৪৩. ছন্দদাননিদ্দেসৱণ্ণনা
৩৯৯. কম্মপ্পত্তেতি উপোসথাদিনো কম্মস্স পত্তে যুত্তে অনুৰূপে. সঙ্ঘে সমাগতেতি চতুৱগ্গাদিকে সঙ্ঘে একত্থ সন্নিপতিতে. এত্থ চ ছন্দহাৰকেনাপি সদ্ধিং চতুৱগ্গাদিকো ৱেদিতব্বো.
৪০০. ছন্দদানাদিৱিধিং দস্সেতুং ‘‘এক’’ন্তিআদিমাহ. উপাগম্মাতি সন্তিং আপত্তিং পকাসেত্ৱা ততো পচ্ছা উপগন্ত্ৱা. ছন্দং দদেতি ৱক্খমানেসু তীসু একেনপি বহি উপোসথং কত্ৱা আগতো ছন্দং দদেয্য, কেনচি কৰণীযেন সন্নিপাতট্ঠানং গন্ত্ৱা কাযসামগ্গিং অদেন্তো পন পাৰিসুদ্ধিং দেন্তো ছন্দং দদেয্য.
৪০২. উভিন্নং দানে কিংপযোজনন্তি আহ ‘‘পাৰিসুদ্ধী’’তিআদি. পাৰিসুদ্ধিপ্পদানেন সঙ্ঘস্স অত্তনো চাপি উপোসথং সম্পাদেতীতি সম্বন্ধো. পৰিসুদ্ধি এৱ পাৰিসুদ্ধি, তস্স পদানং, তেন. ননু চ পাৰিসুদ্ধিতাপদানমত্তমেৱ উপোসথকম্মং নামাতি পাৰিসুদ্ধিপ্পদানং অত্তনো উপোসথং সম্পাদেতু, কথং সঙ্ঘস্সাতি? ৱুচ্চতে – পাৰিসুদ্ধিদানস্স ধম্মকম্মতাসম্পাদনেন সঙ্ঘস্সাপি উপোসথং সম্পাদেতীতি.
এত্থ পন চতূসু একস্স ছন্দপাৰিসুদ্ধিং আহৰিত্ৱা তযো পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, তীসু ৱা একস্স ছন্দপাৰিসুদ্ধিং আহৰিত্ৱা দ্ৱে পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অধম্মেন ৱগ্গং উপোসথকম্মং. চত্তাৰো পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, তযো ৱা দ্ৱে ৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, অধম্মেন সমগ্গং. চতূসু একস্স আহৰিত্ৱা তযো পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, তীসু ৱা একস্স আহৰিত্ৱা দ্ৱে পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, ধম্মেন ৱগ্গং. সচে পন চত্তাৰো সন্নিপতিত্ৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি, তযো পাৰিসুদ্ধিউপোসথং, দ্ৱে অঞ্ঞমঞ্ঞং পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, ধম্মেন সমগ্গং. পৱাৰণকম্মেসুপি পঞ্চসু একস্স পৱাৰণং আহৰিত্ৱা চত্তাৰো গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেন্তি, চতূসু তীসু ৱা একস্স আহৰিত্ৱা তযো দ্ৱে ৱা সঙ্ঘঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেন্তি, অধম্মেন ৱগ্গং পৱাৰণকম্মন্তিআদি ৱুত্তনযমেৱ. সেসকম্মং ৱিবাধতীতি অৱসেসসঙ্ঘকিচ্চং ৱিবাধেতি অলদ্ধাধিপ্পাযত্তাতি অধিপ্পাযো.
৪০৩. দ্ৱযন্তি উপোসথকৰণঞ্চেৱ অৱসেসকিচ্চঞ্চ. অত্তনো ন সাধেতীতি সম্বন্ধনীযং.
৪০৪. হৰেয্যাতি পুব্বে ৱুত্তং সুদ্ধিকছন্দং ৱা ইমং ৱা ছন্দপাৰিসুদ্ধিং হৰেয্য. পৰম্পৰা ন হাৰযেতি পৰম্পৰা ন আহৰেয্য. কস্মাতি আহ ‘‘পৰম্পৰাহটা’’তিআদি. তেনাতি পঠমতো গহিতছন্দপাৰিসুদ্ধিকেন. পৰম্পৰাহটাতি যথা বিড়ালসঙ্খলিকায পঠমং ৱলযং দুতিযং পাপুণাতি, ততিযং ন পাপুণাতি, এৱং দুতিযস্স আগচ্ছতি, ততিযস্স ন আগচ্ছতি. ‘‘পৰিম্পৰাহটা ছন্দ-পাৰিসুদ্ধি ন গচ্ছতী’’তি ৱা পাঠো.
৪০৫. সব্বূপচাৰন্তি ‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱা’’ তিআদি সব্বং উপচাৰং.
৪০৬. সো আগতো আৰোচেত্ৱা সঙ্ঘং পৱাৰেয্যাতি যোজনা. অথাতি অনন্তৰত্থে. আগতোতি পৱাৰণং গহেত্ৱা আগতো ভিক্খু. আৰোচেত্ৱাতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স আৰোচেত্ৱা. এৱন্তি ৱক্খমানক্কমেন.
৪০৭-৮. গহেত্ৱা হাৰকোতি সম্বন্ধো. নাহটাতি আহটাৱ ন হোতীতি অত্থো. হাৰকো সঙ্ঘং পত্ৱা তথা হেয্য, আহটা হোতীতি যোজনা. তথা হেয্যাতি ৱিব্ভন্তাদিকো ভৱেয্য.
৪০৯. সঙ্ঘং পত্তো পমত্তো ৱা সুত্তো ৱা নাৰোচযেয্য অনাপত্তি চাতি সম্বন্ধো. চ-সদ্দো ছন্দপাৰিসুদ্ধিহৰণং সম্পিণ্ডেতীতি.
ছন্দদাননিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৪. উপোসথনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪১০. দুৱে উপোসথাতি সুলভপ্পৱত্তিৱসেন ৱুত্তং. তযো পন দিৱসৱসেনেৱ উপোসথা চাতুদ্দসিকো পন্নৰসিকো সামগ্গিকোতি. তত্থ হেমন্তগিম্হৱস্সানানং তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ চাতুদ্দসিকা, সেসা পন্নৰসিকাতি এৱং একসংৱচ্ছৰে চতুৱীসতিউপোসথা. ইদং তাৱ লোকস্স পকতিচাৰিত্তং. ‘‘আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১৭৮) পন তথাৰূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৱট্টতি.
৪১১. সুত্তুদ্দেসো সঙ্ঘস্সেৱাতি যোজনা. অধিট্ঠানঞ্চ তং উপোসথো চাতি কম্মধাৰযো. সেসানন্তি দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা. ‘‘দুৱে’’তিআদিনা চ চাতুদ্দসো পন্নৰসো সামগ্গীতি দিৱসৱসেন, সুত্তুদ্দেসো অধিট্ঠানং পাৰিসুদ্ধীতি কৰণপ্পকাৰেন, সঙ্ঘুপোসথো গণুপোসথো পুগ্গলুপোসথোতি পুগ্গলৱসেন চাতি নৱ উপোসথা দীপিতা হোন্তি.
৪১২. পুব্বকিচ্চেতি –
‘‘ছন্দপাৰিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৱাদো;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮) –
এৱং অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তে পুব্বকৰণানন্তৰং কত্তব্বে পুব্বকিচ্চে.
পুব্বকৰণেতি –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকৰণন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮) –
এৱং অট্ঠকথাচৰিযেহেৱ ৱুত্তে সব্বপঠমং কত্তব্বে পুব্বকৰণে. পত্তকল্লেতি উপোসথাদীনং চতুন্নং অঙ্গানং সম্ভৱেন পত্তো কালো ইমস্সাতি পত্তকালং, পত্তকালমেৱ পত্তকল্লং. কিং তং? উপোসথাদিকম্মং. তং পন চতূহি অঙ্গেহি সঙ্গহিতং. যথাহু অট্ঠকথাচৰিযা –
‘‘উপোসথো যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা,
সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তি;
ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি,
পত্তকল্লন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮);
সমানিতেতি সম্মা আনীতে পৱত্তিতেতি অত্থো. সোতি সুত্তুদ্দেসো. পঞ্চধাতি নিদানুদ্দেসো পাৰাজিকুদ্দেসো সঙ্ঘাদিসেসুদ্দেসো অনিযতুদ্দেসো ৱিত্থাৰুদ্দেসোতি এৱং পঞ্চধা.
