২. মহাসুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনা

১৮৫. ছৱিৱণ্ণেন সো কাড়ো, ন নামেন. পলালসন্থাৰোতি আদীনীতি আদি-সদ্দেন কোচ্ছচিমিলিকাকটসাৰাদীনং গহণং. গণভিক্খূনন্তি গণবন্ধনৱসেন ভিক্খূনং.

যদি সংসযো নাম নত্থি, ‘‘সম্বহুলা নু খো’’তি ইদং কথন্তি আহ ‘‘ৱিতক্কপুব্বভাগা’’তিআদি. তত্থ ৱিতক্কো পুব্বভাগো এতিস্সাতি ৱিতক্কপুব্বভাগা, পুচ্ছা. সা ‘‘সম্বহুলা নো এত্থ ভিক্খূৱিহৰন্তী’’তি ৱচনং, ৱিতক্কো পন ‘‘সম্বহুলা নু খো ইধ ভিক্খূ ৱিহৰন্তী’’তি ইমিনা আকাৰেন তদা ভগৱতো উপ্পন্নো চিত্তসঙ্কপ্পো, তস্স পৰিৱিতক্কস্স তব্ভাৱজোতনোযং নু-কাৰো ৱুত্তোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘ৱিতক্কপুব্বভাগে চাযং নু-কাৰো নিপাতমত্তো’’তি. কিঞ্চাপি গচ্ছন্তো দিস্ৱা, ‘‘সম্বহুলা নো এত্থ ভিক্খূ ৱিহৰন্তী’’তি পুচ্ছাৱসেন ভগৱতা ৱুত্তো, অথ খো ‘‘ন খো, আনন্দ, ভিক্খু সোভতি সঙ্গণিকাৰামো’’তিআদি (ম. নি. ৩.১৮৫) উপৰিদেসনাৱসেন মত্থকং গচ্ছন্তে অৱিনিচ্ছিতো নাম ন হোতি, অথ খো ৱিসুং ৱিনিচ্ছিতো এৱ হোতি, দিস্ৱা নিচ্ছিনিত্ৱাৱ কথাসমুট্ঠাপনত্থং তথা পুচ্ছতি. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তী’’তি (পাৰা. ১৬). তেনাহ ‘‘ইতো কিৰা’’তিআদি.

যথা নদীওতিণ্ণং উদকং যথানিন্নং পক্খন্দতি, এৱং সত্তা ধাতুসো সংসন্দন্তি, তস্মা ‘‘গণৱাসো নদীওতিণ্ণউদকসদিসো’’তি ৱুত্তং. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং – ‘‘নিৰযতিৰচ্ছানযোনী’’তিআদি ৱুত্তং. কুৰুৱিন্দাদিন্হানীযচুণ্ণানি সণ্হসুখুমভাৱতো নাড়িযং পক্খিত্তানি নিৰন্তৰানেৱ তিট্ঠন্তীতি আহ – ‘‘চুণ্ণভৰিতা নাড়ি ৱিযা’’তি. সত্তপণ্ণাস কুলসতসহস্সানীতি সত্তসতসহস্সাধিকানি পঞ্ঞাস কুলানংযেৱ সতসহস্সানি, মনুস্সানং পন ৱসেন সত্ত কোটিযো তদা তত্থ ৱসিংসু.

ততো চিন্তেসি, কথং? কামঞ্চাযং লোকপকতি, ময্হং পন সাসনে অযুত্তোৱ সোতি আহ – ‘‘মযা’’তিআদি. ধম্মন্তি সভাৱসিদ্ধং. সংৱেগোতি সহোত্তপ্পঞাণং ৱুচ্চতি. ন খো পনেতং সক্কা গিলানুপট্ঠানওৱাদানুসাসনিআদিৱসেন সমাগমস্স ইচ্ছিতব্বত্তা. গণভেদনন্তি গণসঙ্গণিকায ৱিৱেচনং.

