘‘আযূহননিমিত্ত’’ন্তি দস্সনৱসেন সত্তমদুকো ৱুত্তো. এৱঞ্হি দুগ্গতিসুগতূপপত্তিৱসেন সংসীদননিব্বুয্হনানি ৱিভজ্জ দস্সিতানি হোন্তীতি. তেনেৱাহ ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি. অধোভাগং দুগ্গতিং গমেন্তীতি অধোভাগঙ্গমনীযা অনুনাসিকলোপং অকত্ৱা. তথা উপৰিভাগং গমেন্তীতি উপৰিভাগঙ্গমনীযা.
এত্থ চ ওঘতৰণং পুচ্ছিতেন ভগৱতা ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহ’’ন্তি তস্স পহানঙ্গমেৱ দস্সিতং, ন সম্পযোগঙ্গন্তি? ন এৱং দট্ঠব্বং, যাৱতা যেন পতিট্ঠানং হোতি, যেন চ আযূহনং, তদুভযপটিক্খেপমুখেন তপ্পটিপক্খধম্মদস্সনমেতন্তি. ন হেস অ-কাৰো কেৱলং পটিসেধে, অথ খো পটিপক্খে ‘‘অকুসলা ধম্মা, অহিতো, অধম্মো’’তিআদীসু ৱিয, তস্মা অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি পতিট্ঠানাযূহনানং পটিপক্খৱসেন পৱত্তমানো তথাপৱত্তিহেতূৱাতি অযমেত্থ অত্থো. খোতি চ অৱধাৰণত্থে নিপাতো ‘‘অস্সোসি খো’’তিআদীসু (পাৰা. ১) ৱিয. তেন অপ্পতিট্ঠানস্স একংসিকতং দস্সেতি. সোযং খো-সদ্দো ‘‘অনাযূহ’’ন্তি এত্থাপি আনেত্ৱা ৱত্তব্বো. অনাযূহনম্পি হি একংসিকমেৱাতি তস্স পটিপক্খো সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গো. তেন হি ওঘতৰণং হোতি, ন অঞ্ঞথা. এৱমযং যথানুসন্ধিদেসনা কতা, দেৱতা চ সহৱিপস্সনং মগ্গং পটিৱিজ্ঝীতি পঠমফলে পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ইমং পঞ্হৱিস্সজ্জন’’ন্তিআদি.
‘‘চিৰস্সা’’তি ইমিনা সমানত্থং পদন্তৰমেতন্তি আহ ‘‘চিৰস্স কালস্সা’’তি যথা ‘‘মমং ৱা, ভিক্খৱে’’তি (দী. নি. ১.৫-৬) এত্থ ‘‘মমা’’তি ইমিনা সমানত্থং পদন্তৰং মমন্তি. ন দিট্ঠপুব্বাতি অদস্সাৱী. অদস্সাৱিতা চ দিস্ৱা কত্তব্বকিচ্চস্স অসিদ্ধতায ৱেদিতব্বা. অঞ্ঞথা কা নাম সা দেৱতা, যা ভগৱন্তং ন দিট্ঠৱতী? তেনাহ ‘‘কিং পনিমাযা’’তিআদি. দস্সনং উপাদায এৱং ৱত্তুং ৱত্ততীতি যদা কদাচি কঞ্চি পিযজাতিকং দিস্ৱা তং দস্সনং উপাদায ‘‘চিৰেন ৱত মযং আযস্মন্তং পস্সামা’’তি অদিট্ঠপুব্বং দিট্ঠপুব্বং ৱা এৱং ৱত্তুং যুজ্জতি, অযং লোকে নিৰুড়্হে সমুদাচাৰোতি দস্সেতি. ব্ৰহ্মং ৱা ৱুচ্চতি অৰিযমগ্গো, তস্স অণনতো জাননতো পটিৱিজ্ঝনতো ব্ৰাহ্মণো. কিলেসনিব্বানেনাতি কিলেসানং অচ্চন্তসমুচ্ছেদসঙ্খাতেন নিব্বানেন নিব্বুতং সম্মদেৱ ৱূপসন্ত-সব্বকিলেসদৰথ-পৰিড়াহং. আসত্তৱিসত্তাদীহীতি আদি-সদ্দেন ৱিসতাদিআকাৰে সঙ্গণ্হাতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘ৱিসতাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসটাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসালাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসক্কতীতি ৱিসত্তিকা, ৱিসংৱাদিকাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসং হৰতীতি ৱিসত্তিকা, ৱিসমূলাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসফলাতি ৱিসত্তিকা, ৱিসপৰিভোগোতি ৱিসত্তিকা, ৱিসালা ৱা পন সা তণ্হা ৰূপে সদ্দে গন্ধে ৰসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে কুলে গণে ৱিসতা ৱিত্থতাতি ৱিসত্তিকা’’তি (মহানি. ৩).
তত্থ ৱিসতাতি ৱিত্থতা ৰূপাদীসু তেভূমকধম্মেসু অভিব্যাপনৱসেন ৱিসটাতি পুৰিমৱচনমেৱ ত-কাৰস্স ট-কাৰং কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিসালাতি ৱিপুলা. ৱিসক্কতীতি পৰিসক্কতি, সহতি ৱা. ৰত্তো হি ৰাগৱত্থুনা পাদেন তাড়িযমানোপি সহতীতি. ওসক্কনং ৱিপ্ফন্দনং ৱা ‘‘ৱিসক্কন’’ন্তিপি ৱদন্তি. অনিচ্চাদিং নিচ্চাদিতো. গণ্হাতীতি ৱিসংৱাদিকা হোতি. ৱিসং হৰতীতি তথা তথা কামেসু আনিসংসং পস্সন্তী ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নেক্খম্মাভিমুখপ্পৱত্তিতো চিত্তং সংহৰতি সংখিপতি, ৱিসং ৱা দুক্খং, তং হৰতি, ৱহতীতি অত্থো. দুক্খনিব্বত্তককম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলা. ৱিসং ৱা দুক্খাভিভূতা ৱেদনা মূলং এতিস্সাতি ৱিসমূলা. দুক্খসমুদযত্তা ৱিসং ফলং এতিস্সাতি ৱিসফলা. তণ্হায ৰূপাদিকস্স দুক্খস্সেৱ পৰিভোগো হোতি, ন অমতস্সাতি ৱিসপৰিভোগোতি ৱুত্তা, সব্বত্থ নিৰুত্তিৱসেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যো পনেত্থ পধানো অত্থো, তং দস্সেতুং পুন ‘‘ৱিসালা ৱা পনা’’তিআদি ৱুত্তন্তি এৱমেত্থ ৱিসত্তিকাপদস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. তিণ্ণং পঠমদুতিযমগ্গেহি. নিত্তিণ্ণং ততিযমগ্গেন. উত্তিণ্ণং চতুত্থমগ্গেন.