৪১৩. ৱিনান্তৰাযন্তি ৰাজন্তৰাযো চোৰন্তৰাযো অগ্যন্তৰাযো উদকন্তৰাযো মনুস্সন্তৰাযো অমনুস্সন্তৰাযো ৱাড়ন্তৰাযো সৰীসপন্তৰাযো জীৱিতন্তৰাযো ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযোতি (মহাৱ. ১৫০) ৱুত্তেসু দসসু যং কিঞ্চি অন্তৰাযং ৱিনা. সঙ্খেপেনাতি ৱিনা ৱিত্থাৰং. ‘‘এত্থ দ্ৱীসু তীসু ৱা উদ্দেসেসু ৱিসদেসু থেৰোৱ ইস্সৰো’’তি ৱুত্তত্তা অৱত্তন্তেপি ৱট্টতীতি যোজনা. এত্থাতি পঞ্চসু উদ্দেসেসু. অৱত্তন্তেতি থেৰস্স ৱিত্থাৰেন অৱত্তমানে অপ্পগুণে. ৱট্টতীতি সংখিত্তেন উদ্দিসিতুম্পি ৱট্টতি. ইমিনাৱ যস্স কস্সচি উদ্দেসকস্স অৱত্তন্তেপি ৱট্টতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. দ্ৱীসু ৱত্তমানেসু ইস্সৰত্তে অধিকে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি দস্সনত্থং ‘‘তীসূ’’তি ৱুত্তং. ‘‘থেৰোৱ ইস্সৰো’’তিআদিনা ইদং পৰিদীপেতি – দ্ৱে অখণ্ডা সুৱিসদা ৱাচুগ্গতা, থেৰাধেয্যং পাতিমোক্খং, সচে পন এত্তকম্পি ৱিসদং কাতুং ন সক্কোতি, ব্যত্তস্স ভিক্খুনো আযত্তং হোতি, তস্মা সযং উদ্দিসিতব্বং, অঞ্ঞা ৱা অজ্ঝেসিতব্বোতি.
৪১৪. উদ্দিসন্তে সমা ৱা অথ থোকিকা ৱা যদি আগচ্ছেয্যুন্তি সম্বন্ধনীযং. উদ্দিসন্তে আৱাসিকেহি পাতিমোক্খে উদ্দিস্সমানে. সমা ৱা থোকিকা ৱাতি আৱাসিকেহি সমা ৱা থোকিকা ৱা আগন্তুকা ভিক্খূ. অৱসেসকং সোতব্বন্তি ইমিনা এত্তাৱতাপি উপোসথো কতোযেৱ নামাতি দীপেতি.
৪১৫. উদ্দিট্ঠমত্তেতি উদ্দিট্ঠংযেৱ উদ্দিট্ঠমত্তং. মত্ত-সদ্দো অৱধাৰণে. সকলায একচ্চায ৱা উট্ঠিতায সমা ৱা থোকিকা ৱা যদি আগচ্ছেয্যুন্তি যোজনা. সকলাযাতি সব্বায পৰিসায. এসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধিং কৰেয্যুন্তি এসং আৱাসিকানং সমীপে তে আগন্তুকা ভিক্খূ পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰেয্যুন্তি অত্থো. অথ বহুকা চে, সব্বৱিকপ্পেসু পুব্বকিচ্চং কত্ৱাতি যোজনীযং. ৱিকপ্পীযন্তি পৰিকপ্পীযন্তীতি ৱিকপ্পা, অৱসেসসৱনপাৰিসুদ্ধিউপোসথৱিধানা সব্বে চ তে ৱিকপ্পা চেতি সব্বৱিকপ্পা. তেসু. পুনুদ্দিসেতি পুন পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্য.
৪১৬. ইতৰানন্তি আগন্তুকানং. ইতৰোতি চাতুদ্দসো. এত্থ পন যেসং পন্নৰসো, তে অতীতং উপোসথং চাতুদ্দসিকং অকংসূতি ৱেদিতব্বা. অযমেত্থাধিপ্পাযো – তাদিসে পচ্চযে সতি চাতুদ্দসিকস্স কতত্তা তেসং যথাৱুত্তততিযসত্তমপক্খসঙ্খাতচাতুদ্দসিকে সম্পত্তে তেৰসীচাতুদ্দসীকত্তব্বত্তা অনুপোসথত্তা পন তত্থ উপোসথো ন কতোতি চাতুদ্দসোযেৱ পন্নৰসো জাতো. সমানেতৰেতি সমা ঊনা ইতৰেতি পদচ্ছেদো. ইতৰেতি আগন্তুকা. পুৰিমানং অনুৱত্তন্তূতি আৱাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো পন্নৰসো’’তি পুব্বকিচ্চে কযিৰমানে পুৰিমানং আৱাসিকানং অনুৱত্তন্তূতি অত্থো. সচেধিকাতি যদি আগন্তুকা বহুকা হোন্তি. পুৰিমাতি আৱাসিকা. তেসং অনুৱত্তন্তূতি তেসং আগন্তুকানং ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে কযিৰমানে অনুৱত্তন্তু. সেসেপীতি আগন্তুকানং পন্নৰসৱাৰেপি. অযং নযোতি ‘‘আগন্তুকানং পন্নৰসো ইতৰানং সচেতৰো’’তিআদিকো অযমেৱ নযো. এত্থ পন যেসং পন্নৰসো, তে তিৰোৰট্ঠতো ৱা আগতা অতীতং ৱা উপোসথং চাতুদ্দসিকং অকংসূতি ৱেদিতব্বো.
৪১৭. অতীতুপোসথস্স চাতুদ্দসিযং কতত্তা চাতুদ্দসিযং পন্নৰসুপোসথো কতোতি পন্নৰসী আৱাসিকানং পাটিপদো জাতোতি আহ ‘‘আৱাসিকানং পাটিপদো’’তি. ইতৰানন্তি আগন্তুকানং. উপোসথোতি পন্নৰসো উপোসথো. সমথোকানন্তি অত্তনা সমানং ৱা থোকানং ৱা আগন্তুকানং. মূলট্ঠাতি আৱাসিকা. কামতো দেন্তূতি অত্তনো ইচ্ছায দেন্তু.
৪১৮. নো চে দেন্তীতি যদি আৱাসিকা কাযসামগ্গিং ন দেন্তি, তেসং পন আৱাসিকানং হিয্যো উপোসথস্স কতত্তা অজ্জ উপোসথকৰণং নত্থি. বহূসু অনিচ্ছায কাযসামগ্গিং দদেয্যাতি যোজনা. বহূসূতি আগন্তুকেসু বহুকেসু. বহি ৱা ৱজেতি আৱাসিকভিক্খুপৰিসা নিস্সীমং ৱা ৱজেয্যাতি অত্থো.
৪১৯. সাৱেয্য সুত্তন্তি পাতিমোক্খসঙ্খাতং সুত্তং ৱাযমিত্ৱা সাৱেয্য.
৪২০. সম্মজ্জিতুং …পে… উদকাসনং পঞ্ঞপেতুঞ্চ মহাথেৰেন পেসিতো কল্লো ন কৰেয্য তথাতি সম্বন্ধো. কল্লোতি অগিলানো. তথাতি দুক্কটং অতিদিসতি. আসনেসু অসতি অন্তমসো সাখাভঙ্গম্পি কপ্পিযং কাৰাপেত্ৱা পঞ্ঞপেতব্বং. তেলে অসতি কপল্লে অগ্গিপি জালেতব্বো.
৪২১-৩. পট্ঠপেত্ৱা দকাসনন্তি পৰিভোজনীযপানীযোদকঞ্চ আসনঞ্চ সন্নিহিতং কত্ৱা. গণঞত্তিন্তি ইদানি ৱক্খমানং গণেন ঠপেতব্বং ঞত্তিং. তেতি অঞ্ঞে দুৱে ভিক্খূ. সমত্তপুব্বাৰম্ভেনাতি সমত্তো নিট্ঠিতো পুব্বেসু উত্তৰাসঙ্গএকংসকৰণাদীসু আৰম্ভো যস্সাতি তিপদবহুব্বীহি. নৱেন তে এৱমীৰিযাতি সম্বন্ধো. তেতি ইতৰে দ্ৱে.