১৮৬. কতপৰিভণ্ডন্তি পুব্বে কতসংৱিধানস্স চীৱৰস্স ৱুত্তাকাৰেন পটিসঙ্খৰণং. নোতি অম্হাকং. অনত্তমনোতি অনাৰাধিতচিত্তো.

সকগণেন সহভাৱতো সঙ্গণিকাতি আহ ‘‘সকপৰিসসমোধান’’ন্তি. গণোতি পন ইধ জনসমূহোতি ৱুত্তং ‘‘নানাজনসমোধান’’ন্তি. সোভতি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানতো. কামতো নিক্খমতীতি নিক্খমো, এৱং নিক্খমৱসেন উপ্পন্নং সুখং. গণসঙ্গণিকাকিলেসসঙ্গণিকাহি পৱিৱিত্তি পৱিৱেকো. পৱিৱেকৱসেন উপ্পন্নং সুখং. ৰাগাদীনং উপসমাৱহং সুখং উপসমসুখং. মগ্গসম্বোধাৱহং সুখং সম্বোধিসুখং. নিকামেতব্বস্স, নিকামং ৱা লাভী নিকামলাভী. নিদুক্খং সুখেনেৱ লভতীতি অদুক্খলাভী. কসিৰং ৱুচ্চতি অপ্পকন্তি আহ – ‘‘অকসিৰলাভীতি ৱিপুললাভী’’তি.

সামাযিকন্তি সমযে কিলেসৱিমুচ্চনং অচ্চন্তমেৱাতি সামাযিকং ম-কাৰে অ-কাৰস্স দীঘং কত্ৱা. তেনাহ – ‘‘অপ্পিতপ্পিতসমযে কিলেসেহি ৱিমুত্ত’’ন্তি. কন্তন্তি অঙ্গসন্ততায আৰম্মণসন্ততায চ কমনীযং মনোৰম্মং. অসামাযিকং অচ্চন্তৱিমুত্তং.

এত্তাৱতাতিআদিনা সঙ্গণিকাৰামস্স ৱিসেসাধিগমস্স অন্তৰাযিকভাৱং অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ সহ নিদস্সনেন দস্সেতি. তত্থ সা দুৱিধা অন্তৰাযিকতা ৱোদানধম্মানং অনুপ্পত্তিহেতুকা, সংকিলেসধম্মানং উপ্পত্তিহেতুকা চ.

তে পঠমং ‘‘সঙ্গণিকাৰামো’’তিআদিনা ৱিভাৱেত্ৱা ইতৰং ৱিভাৱেতুং, ‘‘ইদানি দোসুপ্পত্তিং দস্সেন্তো’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অট্ঠিঞ্চ পটিচ্চ ন্হাৰুঞ্চ পটিচ্চ চম্মঞ্চ পটিচ্চ মংসঞ্চ পটিচ্চ আকাসো পৰিৱাৰিতো ৰূপন্ত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০৬) ৱিয ইধ ৰূপসদ্দো কৰজকাযপৰিযাযোতি ‘‘ৰূপন্তি সৰীৰ’’ন্তি আহ. ‘‘নাহং, আনন্দ…পে… দোমনস্সুপাযাসা’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু কাযে চ জীৱিতে চ অনপেক্খচিত্তানং আৰদ্ধৱিপস্সকানম্পি অসপ্পাযৱজ্জনসপ্পাযসেৱনৱসেন কাযস্স পৰিহৰণং হোতীতি? সচ্চং, তং পন যো কল্লসৰীৰং নিস্সায ধম্মসাধনায অনুযুঞ্জিতুকামো হোতি, তস্সেৱ ধম্মসাধনতাৱসেন. ধম্মসাধনভাৱঞ্হি অপেক্খিত্ৱা অসপ্পাযং ৱজ্জেত্ৱা সপ্পাযৱসেন পোসেত্ৱা সুট্ঠুতৰং হুত্ৱা অনুযুঞ্জনতো কাযস্স পৰিহৰণং, ন সো কাযে অভিৰতো নাম হোতি পচ্চৱেক্খণাযত্তত্তা অপেক্খায ৱিনোদিতব্বো তাদিসোতি. উপালিগহপতিনোতি এত্থাপি ‘‘দসবলসাৱকত্তুপগমনসঙ্খাতেনা’’তি আনেত্ৱা যোজেতব্বং.

