৯. পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনা
পোট্ঠপাদপৰিব্বাজকৱত্থুৱণ্ণনা
৪০৬. সাৱত্থিযন্তি সমীপত্থে ভুম্মন্তি আহ ‘‘সাৱত্থিং উপনিস্সাযা’’তি. জেতস্স কুমাৰস্স ৱনেতি জেতেন নাম ৰাজকুমাৰেন ৰোপিতে উপৱনে. নিৱাসফাসুতাদিনা পব্বজিতা আৰমন্তি এত্থাতি আৰামো, ৱিহাৰো. ফোটো পাদেসু জাতোতি পোট্ঠপাদো. ৱত্থচ্ছাযাছাদনপব্বজূপগতত্তা ছন্নপৰিব্বাজকো. ব্ৰাহ্মণমহাসালোতি মহাৱিভৱতায মহাসাৰতাপত্তো ব্ৰাহ্মণো. সমযন্তি সামঞ্ঞনিদ্দেসো, তং তং সমযন্তি অত্থো. পৱদন্তীতি পকাৰতো ৱদন্তি, অত্তনা অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন যথা তথা সমযং ৱদন্তীতি অত্থো. ‘‘পভুতযো’’তি ইমিনা তোদেয্যজাণুসোণীসোণদণ্ডাদিকে সঙ্গণ্হাতি, পৰিব্বাজকাদযোতি আদি-সদ্দেন ছন্নপৰিব্বাজকাদিকে. তিন্দুকাচীৰমেত্থ অত্থীতি তিন্দুকাচীৰো, আৰামো. তথা একা সালা এত্থাতি একসালকো, তস্মিং তিন্দুকাচীৰে একসালকে.
অনেকাকাৰানৱসেসঞেয্যত্থৱিভাৱনতো, অপৰাপৰুপ্পত্তিতো চ ভগৱতো ঞাণং তত্থ পত্থটং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পত্থৰিত্ৱা’’তি, যতো তস্স ঞাণজালতা ৱুচ্চতি, ৱেনেয্যানং তদন্তোগধতা হেট্ঠা ৱুত্তাযেৱ. ৱেনেয্যসত্তপৰিগ্গণ্হনত্থং সমন্নাহাৰে কতে পঠমং নেসং ৱেনেয্যভাৱেনেৱ উপট্ঠানং হোতি, অথ সৰণগমনাদিৱসেন কিচ্চনিপ্ফত্তি ৱীমংসীযতীতি আহ ‘‘কিং নু খো ভৱিস্সতীতি উপপৰিক্খন্তো’’তি. নিৰোধন্তি সঞ্ঞানিৰোধং. নিৰোধা ৱুট্ঠানন্তি ততো নিৰোধতো ৱুট্ঠানং সঞ্ঞুপ্পত্তিং. সব্ববুদ্ধানং ঞাণেন সংসন্দিত্ৱাতি যথা তে নিৰোধং, নিৰোধতো ৱুট্ঠানঞ্চ ব্যাকৰিংসু, ব্যাকৰিস্সন্তি চ, তথা ব্যাকৰণৱসেন সংসন্দিত্ৱা. হত্থিসাৰিপুত্তোতি হত্থিসাৰিনো পুত্তো. ‘‘যুগন্ধৰপব্বতং পৰিক্খিপিত্ৱা’’তি ইদং পৰিকপ্পৱচনং ‘‘তাদিসং অত্থি চে, তং ৱিযা’’তি. মেঘৱণ্ণন্তি ৰত্তমেঘৱণ্ণং, সঞ্ঝাপ্পভানুৰঞ্জিতমেঘসঙ্কাসন্তি অত্থো. পচ্চগ্ঘন্তি অভিনৱং আদিতো তথালদ্ধৱোহাৰেন, অনঞ্ঞপৰিভোগতায, তথা ৱা সত্থু অধিট্ঠানেন সো পত্তো সব্বকালং ‘‘পচ্চগ্ঘং’’ ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি, সিলাদিৱুত্তৰতনলক্খণূপপত্তিযা ৱা সো পত্তো ‘‘পচ্চগ্ঘ’’ন্তি ৱুচ্চতি.
৪০৭. অত্তনো ৰুচিৱসেন সদ্ধম্মট্ঠিতিজ্ঝাসযৱসেন, ন পৰেন উস্সাহিতোতি অধিপ্পাযো. ‘‘অতিপ্পগভাৱমেৱ দিস্ৱা’’তি ইদং ভূতকথনং ন তাৱ ভিক্খাচাৰৱেলা সম্পত্তাতি দস্সনত্থং. ভগৱা হি তদা কালস্সেৱ ৱিহাৰতো নিক্খন্তো ‘‘ৱাসনাভাগিযায ধম্মদেসনায পোট্ঠপাদং অনুগ্গণ্হিস্সামী’’তি. যন্নূনাহন্তি অঞ্ঞত্থ সংসযপৰিদীপনো, ইধ পন সংসযপৰিদীপনো ৱিয. কস্মাতি আহ ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদি. সংসযো নাম নত্থি বোধিমূলে এৱ সমুগ্ঘাটিতত্তা. পৰিৱিতক্কপুব্বভাগোতি অধিপ্পেতকিচ্চস্স পুব্বভাগপৰিৱিতক্কো এৱ. বুদ্ধানং লব্ভতীতি ‘‘কৰিস্সাম, ন কৰিস্সামা’’তিআদিকো এস চিত্তচাৰো বুদ্ধানং লব্ভতি সম্ভৱতি ৱিচাৰণৱসেন পৱত্তনতো, ন পন সংসযৱসেন. তেনাহাতি যেন বুদ্ধানম্পি লব্ভতি, তেনেৱাহ ভগৱা ‘‘যন্নূনাহ’’ন্তি. পৰিকপ্পনে ৱাযং নিপাতো. ‘‘উপসঙ্কমেয্য’’ন্তি কিৰিযাপদেন ৱুচ্চমানো এৱ হি অত্থো ‘‘যন্নূনা’’তি নিপাতপদেন জোতীযতি. অহং যন্নূন উপসঙ্কমেয্যন্তি যোজনা. যদি পনাতি ইদম্পি তেন সমানত্থন্তি আহ ‘‘যদি পনাহন্তি অত্থো’’তি.
৪০৮. যথা উন্নতপ্পাযো সদ্দো উন্নাদো, এৱং ৱিপুলভাৱেন উপৰূপৰি পৱত্তোপি উন্নাদোতি তদুভযং একজ্ঝং কত্ৱা পাড়িযং ‘‘উন্নাদিনিযা’’তি ৱত্ৱা পুন ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাযা’’তি ৱুত্তন্তি তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘উচ্চং নদমানাযা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি পৰিসায. উদ্ধংগমনৱসেনাতি উন্নতবহুলতায উগ্গন্ত্ৱা উগ্গন্ত্ৱা পৱত্তনৱসেন. দিসাসু পত্থটৱসেনাতি ৱিপুলভাৱেন ভূতপৰম্পৰায সব্বদিসাসু পত্থৰণৱসেন. ইদানি পৰিব্বাজকপৰিসায উচ্চাসদ্দমহাসদ্দতায কাৰণং, তস্স চ পৱত্তিআকাৰং দস্সেন্তো ‘‘তেসঞ্হী’’তিআদিমাহ. কামস্সাদো নাম কামগুণস্সাদো. কামভৱাদিগতো অস্সাদো ভৱস্সাদো.
