সঙ্ঘাদিসেসকণ্ডং
১. সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা
অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তাতি স্ৱাযং দুব্বলৱত্থুকত্তা চেতনায পটিসন্ধিং আকড্ঢিতুং অসমত্থা, সুপিনে উপট্ঠিতং নিমিত্তঞ্হি দুব্বলং. পৱত্তে পন অঞ্ঞেহি কুসলাকুসলেহি উপত্থম্ভিতা ৱিপাকং দেতি. কিঞ্চাপি ৱিপাকং দেতি, অথ খো অৱিসযে উপ্পন্নত্তা অব্বোহাৰিকাৱ সুপিনন্তচেতনাতি লিখিতং. যং পনেত্থ ‘‘সুপিনে উপট্ঠিতং নিমিত্তঞ্হি দুব্বল’’ন্তি ৱুত্তং, তং অনেকন্তং, ন চ আৰম্মণদুব্বলতায চিত্তপ্পৱত্তি দুব্বলা অতীতানাগতাৰম্মণায, পঞ্ঞত্তাৰম্মণায ৱা অদুব্বলত্তা. তস্মা দুব্বলৱত্থুকত্তাতি দুব্বলহদযৱত্থুকত্তাতি নো তক্কোতি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ২৩৬-২৩৭) আচৰিযো. অৱত্থুকতায দুব্বলভাৱো যুজ্জতীতি চে? ন, অৱত্থুকায ভাৱনাপভৱায অতিৰেকবলৱসম্ভৱতো. ভাৱনাবলসমপ্পিতঞ্হি চিত্তং অৰূপম্পি সমানং অতিভাৰম্পি কৰজকাযং গহেত্ৱা একচিত্তক্খণেনেৱ ব্ৰহ্মলোকম্পি পাপেত্ৱা ঠপেতি, তপ্পটিভাগং অনপ্পিতম্পি কামাৱচৰচিত্তং কৰজকাযং আকাসে লঙ্ঘনসমত্থং কৰোতি. কিং পনেত্থ তং অনুমানকৰণং? যেন চিত্তস্সেৱ আনুভাৱোতি পঞ্ঞাযেয্য চিত্তানুভাৱেন ঠপনলঙ্ঘনাদিকিৰিযাৱিসেসনিব্বত্তিদস্সনতো. পকতিচিত্তসমুট্ঠানৰূপং ৱিয অসংসট্ঠত্তা, নিক্খমনত্তা চ ৱত্থিসীসং, কটি, কাযোতি তিধা সুক্কস্স ঠানং পকপ্পেন্তি আচৰিযা. সপ্পৱিসং ৱিয তং দট্ঠব্বং, ন চ ৱিসে ঠাননিযমো, কোধৱসেন পস্সন্তস্স হোতি. এৱমস্স ন ঠাননিযমো, ৰাগৱসেন উপক্কমন্তস্স হোতীতি নো তক্কোতি আচৰিযো.
‘‘দকসোতং অনোতিণ্ণেপী’’তি ইদং ‘‘ওতিণ্ণমত্তে’’তি ইমিনা ৱিৰুজ্ঝতীতি চে, তং দস্সেতুং ‘‘ঠানতো পন চুত’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো – নিমিত্তে উপক্কমং কত্ৱা সুক্কং ঠানা চাৱেত্ৱা পুন ৱিপ্পটিসাৰৱসেন দকসোতোৰোহণং নিৱাৰেতুং ন সক্কা, তথাপি অধিৱাসাধিপ্পাযেন অধিৱাসেত্ৱা অন্তৰা দকসোততো উদ্ধং নিৱাৰেতুং অসক্কুণেয্যতায ‘‘বহি নিক্খন্তে ৱা’’তি ৱুত্তং, তস্মা ঠানা চুতঞ্হি অৱস্সং দকসোতং ওতৰতীতি অট্ঠকথায অধিপ্পাযো. তস্মা উভযং সমেতীতি গহেতব্বো.
এত্থাহ – কস্মা ইমস্মিং সিক্খাপদে ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিনা কাৰকো ন নিদ্দিট্ঠোতি? ৱুচ্চতে – অধিপ্পাযাপেক্খায ভাৱতো কাৰকো ন নিদ্দিট্ঠো তস্স সাপেক্খভাৱদস্সনত্থং. কথং? কণ্ডুৱনাদিঅধিপ্পাযচেতনাৱসেন চেতেন্তস্স কণ্ডুৱনাদিউপক্কমেন উপক্কমন্তস্স মেথুনৰাগৱসেন ঊৰুআদীসু দুক্কটৱত্থূসু, ৱণাদীসু থুল্লচ্চযৱত্থূসু চ উপক্কমন্তস্স সুক্কৱিসট্ঠিযা সতিপি ন সঙ্ঘাদিসেসো ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু ন মোচনাধিপ্পাযস্সা’’তি (পাৰা. ২৬৩) ৱচনতো. তস্মা তদত্থদস্সনত্থং ইধ কাৰকো ন নিদ্দিট্ঠো. অঞ্ঞথা ‘‘যো পন ভিক্খু সঞ্চেতনিকং সুক্কৱিসট্ঠিং আপজ্জেয্য, সঙ্ঘাদিসেসো’’তি নিদ্দিট্ঠে কাৰকে ‘‘চেতেতি ন উপক্কমতি মুচ্চতি, অনাপত্তী’’তি (পাৰা. ২৬২) ৱুত্তৱচনৱিৰোধো. তথা ‘‘সঞ্চেতনিকায সুক্কৱিসট্ঠিযা অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা সঙ্ঘাদিসেসো’’তি ভুম্মে নিদ্দিট্ঠেপি সো এৱ ৱিৰোধো হেত্ৱত্থনিযমসিদ্ধিতো. তস্মা তদুভযম্পি ৱচনক্কমং অৱত্ৱা ‘‘সঞ্চেতনিকা সুক্কৱিসট্ঠি অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা সঙ্ঘাদিসেসো’’তি ৱুত্তং. তত্থ নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনাভাৱতো হেত্ৱত্থনিযমো ন কতো হোতি. তস্মিং অকতে সঞ্চেতনিকা সুক্কৱিসট্ঠি অঞ্ঞত্ৰ সুপিনন্তা সঙ্ঘাদিসেসোতি, উপক্কমে অসতি অনাপত্তীতি অযমত্থো দীপিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.