৪২৪. কত্তব্বং কত্ৱা পুব্বকিচ্চাদিকং সম্পাদেত্ৱা নৱো এৱং ঈৰিযোতি যোজনা.
৪২৭. যত্থাতি যস্মিং ৱিহাৰে একেকস্স পাৰিসুদ্ধিং হৰিত্ৱানাতি সম্বন্ধো. একেকস্সাতি এত্থ ৱিচ্ছাযং দ্ৱিত্তং. কিৰিযায গুণেন দব্বেন ৱা ভিন্নে অত্থে ব্যাপিতুং ইচ্ছা ৱিচ্ছা. এত্থ পন ছন্দপাৰিসুদ্ধিহৰণসঙ্খাতায কিৰিযায চতূসু চ তীসু চ দ্ৱীসু চ ভিন্নমেকেকং ব্যাপিতুং সম্বন্ধিতুং ইচ্ছাতি ৱিচ্ছা. ইতৰীতৰেতি এত্থাপি কৰণকিৰিযাৱসেন ৱেদিতব্বং. তযো দ্ৱে একো ৱা তং তং সঙ্ঘুপোসথং গণুপোসথং পুগ্গলুপোসথং ৱাতি ৱুত্তং হোতি. অযমেত্থাধিপ্পাযো – চতূসু একস্স আহৰিত্ৱা তযো পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, তীসু ৱা একস্স আহৰিত্ৱা দ্ৱে সঙ্ঘুপোসথং কৰোন্তি, অধম্মেন ৱগ্গং উপোসথকম্মং. অথ পন একস্স আহৰিত্ৱা তযো সঙ্ঘুপোসথং কৰোন্তি, একস্স আহৰিত্ৱা দ্ৱে পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, অধম্মেন ৱগ্গং নাম হোতি. যদি পন চত্তাৰোপি সন্নিপতিত্ৱা পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তি, তযো ৱা দ্ৱে ৱা সঙ্ঘুপোসথং কৰোন্তি, অধম্মেন সমগ্গং নাম হোতীতি. তব্বিপৰিযাযেন ধম্মেন সমগ্গং ৱেদিতব্বং.
৪২৮. ৱগ্গে সমগ্গে ৱা ‘‘ৱগ্গো’’তি সঞ্ঞিনো ৱিমতিস্স ৱা কৰোতো দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. ৱগ্গেতি ৱগ্গসঙ্ঘে. ৱিমতিস্সাতি ‘‘ৱগ্গো নু খো, সমগ্গো’’তি এৱং ৱেমতিকস্স. ইমিনাৱ কুক্কুচ্চপকতৱাৰোপি উপলক্খিতো. কৰোতোতি উপোসথং কৰোন্তস্স. ভেদাধিপ্পাযেন কৰোতোতি যোজনা. এত্থ পন পাপস্স বলৱতায থুল্লচ্চযং ৱুত্তং. সঞ্ঞিনোতি সঞ্ঞাসীসেন চিত্তং ৱুত্তং, চিত্তৱতোতি অত্থো.
৪২৯-৩০. ‘‘উক্খিত্তস্সা’’তিআদিনা ৱজ্জনীযপুগ্গলে দস্সেতি. উক্খিত্তস্সাতি কত্তুঅত্থে সামিৱচনং. নিসিন্নসদ্দস্স কম্মসাধনত্তা উক্খিত্তাদীহি কত্তূহি ভৱিতব্বন্তি. ‘‘সেসান’’ন্তি ৱিসেসনস্স ভিক্খূনং ব্যভিচাৰেন সাত্থকতা. অভব্বস্স পণ্ডকাদিএকাদসৱিধস্স অভব্বস্স. নিসিন্নপৰিসাযঞ্চ পাতিমোক্খং ন উদ্দিসেতি সম্বন্ধো. সভাগাপত্তিকো তথা ন উদ্দিসেতি যোজেতব্বং. ৱিকালভোজনাদিৱত্থুতো সমানো ভাগো কোট্ঠাসো এতিস্সাতি সভাগা, সা আপত্তি অস্সাতি বহুব্বীহি.
ছন্দেন পৰিৱুত্থেনাতি এত্থ চতুব্বিধং পাৰিৱাসিযং পৰিসপাৰিৱাসিযং ৰত্তিপাৰিৱাসিযং ছন্দপাৰিৱাসিযং অজ্ঝাসযপাৰিৱাসিযন্তি. তত্থ ভিক্খূ কেনচিদেৱ কৰণীযেন সন্নিপতিতা হোন্তি, অথ মেঘুট্ঠানাদিনা কেনচিদেৱ কৰণীযেন অনোকাসো, অথ ‘‘অঞ্ঞত্থ গচ্ছামা’’তি ছন্দং অৱিস্সজ্জিত্ৱাৱ উট্ঠহন্তি, ইদং পৰিসপাৰিৱাসিযং নাম কিঞ্চাপি পৰিসপাৰিৱাসিযং, ছন্দস্স পন অৱিস্সট্ঠত্তা কম্মং কাতুং ৱট্টতি.
‘‘যাৱ পন সব্বে সন্নিপতন্তি, তাৱ ধম্মং সুণিস্সামা’’তি একং অজ্ঝেসন্তি, তস্মিং ধম্মকথং কথেন্তেযেৱ অৰুণো উগ্গচ্ছতি, সচে চাতুদ্দসিকং কাতুং নিসিন্না, পন্নৰসোতি কাতুং ৱট্টতি, সচে পন্নৰসিকং কাতুং নিসিন্না, পাটিপদে অনুপোসথে উপোসথং কাতুং ন ৱট্টতি, অঞ্ঞং পন সঙ্ঘকিচ্চং কাতুং ৱট্টতি, ইদং ৰত্তিপাৰিৱাসিযং নাম.
এৱং পন নিসিন্নে কোচি নক্খত্তপাঠকো ভিক্খু ‘‘অজ্জ নক্খত্তং দাৰুণং, ইমং কম্মং মা কৰোথা’’তি ৱদতি, তে তস্স ৱচনেন ছন্দং ৱিস্সজ্জেত্ৱা তত্থেৱ নিসিন্না হোন্তি, অথঞ্ঞো আগন্ত্ৱা ‘‘নক্খত্তং পটিমানেন্তং, অত্থো বালং উপচ্চগা’’তি (জা. ১.১.৪৯) ৱত্ৱা ‘‘কিং নক্খত্তেন, কৰোথা’’তি ৱদতি, ইদং ছন্দপাৰিৱাসিযঞ্চেৱ অজ্ঝাসযপাৰিৱাসিযঞ্চ. একস্মিং পাৰিৱাসিযে পুন ছন্দপাৰিসুদ্ধিং আনেত্ৱা কম্মং কাতুং ৱট্টতি.
৪৩১. আপন্নঞ্চ ৱেমতিকঞ্চ অদেসযিত্ৱা ৱা নাৱিকত্ৱা ৱা উপোসথং কাতুং ন চ কপ্পতীতি সম্বন্ধো. নাৱিকত্ৱাতি গৰুকাপত্তিং অনাৱিকত্ৱা. ন চাতি নেৱ.
৪৩২. অট্ঠিতোপোসথাতি অট্ঠিতো অৱিস্সট্ঠো উপোসথো যস্মিন্তি বহুব্বীহি. তদহূতি তস্মিং উপোসথদিৱসে. অন্তৰাযং ৱা সঙ্ঘং ৱা ৱিনা অধিট্ঠাতুং সীমমেৱ ৱা ন ৱজেতি যোজনা. অধিট্ঠাতুন্তি ইমিনা গণুপোসথম্পি উপলক্খেতি. সীমন্তি ইমিনা নদিম্পি.
উপোসথনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৫. পৱাৰণানিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৩৩. ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞপ্পৱাৰণা’’ত্যাদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞেহি কাতব্বা পৱাৰণা. তত্থ তিণ্ণং চতুন্নঞ্চ গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞপ্পৱাৰণা, দ্ৱিন্নং পন অট্ঠপেত্ৱাৱ. অধিট্ঠানন্তি অধিট্ঠানপ্পৱাৰণা, যুপচ্চযন্তানং ভাৱে নিযতনপুংসকত্তা ‘‘অধিট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. সেসা পঞ্চাদীহি কাতব্বা অৱসেসা সঙ্ঘপ্পৱাৰণা সঙ্ঘৱসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৱা কাতব্বা. এতেন নৱসু সঙ্ঘপ্পৱাৰণাদযো তিস্সো দস্সিতা. নৱ হি পৱাৰণা চাতুদ্দসী পন্নৰসী সামগ্গীতি দিৱসৱসেন, তেৱাচী দ্ৱেৱাচী একৱাচীতি কত্তব্বাকাৰৱসেন, সঙ্ঘে পৱাৰণা, গণে পৱাৰণা, পুগ্গলে পৱাৰণাতি কাৰকৱসেন চ. তত্থ পুৰিমৱস্সংৱুত্থানং পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা ৱা তেসংযেৱ সচে ভণ্ডনকাৰকেহি উপদ্দুতা পৱাৰণং পচ্চুক্কড্ঢন্তি, অথ কত্তিকমাসস্স কাড়পক্খচাতুদ্দসো ৱা পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা ৱা পচ্ছিমৱস্সংৱুত্থানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৱ ৱা পৱাৰণাদিৱসা হোন্তি. ইদং পন পকতিচাৰিত্তং. তথাৰূপপ্পচ্চযে সতি দ্ৱিন্নং কত্তিকপুণ্ণমানং পুৰিমেসু চাতুদ্দসেসুপি পৱাৰণং কাতুং ৱট্টতি. ভিন্নস্স পন সঙ্ঘস্স সামগ্গিযং যো কোচি দিৱসো পৱাৰণাদিৱসো হোতি. ইমা দিৱসৱসেন তিস্সো পৱাৰণা. কত্তব্বাকাৰৱসেন পন ৱক্খমাননযেন ৱিঞ্ঞাতব্বা.
৪৩৪. ‘‘পুব্বকিচ্চে’’তিআদীসু –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
পৱাৰণায এতানি, পুব্বকৰণন্তি ৱুচ্চতি.
‘‘ছন্দপ্পৱাৰণা উতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৱাদো;
পৱাৰণায এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৱুচ্চতি.
‘‘পৱাৰণা যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা,
সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তি;
ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি,
পত্তকল্লন্তি ৱুচ্চতী’’তি. –
এৱং অট্ঠকথাযং ৱুত্তা পুব্বকিচ্চাদযো ৱেদিতব্বা. ঞত্তিন্তি ইদানি ৱক্খমানং সামঞ্ঞং সঙ্ঘঞত্তিং. এৱং পন ঞত্তিযা ঠপিতায কাৰণে সতি তেৱাচিকদ্ৱেৱাচিকএকৱাচিকসমানৱস্সিকৱসেনপি পৱাৰেতুং ৱট্টতি. অযমেৱ পন ঞত্তি ‘‘সঙ্ঘো পৱাৰেয্যা’’তি এত্থ ‘‘সঙ্ঘো তেৱাচিকং পৱাৰেয্য, সঙ্ঘো দ্ৱেৱাচিকং পৱাৰেয্য, সঙ্ঘো একৱাচিকং পৱাৰেয্য, সঙ্ঘো সমানৱস্সিকং পৱাৰেয্যা’’তিপি ঠপেতুং ৱট্টতি. চাতুদ্দসিযং পন সামগ্গিযঞ্চ ‘‘চাতুদ্দসী সামগ্গী’’তি ৱত্তব্বং.
৪৩৭. থেৰেসু উক্কুটিকং নিসজ্জ পৱাৰেন্তেসু নৱো যাৱ সযং পৱাৰেতি, তাৱ উক্কুটিকো এৱ অচ্ছতূতি যোজনা. অচ্ছতূতি নিসীদেয্য.
৪৪০-২. ধম্মসাকচ্ছা চ কলহো চাতি দ্ৱন্দো. ৰত্তিযা খেপিতভাৱতো তেৱাচিকায ওকাসে অসতি দসৱিধে ৱা অন্তৰাযে সতি ‘‘সুণাতু মে…পে… সমানৱস্সিকং পৱাৰেয্যা’’তি অনুৰূপতো ঞত্তিং ৱত্ৱা যথাঠপিতঞত্তিযা অনুৰূপেন পৱাৰেয্যাতি সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. অনুৰূপতোতি ‘‘সুণাতু মে…পে… দানং দেন্তেহি ৰত্তি খেপিতা, সচে…পে… ৰত্তি ৱিভাযিস্সতি, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্ল’’ন্তিআদিনা তেন খেপিতৰত্তিযা অনুৰূপেন. ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো, অযং ৰাজন্তৰাযো, সচে সঙ্ঘো তেৱাচিকং…পে… সঙ্ঘো ভৱিস্সতি, অথাযং ৰাজন্তৰাযো ভৱিস্সতি, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্ল’’ন্তিআদিনা ৰাজন্তৰাযাদীনং অনুৰূপেন ৱাতি অত্থো. ‘‘অথাযং ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো ভৱিস্সতী’’তি পন পেয্যালৱসেন অন্তে ৱুত্তং ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযং গহেত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘দ্ৱেৱাচিক’’ন্তিআদিকং পন ৱিসুং ৱিসুং ৱত্তব্বম্পি লঙ্ঘনক্কমেন সম্পিণ্ডেত্ৱা ৱুত্তং. ৱচনসমযে পন ‘‘দ্ৱেৱাচিকং পৱাৰেয্য’’ইচ্চাদিনা ৱত্তব্বং. আগচ্ছেয্যুং যদি সমাআদিকা চাতি ‘‘আগচ্ছেয্যুং যদি সমা’’ইচ্চাদযো উপোসথে ৱুত্তা গাথাযো চ. এত্থাতি এতিস্সং পৱাৰণাযং. অযমেৱ চ আহৰণক্কমো –
আগচ্ছেয্যুং যদি সমা, পৱাৰেন্তেৱ থোকিকা;
পৱাৰিতা তে সুপ্পৱাৰিতা, অঞ্ঞেহি চ পৱাৰিযং;
পৱাৰিতেসু সকলা-যেকচ্চাযুট্ঠিতায ৱা.
পৱাৰেয্যুঞ্চ তে তেসং, সন্তিকে বহুকা সচে;
কত্ৱা সব্বৱিকপ্পেসু, পুব্বকিচ্চং পুনুদ্দিসেতি.
‘‘আৱাসিকানং পন্নৰসো’’তিআদিকা গাথাযো পন এত্থাপি সমানা.
৪৪৩. ঞত্তিং ৱত্ৱাতি ৱক্খমানগণঞত্তিং ৱত্ৱা.
৪৪৪. সমুদীৰিযাতি অঞ্ঞে দ্ৱে তযো ৱা ৱক্খমানক্কমেন ৱত্তব্বা.
৪৪৬-৮. কত্তব্বং কত্ৱাতি যোজেতব্বং. কত্তব্বন্তি পুব্বকিচ্চাদিকং. নৱেনপি ‘‘অহং ভন্তে…পে… পটিকৰিস্সামী’’তি থেৰো ঈৰিযোতি যোজেতব্বং. এৱন্তি ইদানি ৱক্খমানং পৰামসতি.
৪৪৯. ‘‘যস্মি’’ন্তিআদি ৱুত্তনযত্তা উত্তানমেৱ.
৪৫০. গাথাযোতি ‘‘ৱগ্গে সমগ্গে ৱগ্গোতি, সঞ্ঞিনো’’তিআদিকা হেট্ঠা ৱুত্তগাথাযো ৱা. অযং পনেত্থ ৱিসেসো – কৰোতোতি এত্থ পৱাৰণং কৰোতোতি অত্থো গহেতব্বো. ততিয গাথায ‘‘পাতিমোক্খং ন উদ্দিসে’’তি অপনেত্ৱা ‘‘নো কৰেয্য পৱাৰণ’’ন্তি পদং পক্খিপিতব্বং. চতুত্থগাথায ‘‘অনুপোসথে’’তিআদিগাথাবন্ধং অপনেত্ৱা ‘‘নেৱ পৱাৰণে কাতুং, সা কপ্পতি পৱাৰণা’’তি পক্খিপিতব্বং. পঞ্চমগাথায ‘‘অট্ঠিতোপোসথাৱাসা’’তি অপনেত্ৱা ‘‘পৱাৰণাঠিতাৱাসা’’তি পক্খিপিতব্বং.