সমনুঞ্ঞোতি সম্মদেৱ কতানুঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘একজ্ঝাসযো অহোসী’’তি. অন্তৰধাযীতি অদস্সনং অগমাসি. যথা পন অন্তৰধাযি, তং দস্সেতুং ‘‘অভিসঙ্খতকায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. মালেহীতি লিঙ্গৱিপল্লাসেন ৱুত্তং, ‘‘মালাহী’’তি কেচি পঠন্তি, ‘‘মল্যেহী’’তি ৱত্তব্বে য-কাৰলোপং কত্ৱা নিদ্দেসো. অযং তাৱ অট্ঠকথায লীনত্থৱণ্ণনা.
নেত্তিনযৱণ্ণনা
ইদানি পকৰণনযেন পাড়িযা অত্থৱণ্ণনং কৰিস্সাম. সা পন অত্থৱণ্ণনা যস্মা দেসনায সমুট্ঠানপ্পযোজনভাজনেসু পিণ্ডত্থেসু চ নিদ্ধাৰিতেসু সুকৰা হোতি সুৱিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা সুত্তদেসনায সমুট্ঠানাদীনি পঠমং নিদ্ধাৰযিস্সাম. তত্থ সমুট্ঠানং তাৱ দেসনানিদানং, তং সাধাৰণং অসাধাৰণন্তি দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণম্পি অব্ভন্তৰবাহিৰভেদতো দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণং অব্ভন্তৰসমুট্ঠানং নাম লোকনাথস্স মহাকৰুণা. তায হি সমুস্সাহিতস্স ভগৱতো ৱেনেয্যানং ধম্মদেসনায চিত্তং উদপাদি, যং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘সত্তেসু চ কাৰুঞ্ঞতং পটিচ্চ বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেসী’’তিআদি (ম. নি. ১.২৮৩; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৯). এত্থ চ হেতুঅৱত্থাযপি মহাকৰুণায সঙ্গহো দট্ঠব্বো যাৱদেৱ সংসাৰমহোঘতো সদ্ধম্মদেসনাহত্থদানেহি সত্তসন্তাৰণত্থং তদুপ্পত্তিতো. যথা চ মহাকৰুণা, এৱং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং দসবলঞাণাদীনি চ দেসনায অব্ভন্তৰসমুট্ঠানভাৱেন ৱত্তব্বানি. সব্বঞ্হি ঞেয্যধম্মং তেসং দেসেতব্বপ্পকাৰং সত্তানঞ্চ আসযানুসযাদিং যাথাৱতো জানন্তো ভগৱা ঠানাট্ঠানাদীসু কোসল্লেন ৱেনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপং ৱিচিত্তনযদেসনং পৱত্তেসীতি. বাহিৰং পন সাধাৰণং সমুট্ঠানং দসসহস্সমহাব্ৰহ্মপৰিৱাৰ-সহম্পতিমহাব্ৰহ্মুনো অজ্ঝেসনং. তদজ্ঝেসনুত্তৰকালঞ্হি ধম্মগম্ভীৰতাপচ্চৱেক্খণাজনিতং অপ্পোস্সুক্কতং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা ধম্মস্সামী ধম্মদেসনায উস্সাহজাতো অহোসি. অসাধাৰণম্পি অব্ভন্তৰবাহিৰভেদতো দুৱিধমেৱ. তত্থ অব্ভন্তৰং যায মহাকৰুণায যেন চ দেসনাঞাণেন ইদং সুত্তং পৱত্তিতং, তদুভযং ৱেদিতব্বং বাহিৰং পন তস্সা দেৱতায পুচ্ছা, পুচ্ছাৱসিকো হেস সুত্তনিক্খেপো. তযিদং পাড়িযং আগতমেৱ.
পযোজনম্পি সাধাৰণাসাধাৰণতো দুৱিধং. তত্থ সাধাৰণং অনুক্কমেন যাৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানং ৱিমুত্তিৰসত্তা ভগৱতো দেসনায. তেনেৱাহ ‘‘এতদত্থা কথা, এতদত্থা মন্তনা’’তিআদি (পৰি. ৩৬৬). অসাধাৰণং পন তস্সা দেৱতায দস্সনমগ্গসমধিগমো, উভযম্পেতং বাহিৰমেৱ. সচে পন ৱেনেয্যসন্তানগতম্পি দেসনাবলসিদ্ধিসঙ্খাতং পযোজনং অধিপ্পাযসমিজ্ঝনভাৱতো যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিযা মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতোপি পযোজনমেৱাতি গণ্হেয্য, ইমিনা পৰিযাযেনস্স অব্ভন্তৰতাপি সিযা.