ইমস্মিং সিক্খাপদে দ্ৱে আপত্তিসহস্সানি হোন্তি. কথং? অত্তনো হত্থাদিভেদে অজ্ঝত্তৰূপে ৰাগূপত্থম্ভনৱসেন অঙ্গজাতে কম্মনিযপ্পত্তে আৰোগ্যত্থায নীলং মোচেন্তস্স একা আপত্তি, অজ্ঝত্তৰূপে এৱ ৰাগূপত্থম্ভে পীতকাদীনং মোচনৱসেন নৱাতি দস. এৱং ‘‘সুখত্থাযা’’তিআদীনং নৱন্নং ৱসেনাতি ৰাগূপত্থম্ভে অজ্ঝত্তৰূপৱসেন সতং. এৱমেৱং ৱচ্চপ্পস্সাৱৱাতউচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠূপত্থম্ভেসু চ সতং সতং কত্ৱা সব্বং পঞ্চসতং. যথা অজ্ঝত্তৰূপে পঞ্চসতং, এৱং বহিদ্ধাৰূপে ৱা অজ্ঝত্তবহিদ্ধাৰূপে ৱা আকাসে ৱা কটিং কম্পেন্তোতি দ্ৱে সহস্সানি আপত্তিযো হোন্তীতি.
সুক্কৱিস্সট্ঠিসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কাযসংসগ্গসিক্খাপদৱণ্ণনা
‘‘ওতিণ্ণো’’তি ইমিনাস্স সেৱনাধিপ্পাযতা দস্সিতা. তেনেৱ ‘‘কাযসংসগ্গৰাগসমঙ্গিস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ৱিপৰিণতেন…পে… সদ্ধি’’ন্তি ইমিনাস্স ৱাযামো দস্সিতো. ‘‘সদ্ধি’’ন্তি হি পদং সংযোগং দীপেতি, সো চ সংযোগো সমাগমো. কেন চিত্তেন? ৱিপৰিণতেন চিত্তেন, ন পত্তপ্পটিগ্গহণাধিপ্পাযাদিনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘কাযসংসগ্গং সমাপজ্জেয্যা’’তি ইমিনাস্স ৱাযমতো ফস্সপ্পটিৱিজাননা দস্সিতা হোতি. ৱাযমিত্ৱা ফস্সং পটিৱিজানন্তো হি সমাপজ্জতি নাম. এৱমস্স তিৱঙ্গসম্পত্তি দস্সিতা হোতি. অথ ৱা ওতিণ্ণো ৱিপৰিণতেন চিত্তেন যক্খাদিনা সত্তো ৱিয. উপযোগত্থে ৱা এতং কৰণৱচনং, ওতিণ্ণো ৱিপৰিণতং চিত্তং কূপাদিং ৱিয সত্তো. অথ ৱা ‘‘ৰাগতো উত্তিণ্ণো ভৱিস্সামী’’তি ভিক্খুভাৱং উপগতোপি যো পন ভিক্খু ততো উত্তিণ্ণাধিপ্পাযতো ৱিপৰিণতেন চিত্তেন হেতুভূতেন তমেৱ ৰাগং ওতিণ্ণো. মাতুগামেন অত্তনো সমীপং ৱা আগতেন, অত্তনা উপগতেন ৱা. এতেন মাতুগামস্স সাৰত্ততা ৱা হোতু, ৱিৰত্ততা ৱা, সা ইধ অপ্পমাণং.
হত্থগ্গাহং ৱাতি এত্থ হত্থেন সব্বোপি উপাদিন্নকো কাযো সঙ্গহিতো, ন ভিন্নসন্তানো তপ্পটিবদ্ধো ৱত্থালঙ্কাৰাদি. ৱেণিগ্গহণেন অনুপাদিন্নকো অভিন্নসন্তানো কেসলোমনখগ্গদন্তগ্গাদিকো কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানো গহিতোতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘অন্তমসো লোমেন লোমং ফুসন্তস্সাপী’’তি. তেন অঞ্ঞতৰস্স ৱা…পে… পৰামসনন্তি এত্থ অনুপাদিন্নকানম্পি সেসলোমাদীনং অঙ্গভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱং সন্তে ‘‘ফস্সং পটিজানন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসো’’তি ইমিনা ৱিৰুজ্ঝতীতি চে? ন, তদত্থজাননতো. ফুট্ঠভাৱং পটিৱিজানন্তোপি ফস্সং পটিজানাতি নাম, ন কাযৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিযা এৱ. অনেকন্তিকঞ্হেত্থ কাযৱিঞ্ঞাণং. তস্মা এৱ ইধ ফস্সপ্পটিৱিজাননং অঙ্গন্ত্ৱেৱ ন ৱুত্তং. তস্মিঞ্হি ৱুত্তে ঠানমেতং ৱিজ্জতি ‘‘ন চ মে লোমঘট্টনেন কাযৱিঞ্ঞাণং উপ্পন্নং, তস্মিং ‘ন ফস্সং পটিজানামী’তি অনাপন্নসঞ্ঞী সিযা’’তি. ‘‘ৱেণী নাম কহাপণমালাদিসম্পযুত্তং, তত্থ ‘ৱেণিং গণ্হিস্সামী’তি কহাপণমালাদিং এৱ গণ্হাতি, ন লোমং, নত্থি সঙ্ঘাদিসেসো’’তি ৱদন্তি. ৱীমংসিতব্বং.