৪৫১. সঙ্ঘম্হি পৱাৰিতেৱাতি পুৰিমৱস্সূপগতে সঙ্ঘম্হি পৱাৰিতে এৱ. পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰেয্যাতি ন একস্মিং উপোসথগ্গে দ্ৱে ঞত্তিযো ঠপেতব্বাতি অধিপ্পাযো. পচ্ছিমিকায উপগন্ত্ৱা অপৰিনিট্ঠিতৱস্সো অৱুত্থো. অনুপাগতোতি ৱস্সং অনুপাগতো. অযমেত্থাধিপ্পাযো – পুৰিমিকায ৱস্সং উপগতা পঞ্চ ৱা অতিৰেকা ৱা পচ্ছিমিকায উপগতা তেহি সমা ৱা ঊনতৰা ৱা পুৰিমিকায ৱা উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতৰা চেৱ হোন্তি, সঙ্ঘপ্পৱাৰণায গণং পূৰেন্তি সঙ্ঘপ্পৱাৰণাৱসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৱা, অথ চ উভোপি একতো হুত্ৱা সঙ্ঘং ন পূৰেন্তি, গণং পন পূৰেন্তি, গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেতব্বং, পচ্ছা তেসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. যদি পন পুৰিমিকায একো, পচ্ছিমিকায একো, একেন একস্স সন্তিকে পৱাৰেতব্বং, একেন পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুৰিমেহি ৱস্সূপগতেহি পচ্ছা ৱস্সূপগতা একেনপি অধিকা সঙ্ঘং পূৰেন্তি, পঠমং পাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৱা পচ্ছা তেসং সন্তিকে পৱাৰেতব্বন্তি. গণেপি এসেৱ নযো. এৱমুপৰিপি যথাযোগং চিন্তনীযং.
৪৫২. চাতুমাসিনিযাতি অপৰকত্তিকপুণ্ণমাযং. সঙ্ঘেনাতি পঠমং ৱস্সূপগতেন সঙ্ঘেন. ৱুত্থা ৱস্সা যেহি তে ৱুত্থৱস্সা, পচ্ছিমৱস্সূপগতা. সচে অপ্পতৰা সিযুন্তি ইমিনা যদি অধিকতৰা ৱা সমসমা ৱা হোন্তি, পৱাৰণাঞত্তিং ঠপেত্ৱা পচ্ছিমৱস্সূপগতেহি পঠমং পৱাৰিতে পচ্ছা ইতৰেহি পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বোতি দীপেতীতি.
পৱাৰণানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৬. সংৱৰনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৫৩. সংৱৰণং চক্খুদ্ৱাৰাদীনং সতিকৱাটেন পিদহনং সংৱৰো. তত্থ কিঞ্চাপি চক্খুন্দ্ৰিযে সংৱৰো নত্থি, ন হি চক্খুপসাদং নিস্সায সতি উপ্পজ্জতি, নেৱ ভৱঙ্গসমযে আৱজ্জনাদীনং অঞ্ঞতৰসমযে, জৱনক্খণে পন উপ্পজ্জতীতি তদা সংৱৰো হোতি, এৱং হোন্তে পন সো চক্খুদ্ৱাৰাদীনং সংৱৰোতি ৱুচ্চতি. চক্খুসোতাদিভেদেহীতি চক্খু চ সোতঞ্চ, তানি আদি যেসং, তেৱ ভেদা চাতি সমাসো, তেহি দ্ৱাৰেহি. অভিজ্ঝাদিপ্পৱত্তিযা অচ্চন্তোপকাৰকত্তা কৰণত্থে চেত্থ ততিযা. এতেন চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনসঙ্খাতানি দ্ৱাৰানি ৱুত্তানি. ৰূপসদ্দাদিগোচৰেতি ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বধম্মসঙ্খাতে ৱিসযে. অভিজ্ঝাদোমনস্সাদিপ্পৱত্তিন্তি এত্থ পৰসম্পত্তিং অভিমুখং ঝাযতীতি অভিজ্ঝা, বলৱতণ্হা. আদি-সদ্দেন মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অনেকে অকুসলা ধম্মা সঙ্গহিতা.
৪৫৪. সকং চিত্তং কিট্ঠাদিং দুপ্পসুং ৱিয নিগ্গণ্হেয্যাতি সম্বন্ধো. কিট্ঠন্তি কিট্ঠট্ঠানে উপ্পন্নং সস্সং গহিতং. কিট্ঠং অদতীতি কিট্ঠাদি, তং. সম্পজানোতি সাত্থকসপ্পাযগোচৰঅসম্মোহসঙ্খাতেন চতুসম্পজঞ্ঞেন সম্মা পজানো. ইমিনা ইন্দ্ৰিযসংৱৰসীলং কথিতং.
সংৱৰনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৭. সুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৫৫. দেসনা সংৱৰো এট্ঠি পচ্চৱেক্খণন্তি ভেদতো সুদ্ধি চতুব্বিধাতি সম্বন্ধো. ‘‘পচ্চৱেক্খণং ভেদতো’’তি ৱত্তব্বে নিগ্গহিতলোপো দট্ঠব্বো, দেসনাসুদ্ধি সংৱৰসুদ্ধি পৰিযেট্ঠিসুদ্ধি পচ্চৱেক্খণসুদ্ধীতি চতুব্বিধাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ সুজ্ঝতীতি সুদ্ধি, যথাধম্মং দেসনায সুদ্ধি দেসনাসুদ্ধি. ৱুট্ঠানস্সাপি চেত্থ দেসনায এৱ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. মূলাপত্তীনং পন অভিক্খুতাপটিঞ্ঞাৱ দেসনাতি হেট্ঠা ৱুত্তা, সাৱস্স পাৰাজিকাপন্নস্স ৱিসুদ্ধি নাম হোতি. অযঞ্হি যস্মা পাৰাজিকং আপন্নো, তস্মা ভিক্খুভাৱে ঠত্ৱা অভব্বো ঝানাদীনি অধিগন্তুং. ভিক্খুভাৱো হিস্স সগ্গন্তৰাযো চেৱ হোতি, মগ্গন্তৰাযো চ. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘সামঞ্ঞং দুপ্পৰামট্ঠং, নিৰযাযূপকড্ঢতী’’তি. (ধ. প. ৩১১);
অপৰম্পি ৱুত্তং –
‘‘সিথিলো হি পৰিব্বজো, ভিয্যো আকিৰতে ৰজ’’ন্তি. (ধ. প. ৩১৩);
ইচ্চস্স ভিক্খুভাৱো ৱিসুদ্ধি নাম ন হোতি. যস্মা পন গিহিআদিকো হুত্ৱা দানসৰণসীলসংৱৰাদীহি সগ্গমগ্গং ৱা ঝানৱিমোক্খমগ্গং ৱা আৰাধেতুং ভব্বো হোতি, তস্মাস্স গিহিআদিভাৱো ৱিসুদ্ধি নাম হোতি. অধিট্ঠানৱিসিট্ঠেন সংৱৰেন ৱিসুদ্ধি সংৱৰৱিসুদ্ধি. ধম্মেন সমেন পচ্চযানং এট্ঠিযা সুদ্ধি এট্ঠিসুদ্ধি. চতূসু পচ্চযেসু পচ্চৱেক্খণেন সুদ্ধি পচ্চৱেক্খণসুদ্ধি. ‘‘চতুব্বিধা পাতী’’তিআদীসু পাতিমোক্খসংৱৰসম্মতন্তি ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰো’’তি সম্মতং সীলং.
৪৫৬. চিত্তাধিট্ঠানসংৱৰা সুজ্ঝতীতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো সংৱৰসুদ্ধীতি ৱুত্তোতি যোজনা.
৪৫৭. অনেসনং পহায ধম্মেন উপ্পাদেন্তস্স এট্ঠিযা সুদ্ধত্তা আজীৱনিস্সিতং এট্ঠিসুদ্ধীতি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. উপ্পাদেন্তস্সাতি পচ্চযে উপ্পাদেন্তস্স.
৪৫৮. পচ্চৱেক্খণসুজ্ঝনাতি হেতুম্হি পঞ্চমীতি.