অপিচ তস্সা দেৱতায ওঘতৰণাকাৰস্স যাথাৱতো অনৱবোধো ইমিস্সা দেসনায সমুট্ঠানং, তদৱবোধো পযোজনং. সো হি ইমায দেসনায ভগৱন্তং পযোজেতি তন্নিপ্ফাদনপৰাযং দেসনাতি কত্ৱা. যঞ্হি দেসনায সাধেতব্বং ফলং, তং আকঙ্খিতব্বত্তা দেসকং দেসনায পযোজেতীতি পযোজনন্তি ৱুচ্চতি. তথা দেৱতায তদঞ্ঞেসঞ্চ ৱিনেয্যানং পতিট্ঠানাযূহনৱিস্সজ্জনঞ্চেত্থ পযোজনং. তথা সংসাৰচক্কনিৱত্তি-সদ্ধম্মচক্কপ্পৱত্তিসস্সতাদিমিচ্ছাচাৰ-নিৰাকৰণং সম্মাৱাদপুৰেক্খাৰো অকুসলমূলসমূহননং কুসলমূলসমাৰোপনং অপাযদ্ৱাৰপিদহনং সগ্গমোক্খদ্ৱাৰৱিৱৰণং পৰিযুট্ঠানৱূপসমনং অনুসযসমুগ্ঘাতনং ‘‘মুত্তো মোচেস্সামী’’তি পুৰিমপটিঞ্ঞাঅৱিসংৱাদনং তপ্পটিপক্খমাৰমনোৰথৱিসংৱাদনং তিত্থিযসমযনিম্মথনং বুদ্ধধম্মপতিট্ঠাপনন্তি এৱমাদীনিপি পযোজনানি ইধ ৱেদিতব্বানি.
যথা দেৱতা ওঘতৰণে সংসযপক্খন্দা, তাদিসা অঞ্ঞে চ সঙ্খাতধম্মানং সম্মাসম্বুদ্ধস্স চ পটিপত্তিং অজানন্তা অসদ্ধম্মস্সৱন-ধাৰণ-পৰিচয-মনসিকাৰৱিপল্লত্থবুদ্ধিকা সদ্ধম্মস্সৱন-ধাৰণ-পৰিচযৱিমুখা চ ভৱৱিমোক্খেসিনো ৱিনেয্যা ইমিস্সা দেসনায ভাজনং.
পিণ্ডত্থা পন ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহ’’ন্তি পদদ্ৱযে চতুসচ্চকম্মট্ঠানানুযোগৱসেন যোনিসোমনসিকাৰবহুলীকাৰো কুসলমূলসমাযোগো ওলীযনাতিধাৱনাৱিস্সজ্জনং উপাযৱিনিবন্ধৱিধমনং মিচ্ছাভিনিৱেসদূৰীভাৱো তণ্হাৱিজ্জাৱিসোধনং ৱট্টত্তযৱিচ্ছেদনুপাযো আসৱোঘ-যোগ-গন্থাগতি-তণ্হুপ্পাদুপাদানৱিযোগো চেতোখিলৱিৱেচনং অভিনন্দননিৱাৰণং সংসগ্গাতিক্কমো ৱিৱাদমূলপৰিচ্চাগো অকুসলকম্মপথৱিদ্ধংসনং মিচ্ছত্তাতিৱত্তনং অনুসযমূলচ্ছেদো. সব্বকিলেস-দৰথপৰিড়াহ-সাৰম্ভপটিপ্পস্সম্ভনং দস্সনসৱননিদ্দেসো ৱিজ্জূপমৱজিৰূপমধম্মাপদেসো অপচযগামিধম্মৱিভাৱনা পহানত্তযদীপনা সিক্খত্তযানুযোগো সমথৱিপস্সনানুট্ঠানং ভাৱনাসচ্ছিকিৰিযাসিদ্ধি সীলক্খন্ধাদিপাৰিসুদ্ধীতি এৱমাদযো ৱেদিতব্বা.
তত্থ যেসং কিলেসাদীনং ৱসেন পতিট্ঠাতি সংসীদতি, যেসঞ্চ অভিসঙ্খাৰাদীনং ৱসেন আযূহতি নিব্বুয্হতি, উভযমেতং সমুদযসচ্চং, তপ্পভাৱিতা তদুভযনিস্সিতা চ খন্ধা দুক্খসচ্চং, তদুভযমত্থো, ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহ’’ন্তি অধিপ্পেতস্স অত্থস্স পটিচ্ছন্নং কত্ৱা দেসনা উপাযো মাননিগ্গণ্হনৱসেন তস্সা দেৱতায সচ্চাভিসমযকাৰণভাৱতো পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপোপদেসেন চতুৰোঘনিৰত্থৰণত্থিকেহি অন্তদ্ৱযৰহিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তি পটিপজ্জিতব্বাতি অযমেত্থ ভগৱতো আণত্তীতি অযং দেসনাহাৰো.
পৰসংসযপক্খন্দনতায ঞাতুকামতায চ কথং নূতি পুচ্ছাৱসেন ৱুত্তং? অভিমুখভাৱতো একপুগ্গলভাৱতো চ ‘‘ত্ৱ’’ন্তি ৱুত্তং. পৰমুক্কংসগতস্স গৰুভাৱস্স অনঞ্ঞযোগ্যস্স সদ্ধম্মধুৰস্স পৰিদীপনতো সাধূতি মৰিসসীলাদিগুণতায ‘‘মাৰিসা’’তি ৱুত্তং. অৱহননতো ৰাসিভাৱতো চ ‘‘ওঘ’’ন্তি ৱুত্তং. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স কতত্তা পৰিযোসাপিতত্তা ‘‘ইতী’’তি ৱুত্তং. সংসীদনলক্খণস্স পতিট্ঠানস্স অকাতব্বতো সব্বসো চ অকতত্তা. ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং. তযিদং অকৰণং একংসিকন্তি খোতি অৱধাৰণৱসেন ৱুত্তং. তস্স চ অপ্পতিট্ঠানস্স সসন্ততিগতত্তা ‘‘ত্ৱ’’ন্তি চ পুচ্ছিতত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৱুত্তং. দেৱতায সম্বোধনতো পিযালপনতো চ, ‘‘আৱুসো’’তি ৱুত্তং. নিব্বুয্হনলক্খণস্স আযূহনস্স অকাতব্বতো সব্বসো চ অকতত্তা অনাযূহন্তি ৱুত্তং. তিণ্ণাকাৰস্স ওঘানং অনিচ্ছিতভাৱতো এৱ তত্থ সংসযস্স অনপগতত্তা ওঘতৰণস্স চ অৱিসেসত্তা ‘‘যথা কথং পনা’’তি ৱুত্তং. তথা সংসীদনলক্খণং পতিট্ঠানং সংসাৰে চ সণ্ঠানন্তি অনত্থন্তৰত্তা অভিন্নকালিকং. তথা নিব্বুয্হনলক্খণং আযূহনং সম্মাপটিপত্তিযা অতিৱত্তনন্তি অনত্থন্তৰত্তা অভিন্নকালিকন্তি ৱুত্তং ‘‘যদা স্ৱাহং…পে… তদাস্সু নিব্বুয্হামী’’তি. তদুভযস্স পটিপক্খভাৱতো পটিবাহনতো চ ওঘাতিণ্ণাতি ৱুত্তং ‘‘এৱং খ্ৱাহং…পে… ওঘমতৰি’’ন্তি.