কাযসংসগ্গসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. দুট্ঠুল্লৱাচাসিক্খাপদৱণ্ণনা
‘‘কদা তে মাতা পসীদিস্সতী’’তি আযাচনং দুট্ঠুল্লৱাচায সিখাপত্তলক্খণদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন মেথুনুপসংহিতেযেৱ দুট্ঠুল্লৱাচাতি দস্সনত্থং. ‘‘উভতোব্যঞ্জনকাসী’’তি ৱচনং পন পুৰিসনিমিত্তেন অসঙ্ঘাদিসেসৱত্থুনা মিস্সৱচনং, পুৰিসউভতোব্যঞ্জনকস্স চ ইত্থিনিমিত্তং পটিচ্ছন্নং, ইতৰং পাকটং. যদি তম্পি জনেতি, কথং ‘অনিমিত্তাসী’তিআদীনি পদানি ন সঙ্ঘাদিসেসং জনেন্তী’’তি একে, তং ন যুত্তং পুৰিসস্সাপি নিমিত্তাধিৱচনত্তা. ‘‘মেথুনুপসংহিতাহি সঙ্ঘাদিসেসো’’তি (পাৰা. ২৪৮) মাতিকাযং লক্খণস্স ৱুত্তত্তা চ মেথুনুপসংহিতাহি ওভাসনে পটিৱিজানন্তিযা সঙ্ঘাদিসেসো, অপ্পটিৱিজানন্তিযা থুল্লচ্চযং, ইতৰেহি ওভাসনে পটিৱিজানন্তিযা থুল্লচ্চযং, অপ্পটিৱিজানন্তিযা দুক্কটন্তি একে, ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং. এত্থাহ – ‘‘সিখৰণী’’তিআদীহি অক্কোসন্তস্স পটিঘচিত্তং উপ্পজ্জতি, কস্মা ‘‘তিৱেদন’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘দ্ৱিৱেদন’’ন্তি ৱুত্তন্তি? ৰাগৱসেন অযং আপত্তি, ন পটিঘৱসেন. তস্মা ৰাগৱসেনেৱ পৱত্তো অক্কোসো ইধ অধিপ্পেতো. তস্মা ‘‘দ্ৱিৱেদন’’ন্তি ৱচনং সুৱুত্তমেৱ.
দুট্ঠুল্লৱাচাসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অত্তকামসিক্খাপদৱণ্ণনা
দুট্ঠুল্লোভাসনে ৱুত্তপ্পকাৰাযাতি দুট্ঠুল্লাদুট্ঠুল্লজাননসমত্থায. পৰস্স ভিক্খুনো অত্তকামপাৰিচৰিযায ৱণ্ণভণনে দুক্কটং, ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতি, তস্স অগ্গদানং মেথুনং ধম্মং দেহী’’তি পৰিযাযৱচনেপি দুক্কটং, ‘‘অত্তকামপাৰিচৰিযায ৱণ্ণং ভাসেয্য, যা মাদিসং সীলৱন্ত’’ন্তি চ ৱুত্তত্তাতি একে. পঞ্চসু অঙ্গেসু সব্ভাৱা সঙ্ঘাদিসেসোৱাতি একে, ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং. ‘‘ইমস্মিং সিক্খাপদদ্ৱযে কাযসংসগ্গে ৱিয যক্খিপেতীসুপি দুট্ঠুল্লত্তকআমৱচনে থুল্লচ্চযন্তি ৱদন্তি. অট্ঠকথাসু পন নাগত’’ন্তি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ২৯৫) লিখিতং. উভতোব্যঞ্জনকো পন পণ্ডকগতিকোৱ.