৪০৯. সণ্ঠপেসীতি সংযমনৱসেন সম্মদেৱ ঠপেসি, সণ্ঠপনঞ্চেত্থ তিৰচ্ছানকথায অঞ্ঞমঞ্ঞস্মিং অগাৰৱস্স জহাপনৱসেন আচাৰস্স সিক্খাপনং, যথাৱুত্তদোসস্স নিগূহনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘সিক্খাপেসী’’তিআদি. অপ্পসদ্দন্তি নিস্সদ্দং, উচ্চাসদ্দমহাসদ্দাভাৱন্তি অধিপ্পাযো. নপ্পমজ্জন্তীতি ন অগাৰৱং কৰোন্তি.
৪১০. নো আগতে আনন্দোতি ভগৱতি আগতে নো অম্হাকং আনন্দো পীতি হোতি. পিযসমুদাচাৰাতি পিযালাপা. ‘‘পচ্চুগ্গমনং অকাসী’’তি ৱত্ৱা ন কেৱলমযমেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি পব্বজিতা যেভুয্যেন ভগৱতো অপচিতিং কৰোন্তেৱাতি দস্সেতুং ‘‘ভগৱন্তঞ্হী’’তিআদিং ৱত্ৱা, তত্থ কাৰণমাহ ‘‘উচ্চাকুলীনতাযা’’তি, তেন সাসনে অপ্পসন্নাপি কুলগাৰৱেন ভগৱতি অপচিতিং কৰোন্তে ৱাতি দস্সেতি. এতস্মিং অন্তৰে কা নাম কথাতি এতস্মিং যথাৱুত্তপৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে কথা কা নাম. ৱিপ্পকতা আৰদ্ধা হুত্ৱা অপৰিযোসিতা. ‘‘কা কথা ৱিপ্পকতা’’তি ৱদন্তো অত্থতো তস্সা পৰিযোসাপনং পটিজানাতি নাম. ‘‘কা কথা’’তি চ অৱিসেসচোদনাতি যস্সা তস্সা সব্বস্সাপি কথায পৰিযোসাপনং পটিঞ্ঞাতঞ্চ হোতি, তঞ্চ পৰেসং অসব্বঞ্ঞূনং অৱিসযন্তি আহ ‘‘পৰিযন্তং নেত্ৱা দেমীতি সব্বঞ্ঞুপৱাৰণং পৱাৰেসী’’তি.
অভিসঞ্ঞানিৰোধকথাৱণ্ণনা
৪১১. সুকাৰণন্তি সুন্দৰং অত্থাৱহং হিতাৱহং কাৰণং. নানাতিত্থেসু নানালদ্ধীসু নিযুত্তাতি নানাতিত্থিকা, তে এৱ নানাতিত্থিযা ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা. কুতূহলমেত্থ অত্থীতি কোতূহলা, সা এৱ সালাতি কোতূহলসালা, তেনাহ ‘‘কোতূহলুপ্পত্তিট্ঠানতো’’তি. সঞ্ঞানিৰোধেতি সঞ্ঞাসীসেনাযং দেসনা, তস্মা সঞ্ঞাসহগতা সব্বেপি ধম্মা সঙ্গয্হন্তি, তত্থ পন চিত্তং পধানন্তি আহ ‘‘চিত্তনিৰোধে’’তি. অচ্চন্তনিৰোধস্স পন তেহি অনধিপ্পেতত্তা, অৱিসযত্তা চ ‘‘খণিকনিৰোধে’’তি আহ. কামং সোপি তেসং অৱিসযোৱ, অত্থতো পন নিৰোধকথা ৱুচ্চমানা তত্থেৱ তিট্ঠতীতি তথা ৱুত্তং. কিত্তিঘোসোতি ‘‘অহো বুদ্ধানুভাৱো ভৱন্তৰপটিচ্ছন্নং কাৰণং এৱং হত্থামলকং ৱিয পচ্চক্খতো দস্সেতি, সাৱকে চ এদিসে সংৱৰসমাদানে পতিট্ঠাপেতী’’তি থুতিঘোসো যাৱ ভৱগ্গা পত্থৰতি. পটিভাগকিৰিযন্তি পড়াসৱসেন পটিভাগভূতং পযোগং কৰোন্তো. ভৱন্তৰসমযন্তি তত্ৰ তত্ৰ ৱুট্ঠনসমযং অভূতপৰিকপ্পিতং কিঞ্চি উপ্পাদিযং ৱত্থুং অত্তনো সমযং কত্ৱা. কিঞ্চিদেৱ সিক্খাপদন্তি ‘‘এলমূগেন ভৱিতব্বং, এত্তকং, ৱেলং একস্মিংযেৱ ঠানে নিসীদিতব্ব’’ন্তি এৱমাদিকং কিঞ্চিদেৱ কাৰণং সিক্খাকোট্ঠাসং কত্ৱা পঞ্ঞপেন্তি. নিৰোধকথন্তি নিৰোধসমাপত্তিকথং.
তেসূতি কোতূহলসালাযং সন্নিপতিতেসু তিত্থিযসমণব্ৰাহ্মণেসু. একচ্চেতি একে. পুৰিমোতি ‘‘অহেতূ অপ্পচ্চযা’’তি এৱংৱাদী. য্ৱাযং ইধ উপ্পজ্জতীতি যোজনা. সমাপত্তিন্তি অসঞ্ঞভাৱাৱহং সমাপত্তিং. নিৰোধেতি সঞ্ঞানিৰোধে. হেতুং অপস্সন্তোতি যেন হেতুনা অসঞ্ঞভৱে সঞ্ঞায নিৰোধো সব্বসো অনুপ্পাদো, যেন চ ততো চুতস্স ইধ পঞ্চৱোকাৰভৱে তস্সা উপ্পাদো, তং অৱিসযতায অপস্সন্তো.
নন্তি পঠমৱাদিং. নিসেধেত্ৱাতি ‘‘ন খো নামেতং ভো এৱং ভৱিস্সতী’’তি এৱং পটিক্খিপিত্ৱা. অসঞ্ঞিকভাৱন্তি মুঞ্ছাপত্তিযা কিৰিযমযসঞ্ঞাৱসেন ৱিগতসঞ্ঞিভাৱং. ৱক্খতি হি ‘‘ৱিসঞ্ঞী হুত্ৱা’’তি. ৱিক্খম্ভনৱসেন কিলেসানং সন্তাপনেন অত্তন্তপো. ঘোৰতপোতি দুক্কৰতায ভীমতপো. পৰিমাৰিতিন্দ্ৰিযোতি নিব্বিসেৱনভাৱাপাদনেন সব্বসো মিলাপিতচক্খাদিন্দ্ৰিযো. ভগ্গোতি ভঞ্জিতকুসলজ্ঝাসযো. এৱমাহাতি ‘‘এৱং সঞ্ঞা হি ভো পুৰিসস্স অত্তা’’তিআদিআকাৰেন সঞ্ঞানিৰোধমাহ. ইমিনা নযেন ইতো পৰেসু দ্ৱীসু ঠানেসু যথাৰহং যোজনা ৱেদিতব্বা.