একবুদ্ধন্তৰন্তৰিকত্তা সুদূৰকালিকতায ‘‘চিৰস্স’’ন্তি ৱুত্তং. অন্তৰা অদিট্ঠপুব্বতায ৱিম্হযনীযতায চ ‘‘ৱতা’’তি ৱুত্তং. তদা উপলব্ভমানতায অত্তপচ্চক্খতায চ ‘‘পস্সামী’’তি ৱুত্তং. বাহিতপাপতো ব্ৰহ্মস্স চ অৰিযমগ্গস্স অণনতো পটিৱিজ্ঝনতো ‘‘ব্ৰাহ্মণ’’ন্তি ৱুত্তং. কিলেসসন্তাপৱূপসমনতো দুক্খসন্তাপৱূপসমনতো চ সব্বসো নিব্বুতত্তা ‘‘পৰিনিব্বুত’’ন্তি ৱুত্তং. তৰণপযোগস্স নিব্বত্তিতত্তা উপৰি তৰিতব্বাভাৱতো চ ‘‘তিণ্ণ’’ন্তি ৱুত্তং. ঞাণচক্খুনা ওলোকেতব্বতো লুজ্জনতো পলুজ্জনতো চ ‘‘লোকে’’তি ৱুত্তং. ৱিসযেসু সঞ্জনতো জাতভাৱতো ‘‘ৱিসত্তিক’’ন্তি ৱুত্তং. ঞাণস্স পচ্চক্খভাৱতো নিগমনতো চ ‘‘ইদ’’ন্তি ৱুত্তং. ভাসিতত্তা পৰিসমত্তত্তা চ ‘‘অৱোচা’’তি ৱুত্তং. পঠমং গহিতত্তা পচ্চামসনতো চ ‘‘সা দেৱতা’’তি ৱুত্তং. পটিক্খেপস্স অভাৱতো অত্থস্স অনুমোদিতব্বতো ‘‘সমনুঞ্ঞো’’তি ৱুত্তং. ৱিনেয্যানং সাসনতো পৰমত্থসম্পত্তিতো চ ‘‘সত্থা’’তি ৱুত্তং. চক্খুপথাতিক্কমেন তিৰোভাৱূপগমনতো ‘‘অন্তৰধাযী’’তি ৱুত্তন্তি অযং অনুপদৱিচযতো ৱিচযহাৰো.
অপ্পতিট্ঠানানাযূহনেহি ওঘতৰণং যুজ্জতি কিলেসাভিসঙ্খাৰৱিজহনেন পাৰসম্পত্তিসমিজ্ঝনতো. সব্বকিলেস-তণ্হাদিট্ঠি-তণ্হাযতন-সস্সতাদিৱসেন সন্তিট্ঠতো সংসাৰে সংসীদনং হোতীতি যুজ্জতি কাৰণস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো. অভিসঙ্খৰণকিচ্চে কিলেসাভিসঙ্খাৰে ৱিজ্জমানে সব্বদিট্ঠাভিনিৱেস-অতিধাৱনাভিনিৱেসাদীনং ৱসেন আযূহন্তস্স সংসাৰমহোঘেন নিব্বুয্হনং হোতীতি যুজ্জতি সম্মাপটিপত্তিযা অতিৱত্তনতো. ব্ৰহ্মস্স অৰিযমগ্গস্স অণনতো পটিৱিজ্ঝনতো ব্ৰাহ্মণভাৱো যুজ্জ্জতি বাহিতপাপত্তা. সম্মদেৱ সন্তধম্মসমধিগমতো পৰিনিব্বুতভাৱো যুজ্জতি সব্বসো সৱাসনপহীনকিলেসত্তা. তথা চ ৱিসত্তিকায তিণ্ণভাৱো যুজ্জতি যথা যায লেসোপি ন দিস্সতি, এৱং অগ্গমগ্গেন তস্সা সমুচ্ছিন্নত্তাতি অযং যুত্তিহাৰো.
কিলেসৱট্টৱসেন পতিট্ঠানং ৱিসেসতো কম্মৱট্টস্স পদট্ঠানং. অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনঞ্চ ৱিপাকৱট্টস্স পদট্ঠানং. অপ্পতিট্ঠানানাযূহনানি ওঘতৰণস্স পদট্ঠানং, ওঘতৰণং অনুপাদিসেসনিব্বানস্স. তণ্হাৱসেন পতিট্ঠানস্স অস্সাদানুপস্সিতা পদট্ঠানং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২, ৫৬).
খন্ধাৱিজ্জা-ফস্স-সঞ্ঞা-ৱিতক্কাযোনিসোমনসিকাৰ-পাপমিত্তপৰতোঘোসা দিট্ঠিৱসেন পতিট্ঠানস্স পদট্ঠানং. যথাহ – পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১২৪) ‘‘খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং, অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদি. তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনঅৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনস্স পদট্ঠানং. ইমিনা নযেন যথাৰহং তণ্হাদিট্ঠাদিৱসেন পতিট্ঠানাযূহনানং পদট্ঠানভাৱো ৱত্তব্বো. সেসমেত্থ পাড়িতো এৱ সুনিদ্ধাৰিযং. অযং পদট্ঠানহাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপেন ৱিস্সজ্জেন্তেন নিয্যানাৱহা সম্মাপটিপত্তি গহিতা একন্ততো ওঘনিত্থৰণূপাযভাৱতো. তগ্গহণেন চ সব্বেপি সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মা গহিতা হোন্তি নিয্যানলক্খণেন একলক্খণত্তাতি অযং লক্খণহাৰো.