অত্তকামসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. সঞ্চৰিত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা
অলংৱচনীযাতি ন ৱচনীযা, নিৱাৰণে অলং-সদ্দো, ন অলংৱচনীযা নালংৱচনীযা. ‘‘পটিগ্গণ্হাতি ৱীমংসতি পচ্চাহৰতি, আপত্তি সঙ্ঘাদিসেসস্সা’’তি (পাৰা. ৩০৫) ৱুত্তত্তা যস্স একন্তেন সঙ্ঘাদিসেসো হোতি, তস্স পটিগ্গণ্হনৱীমংসনপযোগা এতে দুক্কটথুল্লচ্চযা নত্থীতি ৱদন্তীতি লিখিতং. কিঞ্চাপি এত্থ ‘‘ইত্থী নাম মনুস্সিত্থী, ন যক্খী ন পেতী ন তিৰচ্ছানগতা. পুৰিসো নাম মনুস্সপুৰিসো, ন যক্খো ন পেতো ন তিৰচ্ছানগতো’’তি পাড়ি নত্থি, তথাপি কাযসংসগ্গাদীসু ‘‘মাতুগামো নাম মনুস্সিত্থী’’তি (পাৰা. ২৮৫) ইত্থিৱৱত্থানস্স কতত্তা ইধাপি মনুস্সিত্থী এৱাতি পঞ্ঞাযতি. মেথুনপুব্বভাগসামঞ্ঞতো ইত্থিৱৱত্থানেন পুৰিসৱৱত্থানং কতমেৱ হোতি. তেনেৱাহ ‘‘যেসু সঞ্চৰিত্তং সমাপজ্জতি, তেসং মনুস্সজাতিকতা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. সঞ্চৰিত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা). কাযসংসগ্গাদীসু চ পণ্ডকযক্খিপেতিযো থুল্লচ্চযৱত্থুকাৱ ৱুত্তা, তথা ইধাপি, পণ্ডকসভাৱত্তা মনুস্সউভতোব্যঞ্জনকো চ থুল্লচ্চযৱত্থুকোৱ হোতি. সেসা মনুস্সপুৰিসঅমনুস্সপণ্ডকউভতোব্যঞ্জনকতিৰচ্ছানগতপুৰিসাদযো দুক্কটৱত্থুকাৱ মিচ্ছাচাৰদস্সনসভাৱতোতি ৱেদিতব্বং.
সঞ্চৰিত্তসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. কুটিকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
কিং ভন্তেতি এত্তকেপি ৱুত্তে. পুচ্ছিতো যদত্থায পৱিট্ঠো, তং কথেতুং লভতি পুচ্ছিতপঞ্ঞত্তা ভিক্খাচাৰৱত্তেতি লিখিতং. হত্থকম্মং যাচিতো ‘‘উপকৰণং, মূলং ৱা দস্সতী’’তি যাচতি, ৱট্টতি, ন ৱট্টতীতি? ৱট্টতি সেনাসনে ওভাসপৰিকথাদীনং লদ্ধত্তাতি একে. তিহত্থা ৱাতি এত্থ ৱড্ঢকিহত্থেন তিহত্থা. ‘‘পমাণযুত্তো মঞ্চোতি পকতিৱিদত্থিযা নৱৱিদত্থিপ্পমাণমঞ্চো, সো তত্থ ইতো চ ন সঞ্চৰতি, তস্মা চতুহত্থৱিত্থাৰা ন হোতী’’তিআদি লিখিতং. অকুটিযা পন ৱত্থুদেসনাকিচ্চং নত্থি উল্লিত্তাৱলিত্তং কাতুং ৱুত্তত্তা. ‘‘উল্লিত্তাদিভাৱো…পে… ‘ছদনমেৱ সন্ধায ৱুত্তো’তি যুত্তমিদং. কস্মাতি চে? যস্মা মত্তিকামযভিত্তিং উট্ঠাপেত্ৱা উপৰি উল্লিত্তং ৱা অৱলিত্তং ৱা উভযং ৱা ভিত্তিযা ঘটিতং কৰোন্তস্স আপত্তি এৱ ৱিনাপি ভিত্তিলেপেনা’’তি লিখিতং. এৱমেত্থ থম্ভতুলাপিট্ঠসঙ্ঘাটাদি নিৰত্থকং সিযা. তস্মা ৱিচাৰেত্ৱাৱ গহেতব্বং. ‘‘উপোসথাগাৰম্পি ভৱিস্সতি, অহম্পি ৱসিস্সামী’’তি ৱা ‘‘ভিক্খূহি ৱা সামণেৰেহি ৱা একতো ৱসিস্সামী’’তি ৱা কৰোন্তস্স ৱট্টতি এৱ. কস্মা? ‘‘অত্তুদ্দেস’’ন্তি ৱুত্তত্তাতি লিখিতং.
ইদং পন সিক্খাপদং চতুত্থপাৰাজিকং ৱিয নিদানাপেক্খং. ন হি ৱগ্গুমুদাতীৰিযা ভিক্খূ সযমেৱ অত্তনো অসন্তং উত্তৰিমনুস্সধম্মং মুসাৱাদলক্খণং পাপেত্ৱা ভাসিংসু. অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্হি তে উত্তৰিমনুস্সধম্মৱণ্ণং ভাসিংসু. ন চ তাৱতা পাৰাজিকৱত্থু হোতি, তত্তকেন পন লেসেন ভগৱা তং ৱত্থুং নিদানং কত্ৱা পাৰাজিকং পঞ্ঞপেসি, তথা ইধাপি. ন হি নিদানে ‘‘অদেসিতৱত্থুকাযো সাৰম্ভাযো অপৰিক্কমনাযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অপ্পমাণিকাযো’’তি পন ৱুত্তত্তা পমাণমতিক্কমন্তস্স সঙ্ঘাদিসেসোৱ নিদানাপেক্খো. তত্থ সাৰম্ভে অপৰিক্কমনে সঙ্ঘাদিসেসপ্পসঙ্গং ৱিয দিস্সমানং ‘‘ৱিভঙ্গো তংনিযমকো’’তি ৱুত্তত্তা ৱিভঙ্গে ন নিৱাৰেতি. তথা মহল্লকে.
