৫. পত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা
৬০. ইদানি ভাজনৱিকতিং দস্সেতুং ‘‘পত্তো চা’’তি উদ্ধটং. এত্থ পন পঠমগাথা সুৱিঞ্ঞেয্যা.
৬১. দুতিযে ‘‘মগধনাড়িদ্ৱযতণ্ডুলসাধিত’’ন্তি ৱত্তব্বে ৱিভত্তিলোপং অকত্ৱা গাথাবন্ধসুখত্থং ‘‘মগধে নাড়িদ্ৱযতণ্ডুলসাধিত’’ন্তি ৱুত্তং, পচিতন্তি অত্থো. এত্থ (পাৰা. ৬০২; পাৰা. অট্ঠ. ২.৬০২; কঙ্খা. অট্ঠ. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা) মগধনাড়ি নাম অড্ঢতেৰসপলং গণ্হাতি. ওদনন্তি এত্থ সব্বপ্পকাৰসম্পন্নং অৱস্সাৱিতোদনং গহেতব্বং. ওদনস্স চতুত্থভাগপ্পমাণং নাতিঘনং নাতিতনুকং হত্থহাৰিযমুগ্গসূপঞ্চ আলোপস্স আলোপস্স অনুৰূপং যাৱ চৰিমকালোপপ্পহোনকং মচ্ছমংসাদিব্যঞ্জনঞ্চ যো পত্তো গণ্হাতি, সো উক্কট্ঠো নামাতি অত্থো. সপ্পিতেলতক্কৰসকঞ্জিকাদীনি পন গণনূপগানি ন হোন্তি, তানি হি ওদনগতিকানেৱ হোন্তি, নেৱ হাপেতুং, ন ৱড্ঢেতুং সক্কোন্তি. এৱমেতং সব্বং পক্খিত্তং সচে পত্তস্স হেট্ঠিমৰাজিসমং তিট্ঠতি, সুত্তেন ৱা হীৰেন ৱা ছিন্দন্তস্স সুত্তস্স ৱা হীৰস্স ৱা হেট্ঠিমন্তং ফুসতি, অযং উক্কট্ঠো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং অতিক্কমিত্ৱা থূপীকতং তিট্ঠতি, অযং উক্কট্ঠোমকো নাম পত্তো. সচে তং ৰাজিং ন সম্পাপুণাতি, অন্তোগতমেৱ হোতি, অযং উক্কট্ঠুক্কট্ঠো নাম পত্তো.
৬২. ‘‘মজ্ঝিমো নাম পত্তো নাড়িকোদনং গণ্হাতী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘মজ্ঝিমো তস্সুপড্ঢো ৱা’’তি ৱুত্তং. এত্থাপি ৱুত্তপ্পকাৰেন মজ্ঝিমো মজ্ঝিমোমকো মজ্ঝিমুক্কট্ঠোতি পত্তত্তিকং ৱেদিতব্বং. ‘‘ওমকো নাম পত্তো পত্থোদনং গণ্হাতী’’তি (পাৰা. ৬০২) ৱচনতো ‘‘ততোপড্ঢো’’তি ৱুত্তং. মগধনাড়িযা উপড্ঢনাড়িকোদনঞ্চ তদূপিযং সূপং ব্যঞ্জনঞ্চ গণ্হাতি, সো ওমকো নাম. ইধাপি ওমকো ওমকোমকো ওমকুক্কট্ঠোতি পত্তত্তিকং ৱেদিতব্বং. ইমেসু পন নৱসু পত্তেসু উক্কট্ঠুক্কট্ঠো চ ওমকোমকো চ অপত্তো. এতেসু অধিট্ঠাতব্বকিচ্চং নত্থি, সেসা সত্ত পত্তা অধিট্ঠাতব্বা, ৱিকপ্পেতব্বা চাতি অত্থো.
৬৩. অতিৰেকপত্তোতি (পাৰা. ৬০১) অনধিট্ঠিতো অৱিকপ্পিতো. সকোতি সসন্তকো. কপ্পোতি কপ্পিযো. অযমেৱেত্থ সঙ্খেপো – যো পত্তো কাকণিকমত্তস্সাপি মূলস্স দাতব্বস্স নত্থিতায সকো. অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি মত্তিকাপত্তো দ্ৱীহি পাকেহি পক্কত্তা কপ্পো. সো দসাহপৰমং কালং অনধিট্ঠিতো অৱিকপ্পিতো ধাৰেয্যোতি.
৬৪. অচ্ছেদাদযো চীৱৰে ৱুত্তপ্পভেদাযেৱ. ছিদ্দেনাতি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬০৮; কঙ্খা. অট্ঠ. পত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা) এত্থ যস্স পত্তস্স মুখৱট্টিতো হেট্ঠা দ্ৱঙ্গুলপ্পদেসে যেন ছিদ্দেন কঙ্গুসিত্থং নিক্খমতি, তত্তকেন ছিদ্দেন ভিজ্জতি. তস্মিং পন অযচুণ্ণাদীহি পটিপাকতিকে কতে দসাহব্ভন্তৰে পুন অধিট্ঠাতব্বং. পত্তাধিট্ঠানমুজ্ঝতীতি পত্তো অধিট্ঠানং উজ্ঝতি.
৬৫. ইদানি পৰিহৰণৱিধিং দস্সেতুং ‘‘পত্তং ন পটিসামেয্য সোদক’’ন্তিআদি আৰদ্ধং. সোদকং (চূড়ৱ. ২৫৪) পত্তং ন পটিসামেয্য, আতপে চ সোদকং পত্তং ন ওতপেতি অধিপ্পাযো. ন নিদহেতি নিৰুদকং কত্ৱাপি অতিকালং ন নিদহেতি অধিপ্পাযো. ভুম্যাতি ভূমিযং. ন ঠপেতি তট্টিকাচম্মখণ্ডাদীসু যেন কেনচি অনত্থতায পংসুসক্খৰমিস্সায ভূমিযা ন ঠপেয্যাতি অত্থো. নো চ লগ্গযেতি এত্থপি নাগদন্তাদীসু (চূড়ৱ. ২৫৪) যত্থ কত্থচি লগ্গন্তস্স দুক্কটমেৱ.