আথব্বণপযোগন্তি আথব্বণৱেদৱিহিতং আথব্বণিকানং ৱিসঞ্ঞিভাৱাপাদনপযোগং. আথব্বণং পযোজেত্ৱাতি আথব্বণৱেদে আগতঅগ্গিজুহনপুব্বকং মন্তজপ্পনং পযোজেত্ৱা সীসচ্ছিন্নতাদিদস্সনেন সঞ্ঞানিৰোধমাহ. তস্সাতি যস্স সীসচ্ছিন্নতাদি দস্সিতং, তস্স.
যক্খদাসীনন্তি দেৱদাসীনং, যা ‘‘দেৱতাভতিযোতিপি’’ ৱুচ্চন্তি. মদনিদ্দন্তি সুৰামদনিমিত্তকং সুপনং দেৱতূপহাৰন্তি নচ্চনগাযনাদিনা দেৱতানং পূজং. সুৰাপাতিন্তি পাতিপুণ্ণং সুৰং. দিৱাতি অতিদিৱা উস্সূৰে.
এলমূগকথা ৱিযাতি ইমেসং পণ্ডিতমানীনং কথা অন্ধবালকথাসদিসী. চত্তাৰো নিৰোধেতি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিধুৰে চত্তাৰো নিৰোধে এতে পঞ্ঞপেন্তি. ন চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধনানাসভাৱেন তেন ভৱিতব্বং, অথ খো একসভাৱেন, তেনাহ ‘‘ইমিনা চা’’তিআদি. অঞ্ঞেনেৱাতি ইমেহি ৱুত্তাকাৰতো অঞ্ঞাকাৰেনেৱ ভৱিতব্বং. ‘‘অযং নিৰোধো, অযং নিৰোধো’’তি আমেডিতৱচনং সত্থা অত্তনো দেসনাৱিলাসেন অনেকাকাৰৱোকাৰং নিৰোধং ৱিভাৱেস্সতীতি দস্সনত্থং কতং অহো নূনাতি এত্থ অহোতি অচ্ছৰিযে, নূনাতি অনুস্সৰণে নিপাতো. তস্মা অহো নূন ভগৱা অনঞ্ঞসাধাৰণদেসনত্তা নিৰোধম্পি অহো অচ্ছৰিযং কত্ৱা কথেয্য মঞ্ঞেতি অধিপ্পাযো. ‘‘অহো নূন সুগতো’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অচ্ছৰিযৱিভাৱনতো এৱ চেত্থ দ্ৱিক্খত্তুং ৱচনং, অচ্ছৰিযত্থোপি চেত্থ অহো-সদ্দো. সো যস্মা অনুস্সৰণমুখেনেৱ তেন গহিতো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অহো নূনাতি অনুস্সৰণত্থে’’তি. কালপুগ্গলাদিৱিভাগেন বহুভেদত্তা ইমেসং নিৰোধধম্মানন্তি বহুৱচনং, কুসল-সদ্দযোগেন সামিৱচনং ভুম্মত্থে দট্ঠব্বং. চিণ্ণৱসিতাযাতি নিৰোধসমাপত্তিযং ৱসীভাৱস্স চিণ্ণত্তা. সভাৱং জানাতীতি নিৰোধস্স সভাৱং যাথাৱতো জানাতি.
অহেতুকসঞ্ঞুপ্পাদনিৰোধকথাৱণ্ণনা
৪১২. ঘৰমজ্ঝেযেৱ পক্খলিতাতি ঘৰতো বহি গন্তুকামা পুৰিসা মগ্গং অনোতৰিত্ৱা ঘৰাজিৰেন সমতলে ৱিৱটঙ্গণে এৱ পক্খলনং পত্তা, এৱং সম্পদমিদন্তি অত্থো. অসাধাৰণো হেতু, সাধাৰণো পচ্চযোতি এৱমাদি ৱিভাগেন ইধ পযোজনং নত্থি সঞ্ঞায অকাৰণভাৱপটিক্খেপত্তা চোদনাযাতি ৱুত্তং ‘‘কাৰণস্সেৱ নাম’’ন্তি.
পাড়িযং ‘‘উপ্পজ্জন্তিপি নিৰুজ্ঝন্তিপী’’তি ৱুত্তং, তত্থ ‘‘সহেতূ সপ্পচ্চযা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না পন নিৰুজ্ঝন্তিযেৱ, ন তিট্ঠন্তী’’তি দস্সনত্থং ‘‘নিৰুজ্ঝন্তী’’তি ৱচনং, ন নিৰোধস্স সহেতুসপ্পচ্চযভাৱদস্সনত্থং. উপ্পাদো হি সহেতুকো, ন নিৰোধো. যদি হি নিৰোধোপি সহেতুকো সিযা, তস্স নিৰোধেনাপি ভৱিতব্বং অঙ্কুৰাদীনং ৱিয, ন চ তস্স নিৰোধো অত্থি. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ পাড়িযা অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্চ নযো খণনিৰোধৱসেন ৱুত্তো. যো পন যথাপৰিচ্ছিন্নকালৱসেন সব্বসোৱ অনুপ্পাদনিৰোধো, সো ‘‘সহেতুকো’’তি ৱেদিতব্বো তথাৰূপায পটিপত্তিযা ৱিনা অভাৱতো. তেনাহ ভগৱা ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতী’’তি. (দী. নি. ১.৪১২) ততো এৱ চ ইধাপি ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞায সহেতুকং উপ্পাদনিৰোধং দীপেতু’’ন্তি.
সিক্খা একাতি এত্থ সিক্খাতি কৰণে পচ্চত্তৱচনং, এক-সদ্দো অঞ্ঞপৰিযাযো ‘‘ইত্থেকে অভিৱদন্তি সতো ৱা পন সত্তস্সা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৮৫ আদযো; ম. নি. ৩.২১) ৱিয, ন সঙ্খ্যাৱাচীতি আহ ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তীতি সিক্খায একচ্চা সঞ্ঞা জাযন্তী’’তি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো.
৪১৩. তত্থাতি তস্সং উপৰিদেসনাযং. সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৱসেন পৰিযাপন্নত্তা আগতাতি সভাৱতো উপকাৰতো চ পঞ্ঞাক্খন্ধে পৰিযাপন্নত্তা সঙ্গহিতত্তা ততিযা অধিপঞ্ঞাসিক্খা সম্মাদিট্ঠিসম্মাসঙ্কপ্পৱসেন আগতা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘যা চাৱুসো ৱিসাখ সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) কামঞ্চেত্থ ৱুত্তনযেন তিস্সোপি সিক্খা আগতা এৱ, তথাপি অধিচিত্তসিক্খায এৱ অভিসঞ্ঞানিৰোধো দস্সিতো, ইতৰা তস্স সম্ভাৰভাৱেন আনীতা.
পঞ্চকামগুণিকৰাগোতি পঞ্চকামকোট্ঠাসে আৰব্ভ উপ্পজ্জনকৰাগো. অসমুপ্পন্নকামচাৰোতি ৱত্তমানুপ্পন্নতাৱসেন অসমুপ্পন্নো যো কোচি কামচাৰো যা কাচি লোভুপ্পত্তি. পুৰিমো ৱিসযৱসেন নিযমিতত্তা কামগুণাৰম্মণোৱ লোভো দট্ঠব্বো, ইতৰো পন ঝাননিকন্তিভৱৰাগাদিপ্পভেদো সব্বোপি লোভচাৰো কামনট্ঠেন কামেসু পৱত্তনতো. সব্বেপি হি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামাতি. উভযেসম্পি কামসঞ্ঞাতিনামতা সহচৰণঞাযেনাতি ‘‘কামসঞ্ঞা’’তি পদুদ্ধাৰং কত্ৱা তদুভযং নিদ্দিট্ঠং.