এত্থাহ – কিমত্থং মাতিকাযং দুক্কটৱত্থু ৱুত্তং, ননু ৱিভঙ্গে এৱ ৱত্তব্বং সিযাতি? এৱমেতং. কিং নু ভিক্খূ অভিনেতব্বা ৱত্থুদেসনায, তেহি ভিক্খূহি ৱত্থু দেসেতব্বং, কীদিসং? অনাৰম্ভং সপৰিক্কমনন্তি. ইতৰঞ্হি ‘‘সাৰম্ভে চে ভিক্খু ৱত্থুস্মিং অপৰিক্কমনে’’তি এৱং অনুপ্পসঙ্গৱসেন আগতত্তা ৱুত্তং. যস্মা ৱত্থু নাম অত্থি সাৰম্ভং অপৰিক্কমনং, অত্থি অনাৰম্ভং সপৰিক্কমনং, অত্থি সাৰম্ভং সপৰিক্কমনং, অত্থি অনাৰম্ভং অপৰিক্কমনন্তি বহুৱিধং, তস্মা বহুৱিধত্তা ৱত্থু দেসেতব্বং অনাৰম্ভং সপৰিক্কমনং, নেতৰন্তি ৱুত্তং হোতি. কিমত্থিকা পনেত্থ ৱত্থুদেসনাতি চে? গৰুকাপত্তিপঞ্ঞাপনহেতুপৰিৱজ্জনুপাযত্তা. ৱত্থুঅদেসনা হি গৰুকাপত্তিপঞ্ঞাপনহেতুভূতা. গৰুকাপত্তিপঞ্ঞাপনং অকতৱিঞ্ঞত্তিগিহিপীড়াজননং, অত্তদুক্খপৰদুক্খহেতুভূতো চ সাৰম্ভভাৱোতি এতে ৱত্থুদেসনাপদেসেন উপাযেন পৰিৱজ্জিতা হোন্তি. ন হি ভিক্খূ অকপ্পিযকুটিকৰণত্থং গিহীনং ৱা পীড়ানিমিত্তং, সাৰম্ভৱত্থুকুটিকৰণত্থং ৱা ৱত্থুং দেসেন্তীতি. হোন্তি চেত্থ –
‘‘দুক্কটস্স হি ৱত্থূনং, মাতিকায পকাসনা;
গৰুকাপত্তিহেতূনং, তেসং এৱং পকাসিতা.
‘‘ৱত্থুস্স দেসনুপাযেন, গৰুকাপত্তিহেতুযো;
ৱজ্জিতা হোন্তি যং তস্মা, সাৰম্ভাদি জহাপিত’’ন্তি.
কুটিকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ৱিহাৰকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা
কিৰিযামত্ততো সমুট্ঠানভাৱতো অকিৰিযমেৱেতং. তং দেসনাঅকৰণৱসেন. ভিক্খূ ৱা অনভিনেয্যাতি এত্থ ৱা-সদ্দো অৱধাৰণত্থোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘আযস্মা ছন্নো চেতিযৰুক্খং ছেদাপেসী’’তি (পাৰা. ৩৬৫) আগতত্তা ইদম্পি নিদানাপেক্খন্তি ৱেদিতব্বং.
ৱিহাৰকাৰসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. দুট্ঠদোসসিক্খাপদৱণ্ণনা
‘‘কস্মা মম ৱন্দনাদীনি…পে… ‘ঘটিতেযেৱ সীসং এতী’তি ৱুত্তত্তা অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকং ৱন্দিতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পৰিৱাৰাৱসানে উপালিপঞ্চকে ‘‘কতি নু খো, ভন্তে, অৱন্দিযা’’তিআদিনা (পৰি. ৪৬৭) ৱুত্তপাড়িযং অৱুত্তত্তা, ‘‘পচ্ছা উপসম্পন্নেন পুৰে উপসম্পন্নো ৱন্দিযো’’তি (পৰি. ৪৬৮) ৱুত্তত্তা চ, তস্মা এৱ ইমিস্সং কঙ্খাৱিতৰণিযং ‘‘উপসম্পন্নোতি সঙ্খ্যুপগমন’’ন্তি ৱুত্তং. সুত্তাধিপ্পাযো পন এৱং গহেতব্বো – অৱন্দন্তো সামীচিপ্পটিক্খেপসঙ্খাতায চোদনায চোদেতি নামাতি দস্সনত্থং ৱুত্তন্তি. তস্মা এৱ ‘‘এত্তাৱতা চ চোদনা নাম হোতী’’তি ৱুত্তং. ইধ অধিপ্পেতং আপত্তিআপজ্জনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘‘কস্মা মম ৱন্দনাদীনি ন কৰোসী’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি লিখিতং.
কতূপসম্পদন্তি যস্স উপসম্পদা ৰুহতি, তং, পণ্ডকাদযো. ঠপনক্খেত্তন্তি এত্থ সব্বসঙ্গাহিকং, পুগ্গলিকঞ্চাতি দুৱিধং পৱাৰণাঠপনং. তত্থ সব্বসঙ্গাহিকে ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… তেৱাচিকং পৱাৰে’’তি সু-কাৰতো যাৱ ৰে-কাৰো. পুগ্গলিকঠপনে পন ‘‘সঙ্ঘং, ভন্তে, পৱাৰেমি…পে… পস্সন্তো পটী’’তি সং-কাৰতো যাৱ অযং সব্বপচ্ছিমো টি-কাৰো, এত্থন্তৰে একপদেপি ঠপেন্তেন ঠপিতা হোতি. উপোসথে পন ইমিনানুসাৰেন ৱিসেসো ৱেদিতব্বো ‘‘কৰেয্যা’’তি ৰে-কাৰে অনতিক্কমন্তে.