১৮৭. মহাকৰুণাৱসেন পৰিৱুতায পৰিসায মজ্ঝে নিসিন্নোপি একন্তৱিৱেকজ্ঝাসযত্তা এককোৱ. এতেন সত্থুনো পৱিৱিত্তস্স পৱিৱেকত্তেন ৱিৱিত্ততং দস্সেতি. ৰূপাৰূপপটিভাগনিমিত্তেহি নিৱত্তনত্থং ‘‘ৰূপাদীনং সঙ্খতনিমিত্তান’’ন্তি ৱুত্তং. অতিৱিয সন্ততৰপণীততমভাৱেন ৱিসেসতো সিনোতি বন্ধতীতি ৱিসযো, সো এৱ সসন্ততিপৰিযাপন্নতায অজ্ঝত্তং. কিং পন তন্তি আহ – ‘‘সুঞ্ঞতন্তি সুঞ্ঞতফলসমাপত্তি’’ন্তি. উপধিৱিৱেকতায অসঙ্খতা ধাতু ইধ ৱিৱেকোতি অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘ৱিৱেকনিন্নেনা’’তিআদি. ভঙ্গমত্তম্পি অসেসেত্ৱা আসৱট্ঠানিযানঞ্চ ধম্মানং তত্থ ৱিগতত্তা তেসং ৱসেন ৱিগতন্তেন, এৱংভূতং তেসং ব্যন্তিভাৱং পত্তন্তি পাড়িযং ‘‘ব্যন্তিভূতেনা’’তি ৱুত্তং. উয্যোজনং ৱিস্সজ্জনং, তং এতস্স অত্থি, উয্যোজেতি ৱিস্সজ্জেতীতি ৱা উয্যোজনিকং. যস্মা ন সব্বকথা উয্যোজনৱসেনেৱ পৱত্ততি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উয্যোজনিকপটিসংযুত্ত’’ন্তি.

তেলপাকং গণ্হন্তো ৱিযাতি যথা তেলপাকো নাম পৰিচ্ছিন্নকালো ন অতিক্কমিতব্বো, এৱং অত্তনো সমাপত্তিকালং অনতিক্কমিত্ৱা. যথা হি কুসলো ৱেজ্জো তেলং পচন্তো তং তং তেলকিচ্চং চিন্তেত্ৱা যদি ৱা পত্থিন্নপাকো, যদি ৱা মজ্ঝিমপাকো, যদি ৱা খৰপাকো ইচ্ছিতব্বো, তস্স কালং উপধাৰেত্ৱা পচতি, এৱং ভগৱা ধম্মং দেসেন্তো ৱেনেয্যানং ঞাণপৰিপাকং উপধাৰেত্ৱা তং তং কালং অনতিক্কমিত্ৱা ধম্মং দেসেত্ৱা পৰিসং উয্যোজেন্তো চ ৱিৱেকনিন্নেনেৱ চিত্তেন উয্যোজেতি. দ্ৱে পঞ্চৱিঞ্ঞাণানিপি তদভিনীহতমনোৱিঞ্ঞাণৱসেন নিব্বাননিন্নানেৱ. বুদ্ধানঞ্হি সঙ্খাৰানং সুট্ঠু পৰিঞ্ঞাততায পণীতানম্পি ৰূপাদীনং আপাথগমনে পগেৱ ইতৰেসং পটিকূলতাৱ সুপাকটা হুত্ৱা উপট্ঠাতি, তস্মা ঘম্মাভিতত্তস্স ৱিয সীতজলট্ঠাননিন্নতা নিব্বাননিন্নমেৱ চিত্তং হোতি, তস্স অতিৱিয সন্তপণীতভাৱতো.