নিদানমস্সা দেৱতায ওঘতৰণাকাৰস্স যাথাৱতো অনৱবোধোতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অঞ্ঞেপি যে ইমং দেসনং নিস্সায ওঘতৰণূপাযং পটিৱিজ্ঝন্তি, তেপি ইমিস্সা দেসনায নিদানন্তি দট্ঠব্বা. ‘‘কথং নু খো ইমং দেসনং নিস্সায সম্মদেৱ পটিৱিজ্ঝন্তা চতুব্বিধম্পি ওঘং তৰন্তা সকলসংসাৰমহোঘতো নিত্থৰেয্যুং, পৰে চ তত্থ পতিট্ঠপেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. পদনিব্বচনং নিৰুত্তং, তং ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনিদানপদানং ‘‘কথ’’ন্তিআদিপাড়িপদানঞ্চ অট্ঠকথায তস্সা লীনত্থৱণ্ণনায চ ৱুত্তনযানুসাৰেন সুকৰত্তা অতিৱিত্থাৰভযেন ন ৱিত্থাৰযিম্হ.
পদ-পদত্থ-দেসনা-নিক্খেপ-সুত্তসন্ধি-ৱসেন পঞ্চৱিধা সন্ধি. তত্থ পদস্স পদন্তৰেন সম্বন্ধো পদসন্ধি. তথা পদত্থস্স পদত্থন্তৰেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি, যো ‘‘কিৰিযাকাৰকসম্বন্ধো’’তি ৱুত্তো. নানানুসন্ধিকস্স তংতংঅনুসন্ধীতি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স পন পুব্বাপৰসম্বন্ধো দেসনাসন্ধি, যা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি অজ্ঝাসযানুসন্ধি যথানুসন্ধী’’তি তিধা ৱিভত্তা. অজ্ঝাসযো চেত্থ অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযোতি দ্ৱিধা ৱেদিতব্বো. নিক্খেপসন্ধি চতুন্নং সুত্তনিক্খেপানং ৱসেন ৱেদিতব্বা. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পপঞ্চসূদনীটীকাযং ৱুত্তনযেন গহেতব্বং. সুত্তসন্ধি ইধ পঠমনিক্খেপৱসেন ৱেদিতব্বা.
‘‘কস্মা পনেত্থ ওঘতৰণসুত্তমেৱ পঠমং নিক্খিত্ত’’ন্তি নাযমনুযোগো কত্থচি ন পৱত্ততি? অপিচ ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘমতৰি’’ন্তি পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপৱসেন অন্তদ্ৱযৱিৱজ্জনমুখেন ৱা মজ্ঝিমায পটিপদায ৱিভাৱনতো সব্বপঠমমিদং সুত্তং ইধ নিক্খিত্তং. অন্তদ্ৱযং অনুপগম্ম মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা সঙ্কাসনপৰঞ্হি বুদ্ধানং সাসনন্তি. যং পন একিস্সা দেসনায দেসনন্তৰেন সদ্ধিং সংসন্দনং, অযম্পি দেসনাসন্ধি. সা ইধ এৱং ৱেদিতব্বা –
‘‘অপ্পতিট্ঠং…পে… অনাযূহং ওঘমতৰি’’ন্তি অযং দেসনা –
‘‘সব্বদা সীলসম্পন্নো, পঞ্ঞৱা সুসমাহিতো;
আৰদ্ধৱীৰিযো পহিতত্তো, ওঘং তৰতি দুত্তৰং.
‘‘ৱিৰতো কামসঞ্ঞায, ৰূপসংযোজনাতিগো;
নন্দীৰাগপৰিক্খীণো, সো গম্ভীৰে ন সীদতি; (সং. নি. ১.৯৬);
সদ্ধায তৰতি ওঘং, অপ্পমাদেন অণ্ণৱং. (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৬);
‘‘পঞ্চ ছিন্দে পঞ্চ জহে, পঞ্চ চুত্তৰি ভাৱযে;
পঞ্চসঙ্গাতিগো ভিক্খু, ওঘতিণ্ণোতি ৱুচ্চতি. (সং. নি. ১.৫; ধ. প. ৩৭০);
‘‘তস্মা জন্তু সদা সতো, কামানি পৰিৱজ্জযে;
তে পহায তৰে ওঘং, নাৱং সিত্ৱাৱ পাৰগূ. (সু. নি. ৭৭৭; মহানি. ৬; নেত্তি. ৫);
‘‘একাযনং জাতিখযন্তদস্সী, মগ্গং পজানাতি হিতানুকম্পী;
এতেন মগ্গেন তৰিংসু পুব্বে, তৰিস্সন্তি যে চ তৰন্তি ওঘ’’ন্তি. (সং. নি. ৫.৩৮৪, ৪০৯; মহানি. ১৯১; চূড়নি. পাৰাযনানুগীতিগাথানিদ্দেস ১০৭; পঠমৱগ্গ ১২১; নেত্তি. ১৭০) –
এৱমাদীহি দেসনাহি সংসন্দতীতি অযং চতুব্যূহো হাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ সংকিলেসৱসেন পতিট্ঠানং আযূহনঞ্চ. তেন অযোনিসোমনসিকাৰো দীপিতো, সন্তকিলেসৱসেন অনাযূহনেন যোনিসোমনসিকাৰো. তত্থ অযোনিসোমনসিকৰোতো তণ্হাৱিজ্জা পৱড্ঢতি. তেসু তণ্হাগহণেন চ তণ্হামূলকা ধম্মা আৱত্তন্তি. অৱিজ্জাগহণেন অৱিজ্জামূলকং সব্বং ভৱচক্কং আৱত্ততি. যোনিসোমনসিকাৰগ্গহণেন চ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা আৱত্তন্তি চতুব্বিধঞ্চ সম্পত্তিচক্কং. পতিট্ঠানাযূহনপটিক্খেপেন পন সম্মাপটিপত্তি দীপিতা, সা চ সঙ্খেপতো সীলাদিসঙ্গহা. তত্থ সীলগ্গহণেন একাদস সীলানিসংসা আৱত্তন্তি, সমাধিগ্গহণেন পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি পঞ্চঞ্ঞাণিকো সম্মাসমাধি সমাধিপৰিক্খাৰা চ আৱত্তন্তি. পঞ্ঞাগহণেন পঞ্ঞা চ সম্মাদিট্ঠীতি সম্মাদিট্ঠিসুদস্সনা সব্বেপি অৰিযমগ্গধম্মা আৱত্তন্তীতি অযং আৱত্তো হাৰো.