‘‘তত্থা’’তিআদি অসমুপ্পন্নকামচাৰতো পঞ্চকামগুণিকৰাগস্স ৱিসেসদস্সনং. কামং পঞ্চকামগুণিকৰাগোপি অসমুপ্পন্নো এৱ মগ্গেন সমুগ্ঘাটীযতি, তস্মিং পন সমুগ্ঘাটিতেপি ন সব্বো ৰাগো সমুগ্ঘাটং গচ্ছতি, তস্মা পঞ্চকামগুণিকৰাগগ্গহণেন ন ইতৰস্স সব্বস্স ৰাগস্স গহণং হোতীতি উভযসাধাৰণেন পৰিযাযেন উভযং সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং পাড়িযং কামসঞ্ঞাগ্গহণং কতন্তি তদুভযং সৰূপতো ৱিসেসতো চ দস্সেত্ৱা সব্বসঙ্গাহিকভাৱতো ‘‘অসমুপ্পন্নকামচাৰো পন ইমস্মিং ঠানে ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং.
সদিসত্তাতি কামসঞ্ঞাদিভাৱেন সমানত্তা, এতেন পাড়িযং ‘‘পুৰিমা’’তি সদিসকপ্পনাৱসেন ৱুত্তন্তি দস্সেতি. অনাগতা হি ইধ ‘‘নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তা অনুপ্পাদস্স অধিপ্পেতত্তা, তেনাহ ‘‘অনুপ্পন্নাৱ নুপ্পজ্জতী’’তি.
নীৱৰণৱিৱেকতো জাতত্তা ৱিৱেকজেহি পঠমজ্ঝানপীতিসুখেহি সহ অক্খাতব্বা, তংকোট্ঠাসিকা ৱাতি ৱিৱেকজং পীতিসুখসঙ্খাতা. নানত্তসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞাহি নিপুণতায সুখুমভূততায সুখুমসঞ্ঞা ভূতা সুখুমভাৱেন, পৰমত্থভাৱেন অৱিপৰীতসভাৱা. ঝানং তংসম্পযুত্তধম্মানং ভাৱনাসিদ্ধা সণ্হসুখুমতা নীৱৰণৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘কামচ্ছন্দাদিওড়াৰিকঙ্গপ্পহানৱসেন সুখুমা’’তি. ভূততাযাতি ৱিজ্জমানতায. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.
সমাপজ্জনাধিট্ঠানানি ৱিয ৱুট্ঠানং ঝানে পৰিযাপন্নম্পি হোতি যথা তং ধম্মানং ভঙ্গক্খণো ধম্মেসু, ন আৱজ্জনপচ্চৱেক্খণানীতি ‘‘পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জন্তো অধিট্ঠহন্তো ৱুট্ঠহন্তো চ সিক্খতী’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘আৱজ্জন্তো পচ্চৱেক্খন্তো’’তি. তন্তি পঠমজ্ঝানং. তেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনং, তস্মা পঠমজ্ঝানেন হেতুভূতেনাতি অত্থো. হেতুভাৱো চেত্থ ঝানস্স যথাৱুত্তসঞ্ঞায উপ্পত্তিযা সহজাতাদিপচ্চযভাৱো কামসঞ্ঞায নিৰোধস্স উপনিস্সযতাৱ, তঞ্চ খো সুত্তন্তপৰিযাযেন. তথা চেৱ সংৱণ্ণিতং ‘‘তথাৰূপায পটিপত্তিযা ৱিনা অভাৱতো’’তি. এতেনুপাযেনাতি য্ৱাযং পঠমজ্ঝানতপ্পটিপক্খসঞ্ঞাৱসেন ‘‘সিক্খা একা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সিক্খা একা সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝতী’’তি এত্থ অত্থো ৱুত্তো, এতেন নযেন. সব্বত্থাতি সব্বৱাৰেসু.
৪১৪. যস্মা পনেত্থ সমাপত্তিৱসেন তংতংসঞ্ঞানং উপ্পাদনিৰোধে ৱুচ্চমানে অঙ্গৱসেন সো ৱুত্তোতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. ‘‘অঙ্গতো সম্মসন’’ন্তি অনুপদধম্মৱিপস্সনায লক্খণৱচনং. অনুপদধম্মৱিপস্সনঞ্হি কৰোন্তো সমাপত্তিং পত্ৱা অঙ্গতো সম্মসনং কৰোতি, ন চ সঞ্ঞা সমাপত্তিযা কিঞ্চি অঙ্গং হোতি. ৱুত্তঞ্চ ‘‘ইদঞ্চ সঞ্ঞা সঞ্ঞাতি এৱং অঙ্গতো সম্মসনং উদ্ধট’’ন্তি. অঙ্গতোতি ৱা অৱযৱতোতি অত্থো, অনুপদধম্মতোতি ৱুত্তং হোতি. তদেৱাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেৱ.
যতো খোতি পচ্চত্তে নিস্সক্কৱচনন্তি আহ ‘‘যো নামা’’তি যথা ‘‘আদিম্হী’’তি এতস্মিং অত্থে ‘‘আদিতো’’তি ৱুচ্চতি ইতৰৱিভত্তিতোপি তো-সদ্দস্স লব্ভনতো. সকস্মিং অত্তনা অধিগতে সঞ্ঞা সকসঞ্ঞা, সা এতস্স অত্থীতি সকসঞ্ঞী, তেনাহ ‘‘অত্তনো পঠমজ্ঝানসঞ্ঞায সঞ্ঞৱা’’তি. সকসঞ্ঞীতি চেত্থ উপৰি ৱুচ্চমাননিৰোধপাদকতায সাতিসযায ঝানসঞ্ঞায অত্থিভাৱজোতকো ঈ-কাৰো দট্ঠব্বো, তেনেৱাহ ‘‘অনুপুব্বেন সঞ্ঞগ্গং ফুসতী’’তিআদি. তস্মা তত্থ তত্থ সকসঞ্ঞিতাগ্গহণেন তস্মিং তস্মিং ঝানে সব্বসো সুচিণ্ণৱসীভাৱো দীপিতোতি ৱেদিতব্বং.
লোকিযানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং, সামিঅত্থে এৱ ৱা. যদগ্গেন হি তং তেসু সেট্ঠং, তদগ্গেন তেসম্পি সেট্ঠন্তি. ‘‘লোকিযান’’ন্তি ৱিসেসনং লোকুত্তৰসমাপত্তীহি তস্স অসেট্ঠভাৱতো. ‘‘কিচ্চকাৰকসমাপত্তীন’’ন্তি ৱিসেসনং অকিচ্চকাৰকসমাপত্তিতো তস্স অসেট্ঠভাৱতো. অকিচ্চকাৰকতা চস্সা পটুসঞ্ঞাকিচ্চাভাৱৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি. যথেৱ হি তত্থ সঞ্ঞা, এৱং ফস্সাদযো পীতি. যদগ্গেন হি তত্থ সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্তিযা পকতিৱিপস্সকানং সম্মসিতুং অসক্কুণেয্যৰূপেন ঠিতা, তদগ্গেন হেট্ঠিমসমাপত্তিধম্মা ৱিয পটুকিচ্চকৰণসমত্থাপি ন হোন্তীতি. স্ৱাযমত্থো পৰমত্থমঞ্জুসাযং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং আৰুপ্পকথাযং (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.২৮৬) সৱিসেসং ৱুত্তো, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. কেচি পন ‘‘যথা হেট্ঠিমা হেট্ঠিমা সমাপত্তিযো উপৰিমানং উপৰিমানং অধিট্ঠানকিচ্চং সাধেন্তি, ন এৱং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তি কস্সচিপি অধিট্ঠানকিচ্চং সাধেতি, তস্মা সা অকিচ্চকাৰিকা, ইতৰা কিচ্চকাৰিকা ৱুত্তা’’তি ৱদন্তি, তদযুত্তং তস্সাপি ৱিপস্সনাচিত্তপৰিদমনাদীনং অধিট্ঠানকিচ্চসাধনতো. তস্মা পুৰিমোযেৱ অত্থো যুত্তো.