১৮৮. অজ্ঝত্তমেৱাতি ইধ ঝানাৰম্মণং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘গোচৰজ্ঝত্তমেৱা’’তি. ইধ নিযকজ্ঝত্তং সুঞ্ঞতং. অপগুণপাদকজ্ঝানঞ্হি এত্থ ‘‘নিযকজ্ঝত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতং ৱিপস্সনাৱিসেসস্স অধিপ্পেতত্তা, নিযকজ্ঝত্তং নিজ্জীৱনিস্সত্ততং, অনত্ততন্তি অত্থো. অসম্পজ্জনভাৱজাননেনাতি ইদানি মে কম্মট্ঠানং ৱীথিপটিপন্নং ন হোতি, উপ্পথমেৱ পৱত্ততীতি জাননেন.

কস্মা পনেত্থ ভগৱতা ৱিপস্সনায এৱ পাদকে ঝানে অৱত্ৱা পাদকজ্ঝানং গহিতন্তি আহ – ‘‘অপ্পগুণপাদকজ্ঝানতো’’তিআদি. ন পক্খন্দতি সম্মা ন সমাহিতত্তা. সো পন ‘‘অজ্ঝত্তধম্মা ময্হং নিজ্জটা নিগুম্বা হুত্ৱা ন উপট্ঠহন্তি, হন্দাহং বহিদ্ধাধম্মে মনসি কৰেয্যং একচ্চেসু সঙ্খাৰেসু উপট্ঠিতেসু ইতৰেপি উপট্ঠহেয্যুমেৱা’’তি পৰস্স…পে… মনসি কৰোতি. পাদকজ্ঝানৱসেন ৱিয সম্মসিতজ্ঝানৱসেনপি উভতোভাগৱিমুত্তো হোতিযেৱাতি আহ – ‘‘অৰূপসমাপত্তিযং নু খো কথন্তি আনেঞ্জং মনসি কৰোতী’’তি. ন মে চিত্তং পক্খন্দতীতি ময্হং ৱিপস্সনাচিত্তং ৱীথিপটিপন্নং হুত্ৱা ন ৱহতীতি. পাদকজ্ঝানমেৱাতি ৱিপস্সনায পাদকভূতমেৱ ঝানং. পুনপ্পুনং মনসি কাতব্বন্তি পুনপ্পুনং সমাপজ্জিতব্বং ৱিপস্সনায তিক্খৱিসদতাপাদনায. অৱহন্তে নিপুণাভাৱেন ছেদনকিৰিযায অপ্পৱত্তন্তে. সমাপজ্জিত্ৱা ৱিপস্সনায তিক্খকম্মকৰণং সমথৱিপস্সনাৱিহাৰেনাতি আহ – ‘‘কম্মট্ঠানে মনসিকাৰো ৱহতী’’তি.

১৮৯. সম্পজ্জতি মেতি ৱীথিপটিপত্তিযা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসাভাৱতো সম্পজ্জতি মে কম্মট্ঠানন্তি জাননেন. ইৰিযাপথং অহাপেত্ৱাতি যথা পৰিস্সমো নাগচ্ছতি, এৱং অত্তনো বলানুৰূপং তস্স কালং নেত্ৱা পমাণমেৱ পৱত্তনেন ইৰিযাপথং অহোপেত্ৱা. সব্বৱাৰেসূতি ঠাননিসজ্জাসযনৱাৰেসু. কথাৱাৰেসু পন ৱিসেসং তত্থ তত্থ ৱদন্তি. ইদং ৱুত্তন্তি ইদং, ‘‘ইমিনা ৱিহাৰেনা’’তিআদিৱচনং ৱুত্তং.