পতিট্ঠানং কিলেসাদিৱসেন সত্তৱিধং. আযূহনং অভিসঙ্খাৰাদিৱসেন সত্তৱিধং. তথা তপ্পটিপক্খতো অপ্পতিট্ঠানং অনাযূহনঞ্চ. অযমেত্থ ধম্মৱিভত্তি. পদট্ঠানভূমিৱিভত্তিযো পন হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বা. অযং ৱিভত্তিহাৰো.
পুব্বভাগপ্পটিপদং সম্মদেৱ সম্পাদেত্ৱা সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৱা ভাৱনং উস্সক্কেন্তো কিলেসাদীনং দূৰীকৰণতো তেসং ৱসেন অসংসীদন্তো অনিব্বুয্হন্তো অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘং তৰতি. কিলেসাদীনং ৱসেন পন সংসীদন্তো নিব্বুয্হন্তো সংসাৰে পতিট্ঠানতো আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা আযূহনতো ওঘং ন তৰতীতি অযং পৰিৱত্তো হাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অসন্তিট্ঠন্তো অসংসীদন্তো অনিব্বিসং অনৱিনিব্বিসন্তি পৰিযাযৱচনং, অনাযূহং অনিব্বুয্হন্তো অচেতেন্তো অপকপ্পেন্তোতি পৰিযাযৱচনং, ওঘং কিলেসসমুদ্দন্তি পৰিযাযৱচনং, অতৰি অতিক্কমি অচ্চৱাযীতি পৰিযাযৱচনং. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি পৰিযাযৱচনং ৱেদিতব্বন্তি অযং ৱেৱচনো হাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠং আযূহন্তি কিলেসানং কিচ্চকৰণপঞ্ঞত্তি. পৰিযুট্ঠানানং ৱিভাৱনপঞ্ঞত্তি. অভিসঙ্খাৰানং ৱিৰুহনপঞ্ঞত্তি. তণ্হায অস্সাদপঞ্ঞত্তি. দিট্ঠিযা পৰিনিপ্ফন্দনপঞ্ঞত্তি. ভৱদিট্ঠিযা ভৱাভিনিৱেসপঞ্ঞত্তি. ৱিভৱদিট্ঠিযা ৱিপল্লাসপঞ্ঞত্তি. কামসুখানুযোগস্স কামেসু অনুগিজ্ঝনপঞ্ঞত্তি. অত্তকিলমথানুযোগস্স অত্তপৰিতাপনপঞ্ঞত্তি. অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি পন অভিঞ্ঞেয্যধম্মানং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি. পৰিঞ্ঞেয্যধম্মানং পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি. ওঘমতৰিন্তি পহাতব্বধম্মানং পহানপঞ্ঞত্তি. মগ্গস্স ভাৱনাপঞ্ঞত্তি. নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তীতি অযং পঞ্ঞত্তিহাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠানাযূহনগ্গহণেন ওঘগ্গহণেন চ সমুদযসচ্চং গহিতং. অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং অতৰিন্তি পন পদত্তযেন মগ্গসচ্চং গহিতং, হেতুগহণেন চ হেতুমতো গহণং সিদ্ধমেৱাতি দুক্খনিৰোধসচ্চানি অত্থতো গহিতানেৱাতি অযং সচ্চেহি ওতৰণা. তত্থ যে লোকিযা পঞ্চক্খন্ধা, যেসং ৱসেন পতিট্ঠানাযূহনসিদ্ধি. যে লোকুত্তৰা চত্তাৰো খন্ধা, যেসং ৱসেন ওঘতৰণসিদ্ধি. অযং খন্ধমুখেন ওতৰণা. যে এৱ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৱাদসাযতনানি অট্ঠাৰস ধাতুযো, তে চত্তাৰো খন্ধা দ্ৱাযতনানি দ্ৱে ধাতুযোতি অযং আযতনমুখেন ধাতুমুখেন চ ওতৰণা. তথা অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠানাযূহনগ্গহণেন কিলেসাভিসঙ্খাৰাদীনং গহণং. কিলেসাভিসঙ্খাৰাদযো ওঘা চ সঙ্খাৰক্খন্ধা ধম্মাযতনং ধম্মধাতু চ, অপ্পতিট্ঠানানাযূহনগ্গহণেন ওঘতৰণৱচনেন চ সহ ৱিপস্সনায মগ্গো কথিতো. এৱঞ্চ সঙ্খাৰক্খন্ধো ধম্মাযতনং ধম্মধাতু চ গহিতাতি এৱম্পি খন্ধমুখেন আযতনমুখেন ধাতুমুখেন ওতৰণা. ৱিপস্সনা চে অনিচ্চানুপস্সনা, অনিমিত্তমুখেন ৱিমোক্খমুখং, দুক্খানুপস্সনা চে, অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখং, অনত্তানুপস্সনা চে, সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখন্তি এৱং ৱিমোক্খমুখেন ওতৰণং. মগ্গে সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো ধম্মাযতনধম্মধাতূ অনাসৱা চ এৱম্পি খো খন্ধাদিমুখেন ওতৰণাতি অযং ওতৰণো হাৰো.