সুদ্ধিনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৮. সন্তোসনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৫৯. পংসুকূলং পিণ্ডিযালোপো ৰুক্খমূলং পূতিমুত্তভেসজ্জন্তি ইমে চত্তাৰো পচ্চযা অপ্পগ্ঘনকতায অপ্পা চেৱ কস্সচিপি আলযাভাৱেন অনৱজ্জা চ গতগতট্ঠানে লব্ভমানতায সুলভা চাতি ৱুচ্চন্তি, তেনাহ ‘‘অপ্পেনা’’তিআদি. মত্তঞ্ঞূতি পৰিযেসনপ্পটিগ্গহণপৰিভোগৱিস্সজ্জনেসু চতূসু মত্তঞ্ঞুতাৱসেন পমাণঞ্ঞূ.
৪৬০. কথং সন্তুট্ঠোতি আহ ‘‘অতীত’’ন্তিআদি. পচ্চুপ্পন্নেন যাপেন্তোতি যথালাভযথাবলযথাসাৰুপ্পৱসেন পচ্চুপ্পন্নেন যথাৱুত্তচতুব্বিধপচ্চযেন যাপেন্তোতি.
সন্তোসনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪৯. চতুৰাৰক্খনিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৬১-২. বুদ্ধানুস্সতি …পে… মৰণস্সতীতি ইমা চতুৰাৰক্খা নামাতি সেসো. আৰকত্তাদিনাতি আৰকভাৱো আৰকত্তং, তং আদি যস্স ‘‘অৰীনং হতত্তা’’তিআদিকস্স তং আৰকত্তাদি. তেন তেন মগ্গেন সৱাসনানং অৰানং হতত্তা আৰকা সব্বকিলেসেহি সুৱিদূৰৱিদূৰে ঠিতোতি আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং, ক-কাৰস্স হ-কাৰং সানুনাসিকং কত্ৱা ‘‘অৰহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. ‘‘আৰকা’’তি চ ৱুত্তে সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসে অৱট্ঠানতো, ৱিসেসত্থিনা চ ৱিসেসস্স অনুপ্পযোজিতব্বত্তা ‘‘কিলেসেহী’’তি লব্ভতি.
সম্মাতি অৱিপৰীতং. সামন্তি সযমেৱ, অপৰনেয্যো হুত্ৱাতি অত্থো. ‘‘সম্বুদ্ধো’’তি হি এত্থ সং-সদ্দো ‘‘সয’’ন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকো দট্ঠব্বো. বুদ্ধতোতি ভাৱপ্পধানোযং নিদ্দেসো, বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ‘‘অৰহং’’ ইতি ৱা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’ ইতি ৱা ভগৱতো নৱভেদে গুণে যা পুনপ্পুনং অনুস্সতি, সা বুদ্ধানুস্সতীতি যোজনা. ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ইতী’’তি ৱত্তব্বে অ-কাৰো সন্ধিৱসেন আগতো. ইতি-সদ্দো পনেত্থ আদিঅত্থো, ইচ্চাদীতি অত্থো. নৱভেদেতি ‘‘অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথী’’তি একতো গহেত্ৱা. এত্থ পন উপচাৰো উপ্পজ্জতি, ন অপ্পনা, তথা মৰণস্সতিযং. ইতৰেসু পন উভযম্পি উপ্পজ্জতীতি ৱেদিতব্বং. বুদ্ধানুস্সতি.
৪৬৩-৪. ‘‘সীমট্ঠা’’তিআদিনা মেত্তাভাৱনং দস্সেতি. সীমট্ঠসঙ্ঘেতি সীমাযং তিট্ঠতীতি সীমট্ঠো, সোৱ সঙ্ঘো. গোচৰগামম্হি ইস্সৰে জনেতি সম্বন্ধো. তত্থ মানুসে উপাদায সব্বসত্তেসূতি যোজেতব্বং. তত্থাতি তস্মিং গামে. সুখিতা হোন্তু অৱেৰাতি পদচ্ছেদো. আদিনাতি ‘‘অব্যাপজ্জা হোন্তু, অনীঘা হোন্তু, সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূ’’তি ইমিনা. পৰিচ্ছিজ্জ পৰিচ্ছিজ্জাতি ‘‘ইমস্মিং ৱিহাৰে সব্বে ভিক্খূ’’তিআদিনা এৱম্পি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. মেত্তাভাৱনা.
৪৬৫-৬. ইদানি অসুভং নিদ্দিসন্তো সব্বপঠমং সাধেতব্বং সত্তৱিধমুগ্গহকোসল্লং ‘‘ৱণ্ণে’’চ্চাদিনা দস্সেতি. সত্তৱিধঞ্হি তং নযতো আগতং ৱাচাসজ্ঝাযমনসাসজ্ঝাযেহি সদ্ধিং. তত্থ পঠমং ৱাচায সজ্ঝাযন্তেন চত্তাৰি তচপঞ্চকাদীনি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা অনুলোমপ্পটিলোমৱসেন কাতব্বং. যথা পন ৱচসা, তথেৱ মনসাপি সজ্ঝাযো কাতব্বো. ৱচসা সজ্ঝাযো হি মনসা সজ্ঝাযস্স পচ্চযো. সো পন লক্খণপ্পটিৱেধস্স পচ্চযো. তত্থ ৱণ্ণো নাম কেসাদীনং ৱণ্ণো. সণ্ঠানং তেসংযেৱ সণ্ঠানং. ওকাসো তেসংযেৱ পতিট্ঠোকাসো. দিসা নাভিতো উদ্ধং উপৰিমদিসা, অধো হেট্ঠিমা. পৰিচ্ছেদো নাম ‘‘অযং কোট্ঠাসো হেট্ঠা চ উপৰি চ তিৰিযঞ্চ ইমিনা নাম পৰিচ্ছিন্নো’’তি এৱং সভাগপৰিচ্ছেদো চেৱ ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৱং অমিস্সকতাৱসেন ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো চ. কেসাদিকোট্ঠাসে ৱৱত্থপেত্ৱাতি সম্বন্ধো. ৱৱত্থপেত্ৱাতি ৱুত্তনযেন ৱৱত্থপেত্ৱা.
এৱং ৱৱত্থপেন্তেন যথাৱুত্তং সত্তৱিধং উগ্গহকোসল্লং সম্পাদেত্ৱা অট্ঠাৰসৱিধং মনসিকাৰকোসল্লং সম্পাদেতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘অনুপুব্বতো’’তিআদিমাহ. তত্থ অপ্পনাতো তযো চ সুত্তন্তাতি ইমে চত্তাৰোপি নযতোৱাগতে নাতিসীঘাদীসু পক্খিপিত্ৱা দসৱিধতা ৱেদিতব্বা. অনুপুব্বতোতি সজ্ঝাযকৰণতো পট্ঠায অনুপটিপাটিযা. নাতিসীঘং নাতিসণিকং কত্ৱাতি কিৰিযাৱিসেসনং. ৱিক্খেপং পটিবাহযন্তি কম্মট্ঠানং ৱিস্সজ্জেত্ৱা বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে চেতসো ৱিক্খেপং পটিবাহন্তো. পণ্ণত্তিং সমতিক্কম্মাতি যাযং ‘‘কেসা লোমা’’তি পণ্ণত্তি, তং অতিক্কমিত্ৱা, ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি চিত্তং ঠপেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. অনুপুব্বতো মুঞ্চন্তস্সাতি যো যো কোট্ঠাসো ন উপট্ঠাতি, তং তং অনুক্কমেন মুঞ্চতো, তস্স ‘‘ভাৱনা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো.