১৯০. কামৱিতক্কাদযো ওড়াৰিককামৰাগব্যাপাদসভাগাতি আহ – ‘‘ৱিতক্কপহানেন দ্ৱে মগ্গে কথেত্ৱা’’তি. কামগুণেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. কিস্মিঞ্চিদেৱ কিলেসুপ্পত্তিকাৰণেতি তস্স পুগ্গলস্স কিলেসুপ্পত্তিকাৰণং সন্ধায ৱুত্তং, অঞ্ঞথা সব্বেপি পঞ্চ কামগুণা কিলেসুপ্পত্তিকাৰণমেৱ. সমুদাচৰতীতি সমুদাচাৰোতি আহ ‘‘সমুদাচৰণতো’’তি. সো পন যস্মা চিত্তস্স, ন সত্তস্স, তস্মা ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘চেতসো’’তি. ম-কাৰো পদসন্ধিকৰো এ-কাৰস্স চ অকাৰো কতোতি আহ ‘‘এৱং সন্তে এতন্তি.

১৯১. অনুসযোতি মানানুসযো ভৱৰাগানুসযো অৱিজ্জানুসযোতি তিৱিধোপি অনুসযো পহীযতি অৰহত্তমগ্গেন. ৱুত্তনযেনেৱাতি, ‘‘ততো মগ্গানন্তৰং ফলং, ফলতো ৱুট্ঠায পচ্চৱেক্খমানো পহীনভাৱং জানাতি, তস্স জাননেন সম্পজানো হোতী’’তি ৱুত্তনযেন.

কুসলতো আযাতীতি আযতো, সো এতেসন্তি কুসলাযতিকা. তেনাহ ‘‘কুসলতো আগতা’’তি. তং পন নেসং কুসলাযতিকত্তং উপনিস্সযৱসেন হোতি সহজাতৱসেনপীতি তদুভযং দস্সেতুং, ‘‘সেয্যথিদ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.

যস্মা পন যথাৱুত্তধম্মেসু কেচি লোকিযা, কেচি লোকুত্তৰা; অথ কস্মা ৱিসেসেন ‘‘লোকুত্তৰা’’তি ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘লোকে উত্তৰা ৱিসিট্ঠা’’তি. তেন লোকিযধম্মেসু উত্তমভাৱেন ঝানাদযো লোকুত্তৰা ৱুত্তা, ন লোকস্স উত্তৰণতোতি দস্সেতি. যং কিঞ্চি মহগ্গতচিত্তং মাৰস্স অৱিসযো অকামাৱচৰত্তা, পগেৱ তং ৱিপস্সনায পাদকভূতং সুৱিক্খালিতমলন্তি আহ – ‘‘জানিতুং ন সক্কোতী’’তি. একো আনিসংসো অত্থি ভাৱনানুযোগস্স সপ্পাযধম্মকথাপটিলাভো.

১৯২. এতদত্থন্তি কেৱলস্স সুতস্স অত্থায. সপ্পাযাসপ্পাযৱসেনাতি কস্মা ৱুত্তং? ননু সপ্পাযৱসেন দসকথাৱত্থূনি আগতানীতি? সচ্চমেতং, অসপ্পাযকথাৱজ্জনপুব্বিকায সপ্পায কথায ৱসেন আগতত্তা ‘‘সপ্পাযাসপ্পাযৱসেন আগতানী’’তি ৱুত্তং. সুতপৰিযত্তিৱসেনাতি সৰূপেন তত্থ অনাগতানিপি দসকথাৱত্থূনি সুত্তগেয্যাদিঅন্তোগধত্তা, ‘‘সুতপৰিযত্তিৱসেন আগতানী’’তি ৱুত্তং. পৰিপূৰণৱসেন সৰূপতো আগতত্তা ইমস্মিং ঠানে ঠত্ৱা কথেতব্বানি. অত্থোতি সামঞ্ঞত্থো.