অপ্পতিট্ঠন্তি আৰম্ভো. অনাযূহন্তি পদসুদ্ধি, নো আৰম্ভসুদ্ধি, তথা ওঘন্তি. অতৰিন্তি পন পদসুদ্ধি চেৱ আৰম্ভসুদ্ধি চাতি অযং সোধনো হাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং তণ্হাদিট্ঠিআদিৱসেন পতিট্ঠানাযূহনানং সাধাৰণতো পটিক্খেপচোদনাতি কত্ৱা ওঘমতৰিন্তি তং ৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং. ওঘতৰণঞ্হি চত্তাৰো অৰিযমগ্গা. তত্থ পঠমদুতিযমগ্গা অৱিসেসেন দিট্ঠোঘতৰণং, ততিযমগ্গো কামোঘতৰণং, অগ্গমগ্গো সেসোঘতৰণন্তি অযং অধিট্ঠানো হাৰো.
কিলেসৱসেন পতিট্ঠানস্স অযোনিসোমনসিকাৰো হেতু. অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনস্স কিলেসা হেতূ. অপ্পতিট্ঠানানাযূহনানং পন যথাক্কমং যোনিসোমনসিকাৰপহানানি হেতূ. সংযোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সনা তণ্হাৱসেন যথাৰহং তস্স হেতূ. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি. খন্ধাৱিজ্জাফস্সসঞ্ঞাৱিতক্কাযোনিসোমনসিকাৰপাপমিত্তপৰতোঘোসা দিট্ঠিৱসেন পতিট্ঠানস্স হেতূ. তেনাহ – পটিসম্ভিদামগ্গে ‘‘খন্ধাপি দিট্ঠিট্ঠানং, অৱিজ্জাপি দিট্ঠিট্ঠান’’ন্তিআদি. তণ্হাভিনন্দনা অৱসেসকিলেসাভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনস্স হেতূ. ইমিনা নযেন যথাৰহং তণ্হাদিট্ঠিৱসেন পতিট্ঠানাযূহনানং হেতুৱিভাগো নিদ্ধাৰেতব্বো, তব্বিপৰিযাযেন অপ্পতিট্ঠানানাযূহনানং. কিলেসুপ্পাদনে হি সম্মদেৱ আদীনৱদস্সনং অপ্পতিট্ঠানস্স হেতূ, অভিসঙ্খৰণে আদীনৱদস্সনং অনাযূহনস্স হেতূ, ৱিপস্সনায উস্সুক্কাপনং ওঘতৰণস্স হেতূতি অযং পৰিক্খাৰো হাৰো.
যথাৱুত্তৱিভাগেহি পতিট্ঠানাযূহনেহি চতুব্বিধস্সপি ওঘস্স পৰিসুদ্ধি. অপ্পতিট্ঠানানাযূহনেহি পন সোতানং সংৱৰো সব্বসো পিধানঞ্চাতি চতুব্বিধস্সপি ওঘস্স ৱিসেসতো পিধানং অপ্পৱত্তিকৰণং. অৰিযমগ্গস্স ভাৱনায হি কিলেসৱসেন পতিট্ঠানং অভিসঙ্খাৰৱসেন আযূহনং উপচ্ছিন্নং, তস্স সব্বেপি ওঘা তিণ্ণা সম্মতিণ্ণা পহীনা হোন্তীতি অযং সমাৰোপনো হাৰো.
অপ্পতিট্ঠং অনাযূহন্তি এত্থ পতিট্ঠাগহণেন তণ্হাৱিজ্জা গহিতা. তাসং হি ৱসেন সত্তো তত্থ তত্থ ভৱে পতিট্ঠাতি. আযূহনগ্গহণেন তপ্পচ্চযা অভিসঙ্খাৰধম্মা গহিতা. তত্থ তণ্হায ৱিসেসতো ৰূপধম্মা অধিট্ঠানং, অৱিজ্জায অৰূপধম্মা. তেসং যথাক্কমং সমথো চ ৱিপস্সনা চ পটিপক্খা, তে ‘‘অপ্পতিট্ঠং অনাযূহং ওঘমতৰি’’ন্তি পদেহি পকাসিতা হোন্তি, তেসু সমথস্স চেতোৱিমুত্তি ফলং, ৱিপস্সনায পঞ্ঞাৱিমুত্তি. তথা হি সা ‘‘ৰাগৱিৰাগা অৱিজ্জাৱিৰাগা’’তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুচ্চতি. তত্থ তণ্হাৱিজ্জা অভিসঙ্খাৰো চ সমুদযসচ্চং, তেসং অধিট্ঠানভূতা ৰূপাৰূপধম্মা দুক্খসচ্চং, তেসং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং, নিৰোধপজাননা পটিপদা ওঘতৰণপৰিযাযেন ৱুত্তা মগ্গসচ্চং. তণ্হাগহণেন চেত্থ মাযা-সাঠেয্যমানাতিমান-মদপ্পমাদ-পাপিচ্ছতা-পাপমিত্ততা-অহিৰিকানোত্তপ্পাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. অৱিজ্জাগহণেন ৱিপৰীতমনসিকাৰ-কোধূপনাহ-মক্খপড়াস-ইস্সামচ্ছৰিয-সাৰম্ভ- দোৱচস্সতা-ভৱদিট্ঠিআদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অমাযাঅসাঠেয্যাদিঅৱিপৰীতমনসিকাৰাদিৱসেন. তথা সমথপক্খিযানং সদ্ধিন্দ্ৰিযানং ৱিপস্সনাপক্খিযানং অনিচ্চসঞ্ঞাদীনঞ্চ ৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং নন্দিযাৱত্তস্স নযস্স ভূমি.
