১০. ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তৱণ্ণনা

৪৫৩. এৱংনামকেতি ‘‘গজঙ্গলা’’তি এৱং ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামকে মজ্ঝিমপদেসস্স মৰিযাদট্ঠানভূতে নিগমে. সুৱেড়ু নাম নিচলৰুক্খোতি ৱদন্তি. ততো অঞ্ঞং এৱাতি পন অধিপ্পাযেন ‘‘একা ৰুক্খজাতী’’তি ৱুত্তং. চক্খুসোতানং যথাসকৱিসযতো নিৱাৰণং দমনং ইন্দ্ৰিযভাৱনা, তঞ্চ খো সব্বসো অদস্সনেন অসৱনেনাতি আহ – ‘‘চক্খুনা ৰূপং ন পস্সতি, সোতেন সদ্দং ন সুণাতী’’তি. সতি হি দস্সনে সৱনে চ তানি অদন্তানি অভাৱিতানেৱাতি অধিপ্পাযো. চক্খুসোতানি চ অসম্পত্তগ্গাহিতায দুৰক্খিতানীতি ব্ৰাহ্মণো তেসংযেৱ ৱিসযগ্গহণং পটিক্খিপি. অসদিসাযাতি অঞ্ঞতিত্থিযসমযেহি অসাধাৰণায. আলযন্তি কথেতুকামতাকাৰন্তি অত্থো.

৪৫৪. ৱিপস্সনুপেক্খাতি আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ৱিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খাৰানং অনিচ্চভাৱাদিৱিচিননে মজ্ঝত্তভূতা ৱিপস্সনাসঙ্খাতা উপেক্খা. সা পন যস্মা ভাৱনাৱিসেসপ্পত্তিযা হেট্ঠিমেহি ৱিপস্সনাৱাৰেহি সন্তা চেৱ পণীতা চ, পগেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসহগতাহি উপেক্খাহি, তস্মা আহ – ‘‘এসা সন্তা এসা পণীতা’’তি. অতপ্পিকাতি সন্তপণীতভাৱনাৰসৱসেন তিত্তিং ন জনেতি. তেনেৱাহ –

‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো’’তি. (ধ. প. ৩৭৩);

ইতীতি এৱং ৱক্খমানাকাৰেনাতি অত্থো. অযং ভিক্খূতি অযং আৰদ্ধৱিপস্সকো ভিক্খূতি যোজনা. চক্খুদ্ৱাৰে ৰূপাৰম্মণম্হীতি চক্খুদ্ৱাৰে আপাথগতে ৰূপাৰম্মণে. মনাপন্তি মনাপভাৱেন পৱত্তনকং. মজ্ঝত্তে মনাপামনাপন্তি ইট্ঠমজ্ঝত্তে মনাপভাৱেন অমনাপভাৱেন চ পৱত্তনকং মনাপামনাপং নামাতি. তেনাহ (‘‘নেৱ মনাপং ন অমনাপ’’ন্তি). ইমিনা মনাপভাৱো গহিতো, ‘‘নেৱ মনাপ’’ন্তি ইমিনা মনাপভাৱো মজ্ঝত্তো চ উভযং একদেসতো লব্ভতীতি, ‘‘মনাপামনাপ’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং আৰম্মণে লব্ভমানৱিসেসৱসেন তদাৰম্মণস্স চিত্তস্স পাকতিকং পৱত্তিআকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি তপ্পটিসেধেন অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰং ইন্দ্ৰিযভাৱনং দস্সেতুং, ‘‘তস্স ৰজ্জিতুং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং যোজনা – তস্স চিত্তং ইট্ঠে আৰম্মণে ৰজ্জিতুং ৱা অনিট্ঠে আৰম্মণে দুস্সিতুং ৱা মজ্ঝত্তে আৰম্মণে মুয্হিতুং ৱা. অদত্ৱাতি নিসেধেত্ৱা. পৰিগ্গহেত্ৱাতি পৰিজাননৱসেন ঞাণেন গহেত্ৱা ঞাততীৰণপহানপৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. ৱিপস্সনং মজ্ঝত্তে ঠপেতীতি অনুক্কমেন ৱিপস্সনুপেক্খং নিব্বত্তেত্ৱা তং সঙ্খাৰুপেক্খং পাপেত্ৱা ঠপেতি. চক্খুমাতি ন পসাদচক্খুনো অত্থিতামত্তজোতনং; অথ খো তস্স অতিসযেন অত্থিতাজোতনং, ‘‘সীলৱা’’তিআদীসু ৱিযাতি আহ – ‘‘চক্খুমাতি সম্পন্নচক্খু ৱিসুদ্ধনেত্তো’’তি.

৪৫৬. ঈসকং পোণেতি মজ্ঝে উচ্চং হুত্ৱা ঈসকং পোণে, ন অন্তন্তেন ৱঙ্কে. তেনাহ – ‘‘ৰথীসা ৱিয উট্ঠহিত্ৱা ঠিতে’’তি.