পকপ্পেতীতি সংৱিদহতি. ঝানং সমাপজ্জন্তো হি ঝানসুখং অত্তনি সংৱিদহতি নাম. অভিসঙ্খৰোতীতি আযূহতি, সম্পিণ্ডেতীতি অত্থো. সম্পিণ্ডনত্থো হি সমুদযট্ঠো. যস্মা নিকন্তিৱসেন চেতনাকিচ্চস্স মত্থকপ্পত্তি, তস্মা ফলূপচাৰেন কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘নিকন্তিং কুৰুমানো অভিসঙ্খৰোতি নামা’’তি ৱুত্তং. ইমা ইদানি মে লব্ভমানা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা নিৰুজ্ঝেয্যুং তংসমতিক্কমেনেৱ উপৰিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খৰণসম্ভৱতো. অঞ্ঞাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞাহি অঞ্ঞা. ততো থূলতৰভাৱতো ওড়াৰিকা. কা পন তাতি আহ ‘‘ভৱঙ্গসঞ্ঞা’’তি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনতো ৱুট্ঠায এৱ হি উপৰিঝানত্থায চেতনাভিসঙ্খৰণানি ভৱেয্যুং, ৱুট্ঠানঞ্চ ভৱঙ্গৱসেন হোতি. যাৱ চ উপৰি ঝানসমাপজ্জনং, তাৱ অন্তৰন্তৰা ভৱঙ্গপ্পৱত্তীতি আহ ‘‘ভৱঙ্গসঞ্ঞা উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি.
চেতেন্তোৱাতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনজ্ঝানং একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে সমাপজ্জন্তো এৱ. ন চেতেতি তথা হেট্ঠিমজ্ঝানেসু ৱিয ৱা পুব্বাভোগাভাৱতো পুব্বাভোগৱসেন হি ঝানং পকপ্পেন্তো ইধ ‘‘চেতেতী’’তি ৱুত্তো. যস্মা ‘‘অহমেতং ঝানং নিব্বত্তেমি উপসম্পাদেমি সমাপজ্জামী’’তি এৱং অভিসঙ্খৰণং তত্থ সালযস্সেৱ হোতি, ন অনালযস্স, তস্মা একং চিত্তক্খণিকম্পি ঝানং পৱত্তেন্তো তত্থ অপ্পহীননিকন্তিকতায অভিসঙ্খৰোন্তো এৱাতি অত্থো. যস্মা পনস্স তথা হেট্ঠিমজ্ঝানেসু ৱিয ৱা তত্থ পুব্বাভোগো নত্থি, তস্মা ‘‘ন অভিসঙ্খৰোতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো’’তিআদি ৱুত্তস্সেৱত্থস্স ৱিৱৰণং. ‘‘স্ৱাযমত্থো’’তিআদিনা তমেৱত্থং উপমায পটিপাদেতি.
পচ্ছাভাগেতি পিতুঘৰস্স পচ্ছাভাগে. ততো পুত্তঘৰতো. লদ্ধঘৰমেৱাতি যতো অনেন ভিক্খা লদ্ধা, তমেৱ ঘৰং পুত্তগেহমেৱ. আসনসালা ৱিয আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তি ততো পিতুঘৰপুত্তঘৰট্ঠানিযানং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতননিৰোধসমাপত্তীনং উপগন্তব্বতো. পিতুঘৰং অমনসিকৰিত্ৱাতি পৱিসিত্ৱা সমতিক্কন্তম্পি পিতুঘৰং ন মনসি কত্ৱা. পুত্তঘৰস্সেৱ আচিক্খনং ৱিয একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে সমাপজ্জিতব্বম্পি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ন মনসি কত্ৱা পৰতো নিৰোধসমাপত্তিঅত্থায এৱ মনসিকাৰো. এৱং অমনসিকাৰসামঞ্ঞেন, মনসিকাৰসামঞ্ঞেন চ উপমুপমেয্যতা ৱেদিতব্বা আচিক্খনেনপি মনসিকাৰস্সেৱ জোতিতত্তা. ন হি মনসিকাৰেন ৱিনা আচিক্খনং সম্ভৱতি.
তা ঝানসঞ্ঞাতি তা একং দ্ৱে চিত্তৱাৰে পৱত্তা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসঞ্ঞা. নিৰুজ্ঝন্তীতি পদেসেনেৱ নিৰুজ্ঝন্তি, পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন পন উপৰি অনুপ্পাদো. যথা চ ঝানসঞ্ঞানং, এৱং ইতৰসঞ্ঞানং পীতি আহ ‘‘অঞ্ঞা চ ওড়াৰিকা ভৱঙ্গসঞ্ঞা নুপ্পজ্জন্তী’’তি, যথাপৰিচ্ছিন্নকালন্তি অধিপ্পাযো. সো এৱং পটিপন্নো ভিক্খূতি সো এৱং যথাৱুত্তে সঞ্ঞাগ্গে ঠিতো অৰহত্তে, অনাগামিফলে ৱা পতিট্ঠিতো ভিক্খু দ্ৱীহি ফলেহি সমন্নাগমো, তিণ্ণং সঙ্খাৰানং পটিপ্পস্সদ্ধি, সোড়সৱিধা ঞাণচৰিযা, নৱৱিধা সমাধিচৰিযাতি ইমেসং ৱসেন নিৰোধপটিপাদনপটিপত্তিং পটিপন্নো. ফুসতীতি এত্থ ফুসনং নাম ৱিন্দনং পটিলদ্ধীতি আহ ‘‘ৱিন্দতি পটিলভতী’’তি. অত্থতো পন যথাপৰিচ্ছিন্নকালং চিত্তচেতসিকানং সব্বসো অপ্পৱত্তি এৱ.