তথা ৱুত্তনযেন গহিতেসু তণ্হাৱিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু তণ্হা লোভো, অৱিজ্জা মোহো, অৱিজ্জায সম্পযুত্তো লোহিতে সতি পুব্বো ৱিয তণ্হায সতি সিজ্ঝমানো আঘাতো দোসো ইতি তীহি অকুসলমূলেহি গহিতেহি, তপ্পটিপক্খতো ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তিআদিৱচনেহি চ তীণি অকুসলমূলানি তীণি কুসলমূলানি চ সিদ্ধানি এৱ হোন্তি. ইধাপি লোভো সব্বানি সাসৱকুসলমূলানি আযূহনধম্মা চ সমুদযসচ্চং, তন্নিব্বত্তা তেসং অধিট্ঠানগোচৰভূতা চ উপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা যোজেতব্বা. ফলং পনেত্থ ৱিমোক্খত্তযৱসেন নিদ্ধাৰেতব্বং, তীহি অকুসলমূলেহি তিৱিধদুচ্চৰিত-সংকিলেসমলৱিসমঅকুসলসঞ্ঞা-ৱিতক্কাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, তথা তীহি কুসলমূলেহি তিৱিধসুচৰিত-সমকুসলসঞ্ঞা-ৱিতক্ক-সমাধি-ৱিমোক্খমুখাদিৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং তিপুক্খলস্স নযস্স ভূমি.
তথা ৱুত্তনযেন গহিতেসু তণ্হাৱিজ্জাতপ্পক্খিযধম্মেসু ৱিসেসতো তণ্হাদিট্ঠীনং ৱসেন অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি চ ৱিপল্লাসা, অৱিজ্জাদিট্ঠীনং ৱসেন ‘‘অনিচ্চে নিচ্চ’’ন্তি অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি ৱিপল্লাসা ৱেদিতব্বা. তেসং পটিপক্খতো ‘‘অপ্পতিট্ঠ’’ন্তিআদিৱচনেহি চ লদ্ধেহি সতিৱীৰিযসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেহি চত্তাৰি সতিপট্ঠানানি সিদ্ধানেৱ হোন্তি.
তত্থ চতূহি ইন্দ্ৰিযেহি চত্তাৰো পুগ্গলা নিদ্দিসিতব্বা. কথং? দুৱিধো হি তণ্হাচৰিতো মুদিন্দ্ৰিযো তিক্খিন্দ্ৰিযোতি, তথা দিট্ঠিচৰিতো. তেসু পঠমো অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী সতিবলেন যথাভূতং কাযসভাৱং সল্লক্খেন্তো ভাৱনাবলেন তং ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. দুতিযো অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপৰিযেসগ্গাহী ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্কং নাধিৱাসেতী’’তিআদিনা ৱুত্তেন ৱীৰিযসংৱৰভূতেন ৱীৰিযবলেন পটিপক্খং ৱিনোদেন্তো ভাৱনাবলেন তং ৱিপল্লাসং ৱিদ্ধংসেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. ততিযো অনিচ্চে ‘‘নিচ্চ’’ন্তি অযাথাৱগ্গাহী সমথবলেন সমাহিতচিত্তো সঙ্খাৰানং তঙ্খণিকভাৱং সল্লক্খেন্তো ভাৱনাবলেন তং ৱিপল্লাসং সমুগ্ঘাতেত্ৱা সম্মত্তনিযামং ওক্কমতি. চতুত্থো সন্ততি-সমূহ-কিচ্চাৰম্মণ-ঘনৱঞ্চিততায ফস্সাদিধম্মপুঞ্জমত্তে অনত্তনি ‘‘অত্তা’’তি মিচ্ছাভিনিৱেসী চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকাৰেন তং মিচ্ছাভিনিৱেসং ৱিদ্ধংসেত্ৱা সামঞ্ঞফলং সচ্ছিকৰোতি. সুভসঞ্ঞাসুখসঞ্ঞাদীহি চতূহি ৱা ৱিপল্লাসেহি সমুদযসচ্চং, তেসমধিট্ঠানাৰম্মণভূতা পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খসচ্চন্তিআদিনা সচ্চযোজনা ৱেদিতব্বা. ফলং পনেত্থ চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি, চতূহি চেত্থ ৱিপল্লাসেহি চতুৰাসৱোঘযোগ-কাযগন্থ-অগতি-তণ্হুপ্পাদুপাদান-সত্তৱিঞ্ঞাণট্ঠিতি-অপৰিঞ্ঞাদিৱসেন অকুসলপক্খো নেতব্বো, তথা চতূহি সতিপট্ঠানেহি চতুব্বিধঝান-ৱিহাৰাধিট্ঠান-সুখভাগিযধম্ম-অপ্পমঞ্ঞাসম্মপ্পধানিদ্ধিপাদাদিৱসেন ৱোদানপক্খো নেতব্বোতি অযং সীহৱিক্কীড়িতস্স নযস্স ভূমি.
ইমেসং পন তিণ্ণং অত্থনযানং সিদ্ধিযা ৱোহাৰনযদ্ৱযং সিদ্ধমেৱ হোতি. তথা হি অত্থনযানং দিসাভূতধম্মালোচনং দিসালোচনং, তেসং সমানযনং অঙ্কুসোতি পঞ্চপি নযা ইধ নিযুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ইদঞ্চ সুত্তং সোড়সৱিধে সুত্তন্তপট্ঠানে নিব্বেধসেক্খভাগিযং ব্যতিৰেকমুখেন পতিট্ঠানাযূহনানি গহিতানীতি সংকিলেসনিব্বেধসেক্খভাগিযং চাতি দট্ঠব্বং. অট্ঠৱীসতিৱিধে পন সুত্তন্তপট্ঠানে লোকিযলোকুত্তৰং সত্তাধিট্ঠানং ঞাণঞেয্যং দস্সনভাৱনং সকৱচনং ৱিস্সজ্জনীযং কুসলং অনুঞ্ঞাতন্তি ৱেদিতব্বং.
ওঘতৰণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.