দুট্ঠদোসসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদৱণ্ণনা
অঞ্ঞভাগো ৱা অস্স অত্থীতি যথা সুৱণ্ণস্সেদং সোৱণ্ণমিত্যত্ৰ সুৱণ্ণৱা অনেন সুৱণ্ণো ইত্যুচ্চতে. তং পটিমায সৰীৰং, সিলাপুত্তকস্স সৰীৰন্তি চ নিদস্সনং. ছগলকস্স ‘‘দব্বো’’তি দিন্নং নামং ‘‘দেসো’’তি ৱুচ্চতি. কস্মা? থেৰং অনুদ্ধংসেতুং থেৰস্সাপি অপদিসিতব্বত্তা. অঞ্ঞম্পি ৱত্থুং ন থেৰংযেৱ. লিস্সতি সিলিস্সতি ৱোহাৰমত্তেনেৱন অত্থতো. ঈসকং অল্লীযতীতি লেসোতি অধিপ্পাযো. লিসসেলছকোলঅল্লীভাৱে. তেন ৱুত্তং ‘‘ঈসকং অল্লীযতীতি লেসো’’তি. যস্মা দেসলেসা অত্থতো নিন্নানাকৰণং, তস্মা ‘‘কিঞ্চিদেসং লেসমত্তং উপাদাযা’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘দস লেসা জাতিলেসো’’তিআদি (পাৰা. ৩৯৪) পদভাজনে ৱুত্তং.
অট্ঠুপ্পত্তিৱসেনেৱ আৱিভূতন্তি এত্থ কিঞ্চ ভিয্যো অনিযমত্তা. ন হি মেত্তিযভূমজকানং ৱিয অঞ্ঞেসং সব্বেসম্পি ‘‘ছগলকমেৱেত্থ অঞ্ঞভাগিযং অধিকৰণং হোতি, অঞ্ঞং গোমহিংসাদিকম্পি হোতি, ন চ মেত্তিযভূমজকা ৱিয সব্বেপি নামলেসমত্তমেৱ উপাদিযন্তি, অঞ্ঞম্পি জাতিলেসাদিং উপাদিযন্তি, তস্মা অনিযমত্তা ন ৱিভত্তং. কিঞ্চ ভিয্যো তথাৱুত্তে ছগলকস্সেৱ অঞ্ঞভাগিযতা সম্ভৱতি, ন অঞ্ঞস্স, যেন সোৱ দস্সিতো. লেসো চ নাম লেসোৱ, ন জাতিআদি, যেন সোৱ দস্সিতোতি এৱং মিচ্ছাগাহপ্পসঙ্গতোতি ৱেদিতব্বং. ইধ চ…পে… সঞ্ঞিনোপীতি ইমস্মিং সিক্খাপদে চ অমূলকসিক্খাপদে চাতি অত্থো.
অঞ্ঞভাগিযসিক্খং যো, নেৱ সিক্খতি যুত্তিতো;
গচ্ছে ৱিনযৱিঞ্ঞূহি, অঞ্ঞভাগিযতংৱ সো. (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪০৮);
অঞ্ঞভাগিযসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১১. ভেদানুৱত্তকসিক্খাপদৱণ্ণনা
তিণ্ণং উদ্ধং কম্মাৰহা…পে… কৰোতীতি এত্থ ‘‘ইমে চত্তাৰো’’তি ৱা ‘‘ইমঞ্চ ইমঞ্চা’’তি ৱা ৱত্ৱা কাতুং ন ৱট্টতীতি লিখিতং.
ভেদানুৱত্তকসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১২. দুব্বচসিক্খাপদৱণ্ণনা
দুক্খেন ৱত্তব্বো দুব্বচো. ৱুচ্চমানো ন সহতি.
দুব্বচসিক্খাপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিগমনৱণ্ণনা
‘‘নামমত্তৱসেনা’’তি পাঠো. ‘‘নামগোত্তৱসেনা’’তি লিখিতং. ইদং ৱুত্তং হোতি – ‘‘অযং কিৰিযা ভিক্খূনং কাতুং ন ৱট্টতী’’তি জানিত্ৱা সচে ছাদেতি, ছন্নাৱ হোতীতি অত্থো. সভাগমত্তমেৱাতি অৱেৰিসভাগমত্তমেৱাতি অধিপ্পাযো.
ৱত্থু চেৱ গোত্তঞ্চাতি এত্থ ৱত্থূতি ৱীতিক্কমনং অসুচিমুচ্চনং. গোত্তন্তি গং তাযতীতি গোত্তং, সজাতিতো অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৱা গং বুদ্ধিং, ৱচনঞ্চ তাযতীতি অত্থো. ৱত্থু চ সজাতিমেৱ গচ্ছতি. সজাতি নামেত্থ অঞ্ঞেহি ৱিসিট্ঠাৱিসিট্ঠভূতা কিৰিযা, ন কাযসংসগ্গাদি. নামঞ্চেৱ আপত্তি চাতি এত্থ আপত্তীতি ৱীতিক্কমেনাপন্নাপত্তিযা নামং.