১৯৩. অনুআৱত্তন্তীতি অনুঅনু অভিমুখা হুত্ৱা ৱত্তন্তি, পযিৰুপাসনাদিৱসেন অনুকূলযন্তি. মুচ্ছনতণ্হন্তি পচ্চযেসু মুচ্ছনাকাৰং. তণ্হায পত্থনা নাম তেনাকাৰেন পৱত্তীতি আহ – ‘‘পত্থেতি পৱত্তেতী’’তি. কিলেসূপদ্দৱেনাতি কিলেসসঙ্খাতেন উপদ্দৱেন. কিলেসা হি সত্তানং মহানত্থকৰণতো ‘‘উপদ্দৱো’’তি ৱুচ্চন্তি. অত্তনো অব্ভন্তৰে উপ্পন্নেন কিলেসূপদ্দৱেন অন্তেৱাসিনো, উপদ্দৱো অন্তেৱাসূপদ্দৱো, ব্ৰহ্মচৰিযস্স উপদ্দৱো ব্ৰহ্মচাৰুপদ্দৱোতি ইমমত্থং ‘‘সেসুপদ্দৱেসুপি এসেৱ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি. গুণমৰণং কথিতং, ন জীৱিতমৰণং.

অপ্পলাভাতি অপ্পমত্তকলাভী ৱিসেসানং. এৱং ৱুত্তোতি যথাৱুত্তব্ৰহ্মচাৰুপদ্দৱো দুক্খৱিপাকতৰো চেৱ কটুকৱিপাকতৰো চাতি এৱং ৱুত্তো. আচৰিযন্তেৱাসিকূপদ্দৱো হি বাহিৰকসমযৱসেন ৱুত্তো, ব্ৰহ্মচাৰুপদ্দৱো পন সাসনৱসেন. দুৰক্খাতে হি ধম্মৱিনযে দুপ্পটিপত্তি ন মহাসাৱজ্জা মিচ্ছাভিনিৱেসস্স সিথিলৱাযামভাৱতো; স্ৱাখ্যাতে পন ধম্মৱিনযে দুপ্পটিপত্তি মহাসাৱজ্জা মহতো অত্থস্স বাহিৰভাৱকৰণতো. তেনাহ ‘‘সাসনে পনা’’তিআদি.

১৯৬. তস্মাতি ইদং পুব্বপৰাপেক্খং পুৰিমস্স চ অত্থস্স কাৰণভাৱেন পচ্চামসনন্তি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. মিত্তং এতস্স অত্থীতি মিত্তৱা, তস্স ভাৱো মিত্তৱতা, তায. মিত্তৱসেন পটিপজ্জনন্তি আহ ‘‘মিত্তপটিপত্তিযা’’তি. সপত্তৱতাযাতি এত্থাপি এসেৱ নযো.

দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তম্পীতি ইমিনা পগেৱ ইতৰং ৱীতিক্কমন্তোতি দস্সেতি. সাৱকেসু হিতপৰক্কমনং ওৱাদানুসাসনীহি পটিপজ্জনন্তি আহ – ‘‘তথা ন পটিপজ্জিস্সামী’’তি. আমকমত্তন্তি কুলালভাজনং ৱুচ্চতি. নাহং তুম্হেসু তথা পটিপজ্জিস্সামীতি কুম্ভকাৰো ৱিয আমকভাজনেসু অহং তুম্হেসু কেৱলং জানাপেন্তো ন পটিপজ্জিস্সামি. নিগ্গণ্হিত্ৱাতি নীহৰিত্ৱা. লোকিযগুণাপি ইধ সাৰোত্ৱেৱ অধিপ্পেতা লোকুত্তৰগুণানং অধিট্ঠানভাৱতো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাসুঞ্ঞতসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.