৪৬১. পটিকূলেতি অমনুঞ্ঞে আৰম্মণে. অপ্পটিকূলসঞ্ঞীতি ন পটিকূলসঞ্ঞী. তং পন অপ্পটিকূলসঞ্ঞিতং দস্সেতুং, ‘‘মেত্তাফৰণেন ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পটিকূলে অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিং সত্তসঞ্ঞিতে মেত্তাফৰণেন ৱা ধাতুসো উপসংহাৰেন ৱা সঙ্খাৰসঞ্ঞিতে পন ধাতুসো উপসংহাৰেন ৱাতি যোজেতব্বং. অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতীতি হিতেসিতায ধম্মসভাৱচিন্তনায চ নপ্পটিকূলসঞ্ঞী হুত্ৱা ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতি. অপ্পটিকূলে ইট্ঠে ৱত্থুস্মিং সত্তসঞ্ঞিতে কেসাদিঅসুচিকোট্ঠাসমত্তমেৱাতি অসুভফৰণেন ৱাতি অসুভতো মনসিকাৰৱসেন. ইদং ৰূপাৰূপমত্তং অনিচ্চং সঙ্খতন্তি অনিচ্চতো উপসংহাৰেন ৱা. ততো এৱ, ‘‘দুক্খং ৱিপৰিণামধম্ম’’ন্তি মনসি কৰোন্তো পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. সেসপদেসূতি, ‘‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চা’’তিআদিনা আগতেসু সেসেসু দ্ৱীসু পদেসু. তত্থ হি ইট্ঠানিট্ঠৱত্থূনি একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং যথা সত্তানং পঠমং পটিকূলতো উপট্ঠিতমেৱ পচ্ছা গহণাকাৰৱসেন অৱত্থন্তৰেন ৱা অপ্পটিকূলতো উপট্ঠাতি. যঞ্চ অপ্পটিকূলতো উপট্ঠিতমেৱ পচ্ছা পটিকূলতো উপট্ঠাতি, তদুভযেপি খীণাসৱো সচে আকঙ্খতি, ৱুত্তনযেন অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য পটিকূলসঞ্ঞী ৱাতি.

তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱাতি সভাৱতো ভাৱনানুভাৱতো চ উপট্ঠিতং আৰম্মণং পটিকূলসভাৱং অপ্পটিকূলসভাৱং ৱাতি তং উভযং পহায অগ্গহেত্ৱা. সব্বস্মিং ৱত্থুস্মিং পন, ‘‘মজ্ঝত্তো হুত্ৱা ৱিহৰিতুকামো কিং কৰোতী’’তি, ৱত্ৱা তত্থ পটিপজ্জনৱিধিং দস্সেন্তো, ‘‘ইট্ঠানিট্ঠেসু…পে… দোমনস্সিতো হোতী’’তি আহ. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িযা ৱিভাৱেতুং, ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযো এৱ. সতোতি সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা সতিমা. সম্পজানোতি পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা সম্পজানকাৰী. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি কাৰণৱসেন চক্খূতি লদ্ধৱোহাৰেন ৰূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন, চক্খুনা ৱা কৰণভূতেন ৰূপং পস্সিত্ৱা. নেৱ সুমনো হোতি গেহস্সিতসোমনস্সপটিক্খেপেন নেক্খম্মপক্খিকায কিৰিযাসোমনস্সৱেদনায.

ইমেসু চাতি ‘‘অঞ্ঞথা চ পনানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা হোতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৫৩), – ‘‘কথঞ্চানন্দ, সেখো হোতি পটিপদো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৬০); – ‘‘কথঞ্চানন্দ, অৰিযো হোতি ভাৱিতিন্দ্ৰিযো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৬১) চ আগতেসু তিৱিধেসু নযেসু. মনাপং অমনাপং মনাপামনাপন্তি এত্থ মনাপগ্গহণেন সোমনস্সযুত্তকুসলাকুসলানং, অমনাপগ্গহণেন দোমনস্সযুত্তঅকুসলানং, মনাপামনাপগ্গহণেন তব্বিধুৰুপেক্খাযুত্তানং সঙ্গহিতত্তা পঠমনযে ‘‘সংকিলেসং ৱট্টতি, নিক্কিলেসং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. পঠমনযে হি পুথুজ্জনস্স অধিপ্পেতত্তা সংকিলেসকিলেসৱিপ্পযুত্তম্পি যুজ্জতি. দুতিযনযে পন ‘‘সো…পে… অড্ডীযতী’’তিআদিৱচনতো ‘‘পঠমং সংকিলেসং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. সেক্খস্স অধিপ্পেতত্তা চস্স অপ্পহীনকিলেসৱসেন, ‘‘সংকিলেসম্পি ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ততিযনযে অৰহতো অধিপ্পেতত্তা, ‘‘ততিযং নিক্কিলেসমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. সেক্খৱাৰে পন ‘‘চক্খুমা পুৰিসো’’তিআদিকা উপমা একমেৱ অত্থং ঞাপেতুং আহ. তস্মা চক্খুদ্ৱাৰস্স উপ্পন্নে ৰাগাদিকে ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিপস্সনুপেক্খায পতিট্ঠানং অৰিযা ইন্দ্ৰিযভাৱনাতি. পঠমনযো ৱিপস্সকৱসেন আগতো, দুতিযো সেক্খস্স ৱসেন, পঠমদুতিযো চ সেক্খপুথুজ্জনানং মূলকম্মট্ঠানৱসেন, ততিযো খীণাসৱস্স অৰিযৱিহাৰৱসেন আগতো. পঠমনযে চ পুথুজ্জনস্স ৱসেন, দুতিযনযে সেক্খস্স ৱসেন কুসলং ৱুত্তং, ততিযনযে অসেক্খস্স ৱসেন কিৰিযাব্যাকতং ৱুত্তন্তি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

নিট্ঠিতা চ সড়াযতনৱগ্গৱণ্ণনা.

উপৰিপণ্ণাসটীকা সমত্তা.