পুন আগতাগতানং ভিক্খূনং আৰোচেন্তেনাতি এত্থ দ্ৱিন্নং আৰোচেন্তেন ‘‘আযস্মন্তা ধাৰেন্তু’’তিণ্ণং ৱা অতিৰেকানং ৱা আৰোচেন্তেন ‘‘আযস্মন্তো ধাৰেন্তূ’’তি এৱং আৰোচনৱিধানং ৱেদিতব্বং. ৱত্তভেদঞ্চ ৰত্তিচ্ছেদঞ্চ অকত্ৱাতি এত্থ ঠপেত্ৱা নৱকতৰং পাৰিৱাসিকং অৱসেসানং অন্তমসো মূলাযপটিকস্সনাৰহাদীনম্পি অভিৱাদনাদিসাদিযনে, পটিপাটিযা নিসীদনে, ওৱদনে, কম্মিকানং গৰহণে চাতিআদীসু ৱত্তভেদো হোতি. দস্সনসৱনৱিসযেসু অনাৰোচনে চ ভিক্খূহি একচ্ছন্নে ৱসনে চ অজানন্তস্সেৱ ৱিহাৰে ভিক্খূনং আগন্ত্ৱা গমনে চাতিআদীসু ৰত্তিচ্ছেদো হোতি. নানাসংৱাসকেহি ৱিনযকম্মাভাৱতো তেসং অনাৰোচনে ৰত্তিচ্ছেদো ন হোতি. ‘‘দ্ৱে লেড্ডুপাতে অতিক্কমিত্ৱা’’তি ৱচনতো অন্তো ন ৱট্টতি. নিক্খিত্তৱত্তেনেৱ হুত্ৱা ৱিচৰন্তেন যস্স সন্তিকে পুব্বে সমাদিযিত্ৱা আৰোচিতং, তস্সাপি সন্তিকে পচ্ছা নিক্খিপনকালে আৰোচেত্ৱাৱ নিক্খিপিতব্বং. তস্মা পুন সমাদানকালেপি সো চে ততো গচ্ছতি, তং দিৱসং অগন্ত্ৱা দিৱা আৰোচেত্ৱাপি যদি এৱং অতীতদিৱসং হোতি, ‘‘অৰুণে উট্ঠিতে তস্স সন্তিকে আৰোচেত্ৱা ৱত্তং নিক্খিপিত্ৱা ৱিহাৰং গন্তব্বন্তি তস্স সন্তিকে আৰোচেত্ৱা ৱত্তং নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. অপিচ ‘‘ৱিহাৰং গন্ত্ৱা যং সব্বপঠমং ভিক্খুং পস্সতি, তস্স আৰোচেত্ৱা নিক্খিপিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. সচে ৰত্তিচ্ছেদো হোতি, ৱিহাৰসীমাপৰিযাপন্নানং সব্বেসং আৰোচেতব্বং সিযা. ‘‘তস্স আৰোচেত্ৱা’’তি ইদং পন পুব্বে অনাৰোচিতং সন্ধায ৱত্তভেদৰক্খণত্থং ৱুত্তং. তস্মা এৱ সমন্তপাসাদিকাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৯৭) এৱং ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞং ৱিহাৰতো নিক্খন্তং ৱা আগন্তুকং ৱা’’তি.
সুদ্ধন্তপৰিৱাসে পন সচে ‘‘মাসমত্তং অসুদ্ধোম্হী’’তি অগ্গহেসি, পৰিৱসন্তো পুন ঊনং ৱা অধিকং ৱা সন্নিট্ঠানং কৰোতি, তত্তকম্পি পৰিৱসিতব্বমেৱ, পৰিৱাসদানকিচ্চং নত্থি. অযঞ্হি সুদ্ধন্তপৰিৱাসো নাম উদ্ধম্পি আৰোহতি, হেট্ঠাপি ওৰোহতি. ইদমস্স লক্খণং.
সমোদহিত্ৱাতি মূলাপত্তিট্ঠানে ঠপেত্ৱা, পক্খিপিত্ৱাতি অত্থো. অপ্পটিচ্ছন্না চে অন্তৰাপত্তি, মূলায পটিকস্সনং অকত্ৱা পুব্বে গহিতপৰিৱাসেনেৱ পৰিৱসিতব্বং. যো পন আপত্তিং আপজ্জিত্ৱা ৱিব্ভমিত্ৱা পুন উপসম্পন্নো হুত্ৱাপি পটিচ্ছাদেতি, যো চ পুব্বে পটিচ্ছাদেত্ৱা পচ্ছা ন পটিচ্ছাদেতি, যো চ উভযত্থ পটিচ্ছাদেতি, সব্বেসং পটিচ্ছন্নদিৱসৱসেন পৰিৱাসো দাতব্বো. ‘‘পুৰিমস্মিং আপত্তিক্খন্ধে ৱা’’তি চ ‘‘পচ্ছিমস্মিং আপত্তিক্খন্ধে ৱা’’তি (চূড়ৱ. ১৬৬ আদযো) চ পাড়িযং ৱুত্তত্তা দ্ৱে ভিক্খূ ৱিসুদ্ধিকং আপন্না হোন্তি, তে সুদ্ধিকদিট্ঠিনো হোন্তি. একো ছাদেতি, একো ন ছাদেতি. যো ছাদেতি, সো দুক্কটং দেসাপেতব্বো. ‘‘উভোপি যথাধম্মং কাৰাপেতব্বা’’তি (চূড়ৱ. ১৮১) ৱচনতো যং কঞ্চি আপত্তিং ছাদেত্ৱা দুক্কটং আপজ্জতীতি ৱেদিতব্বো.