অভীতি উপসগ্গমত্তং নিৰত্থকং, তস্মা ‘‘সঞ্ঞা’’ ইচ্চেৱ অত্থো. নিৰোধপদেন অনন্তৰিকং কত্ৱা সমাপত্তিপদে ৱত্তব্বে তেসং দ্ৱিন্নং অন্তৰে সম্পজানপদং ঠপিতন্তি আহ ‘‘নিৰোধপদেন অনন্তৰিকং কত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তি, তেনাহ ‘‘অনুপটি…পে… অত্থো’’তি. তত্ৰাপীতি তস্মিম্পি তথা পদানুপুব্বিঠপনেপি অযং ৱিসেসত্থোতি যোজনা. সম্পজানন্তস্সাতি তং তং সমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তত্থ তত্থ সঙ্খাৰানং সম্মসনৱসেন পজানন্তস্স. অন্তেতি যথাৱুত্তায নিৰোধপটিপত্তিযা পৰিযোসানে. দুতিযৱিকপ্পে সম্পজানন্তস্সাতি সম্পজানকাৰিনোতি অত্থো, তেন নিৰোধসমাপজ্জনকস্স ভিক্খুনো আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহাৰিকপঞ্ঞায সদ্ধিং অত্থসাধিকা পঞ্ঞা কিচ্চতো দস্সিতা হোতি, তেনাহ ‘‘পণ্ডিতস্স ভিক্খুনো’’তি.
সব্বাকাৰেনাতি ‘‘সমাপত্তিযা সৰূপৱিসেসো, সমাপজ্জনকো, সমাপজ্জনস্স ঠানং, কাৰণং, সমাপজ্জনাকাৰো’’তি এৱমাদি সব্বপ্পকাৰেন. তত্থাতি ৱিসুদ্ধিমগ্গে. (ৱিসুদ্ধী. ২.৮৬৭) কথিততোৱাতি কথিতট্ঠানতো এৱ গহেতব্বা, ন ইধ তং ৱদাম পুনৰুত্তিভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
এৱং খো অহন্তি এত্থ আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো উগ্গহিতাকাৰদস্সনন্তি কত্ৱা. এৱং পোট্ঠপাদাতি এত্থ পন সম্পটিচ্ছনত্থো, তেনাহ ‘‘সুউগ্গহিতং তযাতি অনুজানন্তো’’তি.
৪১৫. সঞ্ঞা অগ্গা এত্থাতি সঞ্ঞাগ্গং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং. অট্ঠসু সমাপত্তীসুপি সঞ্ঞাগ্গং অত্থি উপলব্ভতীতি চিন্তেত্ৱা. ‘‘পুথূ’’তি পাড়িযং লিঙ্গৱিপল্লাসং দস্সেন্তো আহ ‘‘বহূনিপী’’তি. ‘‘যথা’’তি ইমিনা পকাৰৱিসেসো কৰণপ্পকাৰো গহিতো, ন পকাৰসামঞ্ঞন্তি আহ ‘‘যেন যেন কসিণেনা’’তি, পথৱীকসিণেন কৰণভূতেনা’’তি চ. ঝানং তাৱ যুত্তো কৰণভাৱো সঞ্ঞানিৰোধফুসনস্স সাধকতমভাৱতো, কথং কসিণানন্তি? তেসম্পি সো যুত্তো এৱ. যদগ্গেন হি ঝানানং নিৰোধফুসনস্স সাধকতং অভাৱো, তদগ্গেন কসিণানম্পি তদৱিনাভাৱতো. অনেককৰণাপি কিৰিযা হোতিযেৱ যথা ‘‘অস্সেন যানেন দীপিকায গচ্ছতী’’তি.
একৱাৰন্তি সকিং. পুৰিমসঞ্ঞানিৰোধন্তি কামসঞ্ঞাদিপুৰিমসঞ্ঞায নিৰোধং, ন নিৰোধসমাপত্তিসঞ্ঞিতং সঞ্ঞানিৰোধং. একং সঞ্ঞাগ্গন্তি একং সঞ্ঞাভূতং অগ্গং সেট্ঠন্তি অত্থো হেট্ঠিমসঞ্ঞায উক্কট্ঠভাৱতো. সঞ্ঞা চ সা অগ্গঞ্চাতি সঞ্ঞাগ্গং, ন সঞ্ঞাসু অগ্গন্তি. দ্ৱে ৱাৰেতি দ্ৱিক্খত্তুং. সেসকসিণেসূতি কসিণানংযেৱ গহণং নিৰোধকথায অধিকতত্তা. ততো এৱ চেত্থ ঝানগ্গহণেন কসিণজ্ঝানানি এৱ গহিতানীতি ৱেদিতব্বং. ‘‘পঠমজ্ঝানেন কৰণভূতেনা’’তি আৰম্মণং অনামসিত্ৱা ৱদতি যথা ‘‘যেন যেন কসিণেনা’’তি এত্থ ঝানং অনামসিত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ইতী’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং সঙ্গহেত্ৱা নিগমনৱসেন ৱদতি. সব্বম্পীতি সব্বং একৱাৰং সমাপন্নঝানং. সঙ্গহেত্ৱাতি সঞ্জাননলক্খণেন তংসভাৱাৱিসেসতো একজ্ঝং সঙ্গহেত্ৱা. অপৰাপৰন্তি পুনপ্পুনং.
৪১৬. ঝানপদট্ঠানং ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তস্স পুগ্গলস্স ৱসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি পঠমনযে. দুতিযনযে পন যস্মা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গেন ঘটেন্তস্স মগ্গঞাণং উপ্পজ্জতি, তস্মা ৱিপস্সনামগ্গৱসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি. যস্মা পন পঠমনযো লোকিযত্তা ওড়াৰিকো, দুতিযনযো মিস্সকো তস্মা তদুভযং অসম্ভাৱেত্ৱা অচ্চন্তসুখুমং সুভং থিৰং নিব্বত্তিতলোকুত্তৰমেৱ দস্সেতুং মগ্গফলৱসেন সঞ্ঞাঞাণানি দস্সিতানি ততিযনযে. তযোপেতে নযা মগ্গসোধনৱসেন দস্সিতা.
‘‘অযং পনেত্থ সাৰো’’তি ৱিভাৱেতুং তিপিটকমহাসিৱত্থেৰৱাদো আভতো. নিৰোধং পুচ্ছিত্ৱা তস্মিং কথিতে তদনন্তৰং সঞ্ঞাঞাণুপ্পত্তিং পুচ্ছন্তো অত্থতো নিৰোধতো ৱুট্ঠানং পুচ্ছতি নাম, নিৰোধতো চ ৱুট্ঠানং অৰহত্তফলুপ্পত্তিযা ৱা সিযা অনাগামিফলুপ্পত্তিযা ৱা, তত্থ সঞ্ঞা পধানা, তদনন্তৰঞ্চ পচ্চৱেক্খণঞাণন্তি তদুভযং নিদ্ধাৰেন্তো থেৰো ‘‘কিং ইমে ভিক্খূ ভণন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘কিং ইমে ভিক্খূ ভণন্তী’’তি তদা দীঘনিকাযতন্তিং পৰিৱত্তন্তে ইমং ঠানং পত্ৱা যথাৱুত্তেন পটিপাটিযা তযো নযে কথেন্তে ভিক্খূ সন্ধায ৱদতি.
যস্স যথা মগ্গৱীথিযং মগ্গফলঞাণেসু উপ্পন্নেসু নিযমতো মগ্গফলপচ্চৱেক্খণঞাণানি হোন্তি, এৱং ফলসমাপত্তিযং ফলপচ্চৱেক্খণঞাণন্তি আহ ‘‘পচ্ছা পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি. ‘‘ইদং অৰহত্তফল’’ন্তি ইদং পচ্চৱেক্খণঞাণস্স পৱত্তিআকাৰদস্সনং. ফলসমাধিসঞ্ঞাপচ্চযাতি ফলসমাধিসহগতসঞ্ঞাপচ্চযা. কিৰ-সদ্দো অনুস্সৰণত্থো. যথাধিগতধম্মানুস্সৰণপক্খিযা হি পচ্চৱেক্খণা. সমাধিসীসেন চেত্থ সব্বং অৰহত্তফলং গহিতং সহচৰণঞাযেন, তস্মিং অসতি পচ্চৱেক্খণায অসম্ভৱো এৱাতি আহ ‘‘ইদপ্পচ্চযা’’তি.