৪৬৭. এৱং উভযকোসল্লং সম্পাদেত্ৱা সব্বকোট্ঠাসে ৱণ্ণাদিৱসেন ৱৱত্থপেত্ৱা ৱণ্ণাদিৱসেনেৱ পঞ্চধা পটিক্কূলতা ৱৱত্থপেতব্বাতি দস্সেতুং ‘‘ৱণ্ণা’’তিআদিমাহ. ৱণ্ণ…পে… ওকাসেহি কোট্ঠাসে পটিক্কূলাতি ভাৱনা অসুভন্তি যোজনা. তত্ৰ কেসা তাৱ পকতিৱণ্ণেন কাড়কা অদ্দাৰিট্ঠকৱণ্ণা, সণ্ঠানতো দীঘৱট্টতুলাদণ্ডসণ্ঠানা, দিসতো উপৰিমদিসায জাতা, ওকাসতো উভোসু পস্সেসু কণ্ণচূড়িকাহি, পুৰতো নড়াটন্তেন, পচ্ছতো গড়ৱাটকেন পৰিচ্ছিন্না, সীসকটাহৱেঠনঅল্লচম্মং কেসানং ওকাসো. পৰিচ্ছেদতো কেসা সীসৱেঠনচম্মে ৱীহগ্গমত্তং পৱিসিত্ৱা পতিট্ঠিতেন হেট্ঠা অত্তনো মূলতলেন, উপৰি আকাসেন, তিৰিযং অঞ্ঞমঞ্ঞেন পৰিচ্ছিন্না. দ্ৱে কেসা একতো নত্থীতি অযং সভাগপৰিচ্ছেদো. ‘‘কেসা ন লোমা, লোমা ন কেসা’’তি এৱং অৱসেসএকতিং সকোট্ঠাসেহি অমিস্সীকতা কেসা নাম পাটিযেক্কো একো কোট্ঠাসোতি অযং ৱিসভাগপৰিচ্ছেদো. ইদং কেসানং ৱণ্ণাদিতো নিচ্ছযনং. ইদং পন নেসং ৱণ্ণাদিৱসেন পঞ্চধা পটিক্কূলতো নিচ্ছযনং – কেসা নামেতে ৱণ্ণতোপি পটিক্কূলা আসযতোপি সণ্ঠানতোপি গন্ধতোপি ওকাসতোপি পটিক্কূলাতি এৱং সেসকোট্ঠাসানম্পি যথাযোগং ৱেদিতব্বং.
উদ্ধুমাতাদিৱত্থূসূতি উদ্ধুমাতকৱিনীলকৱিপুব্বকৱিচ্ছিদ্দকৱিক্খাযিতকৱিক্খিত্তকহতৱি- ক্খিত্তকলোহিতকপুড়ৱকঅট্ঠিকসঙ্খাতেসু দসেসু অৱিঞ্ঞাণকঅসুভৱত্থূসু অসুভাকাৰং গহেত্ৱা পৱত্তা ভাৱনা ৱা অসুভন্তি সম্বন্ধো. অসুভভাৱনা.
৪৬৮. ‘‘মৰণং মে ভৱিস্সতী’’তি ৱা ‘‘জীৱিতং মে উপৰুজ্ঝতী’’তি ৱা ‘‘মৰণং মৰণ’’ন্তি ৱা যোনিসো ভাৱযিত্ৱানাতি যোজনা. জীৱিতন্তি ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ. যোনিসোতি উপাযেন. এৱং পৱত্তযতোযেৱ হি একচ্চস্স নীৱৰণানি ৱিক্খম্ভন্তি, মৰণাৰম্মণা সতি সণ্ঠাতি, উপচাৰপ্পত্তমেৱ কম্মট্ঠানং হোতি.
৪৬৯-৪৭০. যস্স পন এত্তাৱতা ন হোতি, তেন ৱধকপচ্চূপট্ঠানাদীহি অট্ঠহাকাৰেহি মৰণং অনুস্সৰিতব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘ৱধকস্সেৱা’’তিআদিমাহ. ৱধকস্স ইৱ উপট্ঠানাতি ‘‘ইমস্স সীসং ছিন্দিস্সামী’’তি অসিং গহেত্ৱা গীৱায সঞ্চাৰযমানস্স ৱধকস্স ৱিয মৰণস্স উপট্ঠানতো. সম্পত্তীনং ৱিপত্তিতোতি ভোগসম্পত্তিযা জীৱিতসম্পত্তিযা চ ৱিনাসমৰণসঙ্খাতৱিপত্তিতো. উপসংহৰতোতি যসমহত্ততো পুঞ্ঞমহত্ততো থামমহত্ততো ইদ্ধিমহত্ততো পঞ্ঞামহত্ততো পচ্চেকবুদ্ধতো সম্মাসম্বুদ্ধতোতি ইমেহি সত্তহাকাৰেহি অত্তনো উপসংহৰণতো. কাযবহুসাধাৰণাতি অসীতিযা কিমিকুলানং, অনেকসতানং ৰোগানং, বাহিৰানঞ্চ অহিৱিচ্ছিকাদীনং মৰণস্স পচ্চযানং সাধাৰণতো. আযুদুব্বলতোতি অস্সাসপস্সাসূপনিবদ্ধত্তইৰিযাপথূপনিবদ্ধত্তাদিনা আযুনো দুব্বলতো. কালৱৱত্থানস্স অভাৱতোতি ‘‘ইমস্মিংযেৱ কালে মৰিতব্বং, ন অঞ্ঞস্মি’’ন্তি এৱং কালৱৱত্থানস্স অভাৱতো. অদ্ধানস্স পৰিচ্ছেদাতি ‘‘মনুস্সানং জীৱিতস্স পৰিচ্ছেদো নাম এতৰহি পৰিত্তো, অদ্ধা যো চিৰং জীৱতি, সো ৱস্সসতং জীৱতী’’তি এৱং অদ্ধানস্স কালস্স পৰিচ্ছেদতো.
এত্থ পন কম্মট্ঠানং ভাৱেত্ৱা ৱিপস্সনায সহ পটিসম্ভিদাহি অৰহত্তং পত্তুকামেন বুদ্ধপুত্তেন যং কাতব্বং, তং আদিকম্মিকস্স কুলপুত্তস্স ৱসেন আদিতো পট্ঠায সঙ্খেপেনোপদিস্সাম. চতুব্বিধং তাৱ সীলং সোধেতব্বং. তত্থ তিৱিধা ৱিসুজ্ঝনা অনাপজ্জনং, আপন্নৱুট্ঠানং, কিলেসেহি চ অপ্পটিপীড়নং. এৱং ৱিসুদ্ধসীলস্স হি ভাৱনা সম্পজ্জতি. যম্পিদং চেতিযঙ্গণৱত্তাদীনং ৱসেন আভিসমাচাৰিকসীলং ৱুচ্চতি, তম্পি সাধুকং পৰিপূৰেতব্বং. ততো –
‘‘আৱাসো চ কুলং লাভো, গণো কম্মঞ্চ পঞ্চমং;
অদ্ধানং ঞাতি আবাধো, গন্থো ইদ্ধীতি তে দসা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৪১) –
এৱং ৱুত্তেসু দসসু পলিবোধেসু যো পলিবোধো, যো উপচ্ছিন্দিতব্বো. এৱং উপচ্ছিন্নপলিবোধেন –
‘‘পিযো গৰু ভাৱনীযো, ৱত্তা চ ৱচনক্খমো;
গম্ভীৰঞ্চ কথং কত্তা, নো চাট্ঠানে নিযোজকো’’তি. (অ. নি. ৭.৩৭) –
এৱং ৱুত্তলক্খণং আচৰিযং উপসঙ্কমিত্ৱা কম্মট্ঠানং উগ্গহেতব্বং. তং দুৱিধং হোতি সব্বত্থককম্মট্ঠানঞ্চ পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠানঞ্চ. তত্থ সব্বত্থককম্মট্ঠানং নাম ভিক্খুসঙ্ঘাদীসু মেত্তা, মৰণস্সতি চ, ‘‘অসুভসঞ্ঞা’’তিপি একে. এতং পন তযং সব্বত্থ অত্থযিতব্বং ইচ্ছিতব্বন্তি কত্ৱা, অধিপ্পেতস্স চ যোগানুযোগকম্মস্স পদট্ঠানত্তা ‘‘সব্বত্থককম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি. অট্ঠতিংসাৰম্মণেসু পন যং যস্স চৰিতানুকূলং, তং তস্স নিচ্চং পৰিহৰিতব্বত্তা যথাৱুত্তেনেৱ নযেন ‘‘পাৰিহাৰিযকম্মট্ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি, ততো –
‘‘মহাৱাসং নৱাৱাসং, জৰাৱাসঞ্চ পন্থনিং;
সোণ্ডিং পণ্ণঞ্চ পুপ্ফঞ্চ, ফলং পত্থিতমেৱ চ.
‘‘নগৰং দাৰুনা খেত্তং, ৱিসভাগেন পট্টনং;
পচ্চন্তসীমাসপ্পাযং, যত্থ মিত্তো ন লব্ভতি.