তেসু গতেসু ৱা অগতেসু ৱা পুৰিমনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বন্তি এত্থ ঊনে গণে চৰণং, অনুট্ঠহনং একৰত্তম্পি গণেন ৱিপ্পৱাসং, সচে ৰত্তিযা একক্খণেন সঙ্ঘো ৱসতি, সচে সো পুৰে অৰুণমেৱ কেনচি কৰণীযেন গতোতি এত্থপি মানত্তেপি এৱং জাতে. ‘‘অযঞ্চ যস্মা গণস্স আৰোচেত্ৱা, ভিক্খূনঞ্চ অত্থিভাৱং সল্লক্খেত্ৱাৱ ৱসি, তেনস্স ঊনে গণে চৰণদোসো ৱা ৱিপ্পৱাসো ৱা ন হোতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৯৭) সমন্তপাসাদিকাযং ৱুত্তং. তস্মা তেন আৰোচিতে মুহুত্তম্পি নিসীদিত্ৱা গতেপি ৱিপ্পৱাসো নত্থি. পাৰিৱাসিকস্স, উক্খিত্তকস্স চ পকতত্তেন তস্মিং ৱসনং উদকপাতেন ৱাৰিতং, তস্মা নানূপচাৰেপি একচ্ছন্নে ন ৱট্টতি.
ইদানি পাঠৱিচাৰণা ৱেদিতব্বা – ‘‘নৱ পঠমাপত্তিকা চত্তাৰো যাৱততিযকা’’তি ইদং সভাৱনিযমৱচনং. তেন ৱুট্ঠানং অনিযমন্তি দস্সেতি. একচ্চাপত্তিৱুট্ঠানঞ্হি কম্মতোপি হোতি অকম্মতোপি, ন এৱং আপজ্জনন্তি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞতৰং ৱা অঞ্ঞতৰং ৱাতি তেসং দ্ৱিধা ভিন্নানম্পি ৱুট্ঠানক্কমভেদাভাৱদীপকৱচনং. যাৱতীহং, তাৱতীহন্তি এত্থ অহপৰিচ্ছেদো অৰুণৱসেন. ‘‘জান’’ন্তি ইমিনা জাননপ্পটিচ্ছন্নস্স অকামা পৰিৱত্থব্বন্তি দস্সেতি. তেন ভিক্খুনা অকামা পৰিৱত্থব্বন্তি তেন ভিক্খুনা ৱসতা অকামা পৰিৱত্থব্বং, ন পৰিৱত্তিতলিঙ্গেনাতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. পৰিৱুত্থপৰিৱাসেনাতি আদিম্হি পৰিৱুত্থপৰিৱাসেনেৱ পৰিৱাসতো উত্তৰি ইতিৱাৰেন আদিতো ভিক্খুনাৱ ছাৰত্তং, পৰিৱত্তিতলিঙ্গেন উদ্ধম্পি ভিক্খুমানত্তায পটিপজ্জিতব্বং, ন পৰিৱাসে ৱিয তপ্পচ্চযা অচিণ্ণমানত্তো. চিণ্ণমানত্তোৱ অব্ভেতব্বো, ন ইতৰো, ন পৰিৱাসে ৱিয মানত্তাৰহে, পক্খমানত্তঞ্চ চৰন্তিযা ভিক্খুনিযা লিঙ্গং পৰিৱত্তাতিক্কমে সতি চিণ্ণমানত্তো ভিক্খু হোতি, পুন ভিক্খুমানত্তং গহেত্ৱা চিণ্ণমানত্তোৱ ভিক্খু অব্ভেতব্বোতি দস্সেতি.
যত্থ সিযাতি যস্সং সমানসংৱাসকসীমাযম্পি ৱীসতিগণো ভিক্খুসঙ্ঘো অত্থি. একেনপি চে ঊনো ৱীসতিগণোতি ন যুজ্জতি, ঊনো চে. ন হি ৱীসতিগণো, সঙ্ঘো চে ঊনো. তস্মা ‘‘একেনপি চে ঊনো সঙ্ঘো’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বন্তি চে? ন, চতুৱগ্গপঞ্চৱগ্গদসৱগ্গপ্পসঙ্গনিৱাৰণপ্পযোজনতো. তস্মা ৱীসতিৱগ্গো ভিক্খুসঙ্ঘো চে ভিক্খুনা একেনপি ঊনো, নট্ঠো দট্ঠব্বো. কেচি পন ৱিনযে অপ্পকতঞ্ঞুনো ‘‘যথা অতিৰেকচতুৱগ্গোপি সঙ্ঘো চতুৱগ্গকৰণীযে কম্মে ‘চতুৱগ্গো’তি ৱুচ্চতি, তথা পঞ্চৱগ্গদসৱগ্গকৰণীযে কম্মে অতিৰেকপঞ্চৱগ্গদসৱগ্গোপি ‘পঞ্চৱগ্গদসৱগ্গো’তি ৱুচ্চতি. তস্মা ঊনোপি চতুৱগ্গপঞ্চৱগ্গদসৱগ্গৱীসতিৱগ্গোৱা’’তি মঞ্ঞেয্যুং, তেসং মঞ্ঞনানিৱাৰণত্থং ‘‘একেনপি চে ঊনো’’তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ৱীসতি ভিক্খুসঙ্ঘো চে, ঠপেত্ৱা একেনপি চে ঊনো অপ্পকতত্তো, তং ঠপেত্ৱা একেনপি চেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. অযং তত্থ সামীচীতি ৱচনং যং ৱুত্তং সব্বত্থ ‘‘তস্স আপত্তিযা পৰিৱাসং দেতি, মূলায পটিকস্সতি, মানত্তং দেতি, অব্ভেতী’’তি, তস্স আৱিভাৱকৰণত্থং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. তেন তেসু অযং যথাৱুত্তা সামীচি নিযতা ইচ্ছিতব্বা, ন ৰাজসিক্খাপদাদীসু ৱিয অনিযতা. তত্থ হি কেনচি অন্তৰাযেন তং সামীচিমকৰোন্তেপি অনাপত্তীতি দীপিতং হোতি.
সঙ্ঘাদিসেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.