সঞ্ঞাঅত্তকথাৱণ্ণনা
৪১৭. দেসনায সণ্হভাৱেন সাৰম্ভমক্খিস্সাদিমলৱিসোধনতো সুতমযঞাণং ন্হাপিতং ৱিয, সুখুমভাৱেন তনুলেপনৱিলিত্তং ৱিয, তিলক্খণব্ভাহততায কুণ্ডলাদিঅলঙ্কাৰৱিভূসিতং ৱিয চ হোতি, তদনুপসেৱতো ঞাণস্স চ তথাভাৱো তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স তথাভাৱাপত্তি, নিৰোধকথায নিৱেসনঞ্চস্স সিৰিসযনপ্পৱেসনসদিসন্তি আহ ‘‘সণ্হসুখুম…পে… আৰোপিতোপী’’তি. তত্থাতি তস্সং নিৰোধকথাযং. সুখং অৱিন্দন্তো মন্দবুদ্ধিতায অলভন্তো. মলৱিদূসিততায গূথট্ঠানসদিসং. অত্তনো লদ্ধিং অত্তদিট্ঠিং. অনুমতিং গহেত্ৱাতি অনুঞ্ঞং গহেত্ৱা ‘‘এদিসো মে অত্তা’’তি অনুজানাপেত্ৱা, অত্তনো লদ্ধিযং পতিট্ঠপেত্ৱাতি অত্থো. কং পনাতি ওড়াৰিকো, মনোমযো, অৰূপীতি তিণ্ণং অত্তৱাদানং ৱসেন তিৱিধেসু কতমন্তি অত্থো. পৰিহৰন্তোতি ৱিদ্ধংসনতো পৰিহৰন্তো, নিগূহন্তোতি অধিপ্পাযো. যস্মা চতুসন্ততিৰূপপ্পবন্ধং একত্তৱসেন গহেত্ৱা ৰূপীভাৱতো ‘‘ওড়াৰিকো অত্তা’’তি পচ্চেতি অত্তৱাদী, অন্নপানোপধানতঞ্চস্স পৰিকপ্পেত্ৱা ‘‘সস্সতো’’তি মঞ্ঞতি, ৰূপীভাৱতো এৱ চ সঞ্ঞায অঞ্ঞত্তং ঞাযাগতমেৱ, যং ৱেদৱাদিনো ‘‘অন্নমযো, পানমযো’’তি চ দ্ৱিধা ৱোহৰন্তি, তস্মা পৰিব্বাজকো তং সন্ধাযা ‘‘ওড়াৰিকং খো’’তি আহ.
তত্থ যদি অত্তা ৰূপী, ন সঞ্ঞী, সঞ্ঞায অৰূপভাৱত্তা, ৰূপধম্মানঞ্চ অসঞ্জাননসভাৱত্তা, ৰূপী চ সমানো যদি তৱ মতেন নিচ্চো, সঞ্ঞা অপৰাপৰং পৱত্তনতো তত্থ তত্থ ভিজ্জতীতি ভেদসব্ভাৱতো অনিচ্চা, এৱম্পি ‘‘অঞ্ঞা সঞ্ঞা, অঞ্ঞো অত্তা’’তি সঞ্ঞায অভাৱতো অচেতনোতি ন কম্মস্স কাৰকো, ফলস্স চ ন উপভুঞ্জকোতি আপন্নমেৱ, তেনাহ ‘‘ওড়াৰিকো চ হি তে’’তিআদি. পচ্চাগচ্ছতোতি পচ্চাগচ্ছন্তস্স, জানতোতি অত্থো. ‘‘অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা উপ্পজ্জন্তি, অঞ্ঞা চ সঞ্ঞা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু উপ্পাদপুব্বকো নিৰোধো, ন চ উপ্পন্নং অনিৰুজ্ঝকং নাম অত্থীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘চতুন্নঞ্চ খন্ধান’’ন্তিআদি.
৪১৮-৪২০. মনোমযন্তি ঝানমনসো ৱসেন মনোমযং. যো হি বাহিৰপচ্চযনিৰপেক্খো, সো মনসাৱ নিব্বত্তোতি মনোমযো. ৰূপলোকে নিব্বত্তসৰীৰং সন্ধায ৱদতি, যং ৱেদৱাদিনো আনন্দমযো, ৱিঞ্ঞাণমযোতি চ দ্ৱিধা ৱোহৰন্তি. তত্ৰাপীতি ‘‘মনোমযো অত্তা’’তি ইমস্মিম্পি পক্খে. দোসে দিন্নেতি ‘‘অঞ্ঞাৱ সঞ্ঞা ভৱিস্সতী’’তিআদিনা দোসে দিন্নে. ইধাপি পুৰিমৱাদে ৱুত্তনযেনেৱ দোসদস্সনং ৱেদিতব্বং. অযং পন ৱিসেসো – যদি অত্তা মনোমযো, সব্বঙ্গপচ্চঙ্গী, অহীনিন্দ্ৰিযো চ ভৱেয্য, এৱং সতি ‘‘ৰূপং অত্তা সিযা, ন চ সঞ্ঞী’’তি পুব্বে ৱিয ৱত্তব্বং. তেনাহ – ‘‘মনোমযো চ হি তে’’তিআদি. কস্মা পনাযং পৰিব্বাজকো পঠমং ওড়াৰিকং অত্তানং পটিজানিত্ৱা তং লদ্ধিং ৱিস্সজ্জেত্ৱা পুন মনোমযং অত্তানং পটিজানাতি, তঞ্চ ৱিস্সজ্জেত্ৱা অৰূপিং অত্তানং পটিজানাতীতি? কামঞ্চেত্থ কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ, তথাপি ইমে তিত্থিযা নাম অনৱট্ঠিতচিত্তা থুসৰাসিম্হি নিখাতখাণুকো ৱিয চঞ্চলাতি দস্সেতুং ‘‘যথা নাম উম্মত্তকো’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সঞ্ঞাযাতি পকতিসঞ্ঞায. উপ্পাদনিৰোধং ইচ্ছতি অপৰাপৰং পৱত্তায সঞ্ঞায উদযৱযদস্সনতো. তথাপি ‘‘সঞ্ঞা সঞ্ঞা’’তি পৱত্তসমঞ্ঞং ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তস্স চ অৱিচ্ছেদং পৰিকপ্পেন্তো সস্সতং মঞ্ঞতি, তেনাহ ‘‘অত্তানং পন সস্সতং মঞ্ঞতী’’তি.