‘‘অট্ঠাৰসেতানি ঠানানি, ইতি ৱিঞ্ঞায পণ্ডিতো;
আৰকা পৰিৱজ্জেয্য, মগ্গং সপ্পটিভযং যথা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.৫২) –
ৱুত্তঅট্ঠাৰসসেনাসনদোসৱজ্জিতং ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, সেনাসনং নাতিদূৰং হোতি নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং দিৱা অপ্পাকিণ্ণং ৰত্তিং অপ্পসদ্দং অপ্পনিগ্ঘোসং অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সং. তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স অপ্পকসিৰেনেৱ উপ্পজ্জন্তি চীৱৰপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপচ্চযভেসজ্জপৰিক্খাৰা. তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি বহুস্সুতা আগতাগমা ধম্মৱিনযধৰা মাতিকাধৰা. তে কালেন কালং উপসঙ্কমিত্ৱা পৰিপুচ্ছতি পৰিপঞ্হতি ‘ইদং ভন্তে কথং, ইমস্স কো অত্থো’তি. তস্স তে আযস্মন্তো অৱিৱটঞ্চেৱ ৱিৱৰন্তি, অনুত্তানীকতঞ্চ উত্তানিং কৰোন্তি, অনেকৱিহিতেসু চ কঙ্খাঠানীযেসু ধম্মেসু কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, সেনাসনং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং হোতী’’তি (অ. নি. ১০.১১) ৱুত্তপঞ্চঙ্গসমন্নাগতং সেনাসনং উপগম্ম তত্থ ৱসন্তেন ‘‘দীঘানি কেসলোমনখানি ছিন্দিতব্বানি, জিণ্ণচীৱৰেসু অগ্গড়অনুৱাতপৰিভণ্ডদানাদিনা দড়্হীকম্মং ৱা তন্তচ্ছেদাদীসু তুন্নকম্মং ৱা কাতব্বং, কিলিট্ঠানি ৰজিতব্বানি, সচে পত্তে মলং হোতি, পত্তো পচিতব্বো, মঞ্চপীঠাদীনি সোধেতব্বানী’’তি এৱং ৱুত্তউপচ্ছিন্নখুদ্দকপলিবোধেন কতভত্তকিচ্চেন ভত্তসম্মদং ৱিনোদেত্ৱা ৰতনত্তযগুণানুস্সৰণেন চিত্তং সম্পহংসেত্ৱা আচৰিযুগ্গহতো একপদম্পি অসম্মুয্হন্তেন মনসি কাতব্বন্তি.
চতুৰাৰক্খনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫০. ৱিপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা
৪৭১-২. নামৰূপন্তি চিত্তচেতসিকসঙ্খাতং নামঞ্চ অট্ঠৱীসতিৱিধং ৰূপঞ্চ. ‘‘নমনলক্খণং নামং, ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, নামৰূপতো ন অঞ্ঞো অত্তাদিকো কোচি অত্থী’’তি এৱং ঝানলাভী চে, ঝানতো ৱুট্ঠায ঝানগতং ৱা ৱিপস্সনাযানিকো চে, পকিণ্ণকভূতং নামৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা. পাতিমোক্খসংৱৰাদি সীলৱিসুদ্ধি, চতুৰাৰক্খৱসেন দীপিতা সোপচাৰসমাধিসঙ্খাতা চিত্তৱিসুদ্ধি চ ৱুত্তাৱ নামাতি ইমিনা দিট্ঠিৱিসুদ্ধি কথিতা. ততো তস্স পচ্চযঞ্চ পৰিগ্গহেত্ৱাতি সম্বন্ধো. তস্স পচ্চযন্তি ‘‘পটিসন্ধিক্খণে নামৰূপদ্ৱযমেৱ অৱিজ্জাতণ্হাউপাদানকম্মেহি উপ্পজ্জতি, ন ইস্সৰাদিকাৰণেনা’’তিআদিনা তস্স কাৰণং, ইমিনা কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধি দস্সিতা.
হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চাতি সব্বেপি নামৰূপসঙ্খাৰা উপ্পজ্জিত্ৱা অভাৱাপজ্জনতো অনিচ্চা. উদযব্বযপীড়না দুক্খাতি উপ্পাদনিৰোধৱসেন পীড়নতো দুক্খা. অৱসৱত্তিত্তা অনত্তাতি অত্তনো ৱসে অৱত্তনতো অনত্তাতি এৱং সঙ্খাৰেহি সদ্ধিং তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা. পুনপ্পুনং সম্মসন্তোতি যথাৱুত্তনযেন সম্মসন্তো সমথযানিকো ৱিপস্সনাযানিকো চ যোগাৱচৰো. ইমিনা মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি চ দস্সিতা. সঙ্খাৰানমেৱ হি উদযব্বযাদিনানুপস্সনতো উদযব্বযভঙ্গভযআদীনৱনিব্বিদামুঞ্চিতুকম্যতাপটিসঙ্খানুপস্সনাস- ঙ্খাৰুপেক্খাঞাণসঙ্খাতস্স অট্ঠৱিধস্স ঞাণস্স ৱসেন সিখাপ্পত্তং ৱিপস্সনাঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম. অনুপুব্বেন সব্বসংযোজনক্খযং পাপুণেয্যাতি ইমিনা ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি দস্সিতা. সব্বসংযোজনক্খযন্তি ওৰম্ভাগিযানং পঞ্চন্নং সংযোজনানং হেট্ঠা মগ্গত্তযেন খেপিতত্তা, ইতৰেসং উদ্ধম্ভাগিযানং সংযোজনানং খেপিতত্তা চ সব্বেসং সংযোজনানং খযন্তে জাতং অৰহত্তমগ্গং.
নিগমনকথাৱণ্ণনা
৪৭৩. যস্মা কাৰণা যা সিক্খনা, অযং ভিক্খুকিচ্চং, অতো তস্মা কাৰণাতি অত্থো.
৪৭৪. নিচ্চসো লোকৱিচাৰিনোতি নিচ্চং লোকে ৱিচৰতো. মালুতস্সেৱ পৰিস্সমো ন সম্ভোতীতি যোজনা. মালুতস্সেৱাতি ৱাতস্স ইৱ. ন সম্ভোতীতি ন হোতি.
৪৭৫-৬. তম্বপণ্ণি এৱ তম্বপণ্ণিযো, কেতু ৱিয কেতু, তম্বপণ্ণিযে কেতূতি তপ্পুৰিসো. তেন ৰচিতা ধম্মৱিনযঞ্ঞুপসংসিতা অযং খুদ্দসিক্খা পৰিমাণতো গাথানং পঞ্চমত্তেহি সতেহি এত্তাৱতা নিট্ঠানমুপাগতাতি সম্বন্ধো.
নিগমনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনকথা
কাৰাপিতেতিৰুচিৰে পৱৰে ৱিহাৰে;
মানাধিকাৰিপুৰিনা গৰুনা গুণেন;
ৱস্সং ৱসং দমিড়সো ৱিধহং অকাসিং;
আকঙ্খটীক জিনসাসনসম্পৱুদ্ধিং.
পুঞ্ঞেন সত্থৰচনাজনিতেন তেন;
সম্বুদ্ধসাসনৱৰোদযকাৰণেন;
লোকামিসেসু পন মে সমযং অলগ্গো;
সম্বুদ্ধসাসনৱৰোদযমাচৰেয্যং.
অত্থেসু অক্খৰপদেসু ৱিনিচ্ছযেসু;
পুব্বাপৰেসু লিখিতং খলিতং যদত্থি;
ওহায খন্তুমৰহন্তি ৱদন্তু সন্তা;
দিট্ঠাপৰাধমথ ৱা কিমুলালনেন.
যেনন্ততন্তৰতনাকৰমন্থনেন;
মন্থাচলোল্লসিতঞাণৱৰেন লদ্ধা;
সাৰামতাতিসুখিতা সুখযন্তি চঞ্ঞে;
তে মে জযন্তি গৰৱো গৰৱো গুণেহি.
পৰত্থসম্পাদনতো, পুঞ্ঞেনাধিগতেনহং;
পৰত্থসম্পাদনকো, ভৱেয্যং জাতিজাতিযং.
সিস্সো আহ –
পৰমপ্পিচ্ছতানেকসন্তোসোপসমেসিনং;
সুচিসল্লেখৱুত্তীনং, সদাৰঞ্ঞনিৱাসিনং.
সাসনুজ্জোতকাৰীনং, আচেৰত্তমুপাগতং;
উদুম্বৰগিৰিখ্যাতযতীনং যতিপুঙ্গৱং.