৬৬. মিড্ঢন্তেতি (চূড়ৱ. ২৫৪; চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৫৪) মিড্ঢপৰিযন্তে. সচে পন পৰিৱত্তেত্ৱা তত্থেৱ পতিট্ঠাতি, এৱৰূপায ৱিত্থিণ্ণায মিড্ঢিযা অব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদে ঠপেতুং ৱট্টতি, ন পৰিযন্তে. পৰিভণ্ডন্তেতি বাহিৰপস্সে কতায তনুকমিড্ঢিযা অন্তেতি অত্থো. অঙ্কে ৱাতি (চূড়ৱ. ২৫৪) দ্ৱিন্নং ঊৰূনং মজ্ঝে. এত্থ পন অংসবদ্ধকে অংসকূটে লগ্গেত্ৱা অঙ্কে ঠপেতুং ৱট্টতি, ন ইতৰথা. আতপত্তকেতি ছত্তে. এত্থ ভত্তপূৰোপি অংসকূটে লগ্গিতপত্তোপি ঠপেতুং ন ৱট্টতি.
৬৭. উচ্ছিট্ঠোদকং (চূড়ৱ. ২৫৫; চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৫৫) নাম মুখৱিক্খালনোদকং, তং পত্তে নিট্ঠুভিত্ৱা পত্তেন ন নীহৰেয্যাতি অত্থো. চলকঞ্চ অট্ঠিকঞ্চ চলকট্ঠিকং. এতেসু যং কিঞ্চি পত্তেন নীহৰন্তস্স দুক্কটং. পত্তং পটিগ্গহং কত্ৱা হত্থং ধোৱিতুম্পি ন লভতি. হত্থধোৱিতৱত্থধোৱিতউদকম্পি পত্তে আকিৰিত্ৱা নীহৰিতুং ন ৱট্টতি. অনুচ্ছিট্ঠপত্তং উচ্ছিট্ঠহত্থেন গহেতুম্পি ন ৱট্টতি. হত্থং পন বহি ধোৱিত্ৱা গহেতুং ৱট্টতি. মচ্ছমংসফলাফলাদীনি খাদন্তো যং মুখেন লুঞ্চিত্ৱা লুঞ্চিত্ৱা খাদতি, তং ৱা তেসং অট্ঠিআদিকং ৱা মুখতো নীহটং পুন অখাদিতুকামো ছড্ডেতুকামো পত্তে ঠপেতুং ন লভতি. সিঙ্গিৱেৰনাড়িকেৰখণ্ডাদীনি খাদন্তেহি ডংসিত্ৱা ডংসিত্ৱা পুন ঠপেতুং লভতি. ‘‘ন ভিক্খৱে পত্তহত্থেন কৱাটং পণামেতব্বং, যো পণামেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ২৫৫) ৱুত্তত্তা যেন কেনচি সৰীৰাৱযৱেন পত্তং গহেত্ৱা ঠিতো যেন কেনচি সৰীৰাৱযৱেন কৱাটং পণামেতুং ন লভতি, তস্মা ‘‘পত্তহত্থোৱা’’তি ৱুত্তং. অংসকূটে লগ্গিত্ৱা ঠিতস্স ৱট্টতি.
৬৮. ভূমিআধাৰকেতি এত্থ দন্তৱল্লিৱেত্তৱাকাদীহি কতে ৱলযাধাৰকে. দাৰুদণ্ডাধাৰেতি একদাৰুনা কতআধাৰকে চ বহূহি দণ্ডেহি কতআধাৰকে চাতি অত্থো. তিদণ্ডে ন ৱট্টতি. এতেসু পন সুসজ্জিতেসু একং পত্তং ঠপেত্ৱাৱ তস্সুপৰি একং ঠপেতুং ৱট্টতি, তযো পন ন ৱট্টন্তি. একং নিক্কুজ্জিত্ৱাৱ ভূমিযন্তি এত্থ ভূমিযং কটসাৰকাদীসু অঞ্ঞতৰং পত্থৰিত্ৱা তস্সুপৰি নিক্কুজ্জিত্ৱা ৱা উক্কুজ্জিত্ৱা ৱা একং ঠপেয্য, দ্ৱে ঠপেতুং ন ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো. দ্ৱে পন ঠপেন্তেন উপৰি ঠপিতপত্তং একেন পস্সেন ভূমিযং ফুসাপেত্ৱা ঠপেতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি.
৬৯-৭০. ইদানি অকপ্পিযপত্তে দস্সেতুং ‘‘দাৰুৰূপিযসোৱণ্ণা’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ মণিৱেড়ুৰিযামযাতি (চূড়ৱ. ২৫২; চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৫২) মণীতি ইন্দনীলকবৰকতাদি. সচে গহট্ঠা ভত্তগ্গে সুৱণ্ণৰূপিযতট্টকাদীসু সূপব্যঞ্জনং কত্ৱা উপনামেন্তি, আমসিতুম্পি ন ৱট্টতি. ঘটিকটাহজা (চূড়ৱ. ২৫৫; চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৫৫) চ তুম্বকটাহজা চ ঘটিতুম্বকটাহজা. এত্থ তুম্বকটাহজানাম অলাবু. পত্তৱিনিচ্ছযো.
পত্তনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.