তথেৱাতি যথা ‘‘ৰূপী অত্তা’’তি, ‘‘মনোমযো অত্তা’’তি চ ৱাদদ্ৱযে সঞ্ঞায অত্ততো অঞ্ঞতা, তথা চস্স অচেতনতাদিদোসপ্পসঙ্গো দুন্নিৱাৰো, তথেৱ ইমস্মিং ৱাদে দোসো. তেনাহ ‘‘তথেৱস্স দোসং দস্সেন্তো’’তি. মিচ্ছাদস্সনেনাতি অত্তদিট্ঠিসঙ্খাতেন মিচ্ছাভিনিৱেসেন. অভিভূতত্তাতি অনাদিকালভাৱিতভাৱেন অজ্ঝোত্থটত্তা নিৱাৰিতঞাণচাৰত্তা. তং নানত্তং অজানন্তোতি যেন সন্ততিঘনেন, সমূহঘনেন চ ৱঞ্চিতো বালো পবন্ধৱসেন পৱত্তমানং ধম্মসমূহং মিচ্ছাগাহৱসেন ‘‘অত্তা’’তি, ‘‘নিচ্চো’’তি চ অভিনিৱিস্স ৱোহৰতি, তং একত্তসঞ্ঞিতং ঘনগ্গহণং ৱিনিভুজ্জ যাথাৱতো জাননং ঘনৱিনিব্ভোগো, সব্বেন সব্বং তিত্থিযানং সো নত্থীতি অযম্পি পৰিব্বাজকো তাদিসস্স ঞাণস্স পৰিপাকস্স অভাৱতো ৱুচ্চমানম্পি নাঞ্ঞাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ভগৱতা ৱুচ্চমানম্পি তং নানত্তং অজানন্তো’’তি. সঞ্ঞা নামাযং নানাৰম্মণা নানাক্খণে উপ্পজ্জতি, ৱেতি চাতি সঞ্ঞায উপ্পাদনিৰোধং পস্সন্তোপি সঞ্ঞামযং সঞ্ঞাভূতং অত্তানং পৰিকপ্পেত্ৱা যথাৱুত্তঘনৱিনিব্ভোগাভাৱতো নিচ্চমেৱ কত্ৱা মঞ্ঞতি দিট্ঠিমঞ্ঞনায. তথাভূতস্স চ তস্স সণ্হসুখুমপৰমগম্ভীৰধম্মতা ন ঞাযতেৱাতি ৱুত্তং ‘‘দুজ্জানং খো’’তিআদি.
দিট্ঠিআদীসু ‘‘এৱমেত’’ন্তি দস্সনং অভিনিৱিসনং দিট্ঠি. তস্সা এৱ পুব্বভাগভূতং ‘‘এৱমেত’’ন্তি নিজ্ঝানৱসেন খমনং খন্তি. তথা ৰোচনং ৰুচি. ‘‘অঞ্ঞথা’’তিআদি তেসং দিট্ঠিআদীনং ৱিভজিত্ৱা দস্সনং. তত্থ অঞ্ঞথাতি যথা অৰিযৱিনযে অন্তদ্ৱযং অনুপগ্গম্ম মজ্ঝিমা পটিপদাৱসেন দস্সনং হোতি, ততো অঞ্ঞথাযেৱ. অঞ্ঞদেৱাতি যং পৰমত্থতো ৱিজ্জতি খন্ধাযতনাদি, তস্স চ অনিচ্চতাদি, ততো অঞ্ঞদেৱ পৰমত্থতো অৱিজ্জমানং অত্তানং সস্সতাদি তে খমতি চেৱ ৰুচ্চতি চ. আযুঞ্জনং অনুযুঞ্জনং আযোগো, তেনাহ ‘‘যুত্তপযুত্ততা’’তি. পটিপত্তিযাতি পৰমত্তচিন্তনাদিপৰিব্বাজকপটিপত্তিযা. দুজ্জানমেতং ধম্মতং ত্ৱং ‘‘অযং পৰমত্থো, অযং সম্মুতী’’তি ইমস্স ৱিভাগস্স দুব্বিভাগত্তা. ‘‘যদি এতং দুজ্জানং, তং তাৱ তিট্ঠতু, ইমং পনত্থং ভগৱন্তং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা যথা পটিপজ্জি, তং দস্সেতুং ‘‘অথ পৰিব্বাজকো’’তিআদি ৱুত্তং. অঞ্ঞো ৱা সঞ্ঞতোতি সঞ্ঞাসভাৱতো অঞ্ঞো সভাৱো ৱা অত্তা হোতূতি অত্থো. অস্সাতি অত্তনো.
লোকীযতি দিস্সতি এত্থ পুঞ্ঞপাপং, তব্বিপাকো চাতি লোকো, অত্তা. সো হিস্স কাৰকো, ৱেদকো চাতি ইচ্ছিতো. দিট্ঠিগতন্তি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদি (দী. নি. ১.৩১; উদা. ৫৫) নযপ্পৱত্তং দিট্ঠিগতং. ন হেস দিট্ঠাভিনিৱেসো দিট্ঠধম্মিকাদিঅত্থনিস্সিতো তদসংৱত্তনতো. যো হি তদাৱহো, সো তংনিস্সিতোতি ৱত্তব্বতং লভেয্য যথা তং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰো. এতেনেৱ তস্স ন ধম্মনিস্সিততাপি সংৱণ্ণিতা দট্ঠব্বা. আদিব্ৰহ্মচৰিযস্সাতি আদিব্ৰহ্মচৰিযং, তদেৱ আদিব্ৰহ্মচৰিযকং যথা ‘‘ৱিনযো এৱ ৱেনযিকো’’তি, (পাৰা. অট্ঠ. ২১) তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. দিট্ঠাভিনিৱেসস্স সংসাৰৱট্টে নিব্বিদাৱিৰাগনিৰোধুপসমাসংৱত্তনং ৱট্টন্তোগধত্তা, তস্স ৱট্টসম্বন্ধনতো চ. তথা অভিঞ্ঞাসম্বোধনিব্বানাসংৱত্তনঞ্চ দট্ঠব্বং. অভিজাননাযাতি ঞাতপৰিঞ্ঞাৱসেন অভিজাননত্থায. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি তীৰণপহানপৰিঞ্ঞাৱসেন সম্বোধনত্থাযাতি ৱদন্তি. অভিজাননাযাতি অভিঞ্ঞাপঞ্ঞাৱসেন জাননায, তং পন ৱট্টস্স পচ্চক্খকৰণমেৱ হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খকিৰিযাযা’’তি. সম্বুজ্ঝনত্থাযাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পটিৱেধায.
কামং তণ্হাপি দুক্খসভাৱা, তস্সা পন সমুদযভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘তণ্হং ঠপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. পভাৱনতো উপ্পাদনতো. দুক্খং পভাৱেন্তীপি তণ্হা অৱিজ্জাদিপচ্চযন্তৰসহিতা এৱ পভাৱেতি, ন কেৱলাতি আহ ‘‘সপ্পচ্চযা’’তি. উভিন্নং অপ্পৱত্তীতি উভিন্নং অপ্পৱত্তিনিমিত্তং, নপ্পৱত্তন্তি এত্থ দুক্খসমুদযা এতস্মিং ৱা অধিগতেতি অপ্পৱত্তি. দুক্খনিৰোধং নিব্বানং গচ্ছতি অধিগচ্ছতি, তদত্থং পটিপদা চাতি দুক্খনিৰোধগামিনীপটিপদা. মগ্গপাতুভাৱোতি অগ্গমগ্গসমুপ্পাদো. ফলসচ্ছিকিৰিযাতি অসেক্খফলাধিগমো. আকাৰন্তি তং গমনলিঙ্গং.
৪২১. সমন্ততো নিগ্গণ্হনৱসেন তোদনং ৱিজ্ঝনং সন্নিতোদকং, ৱাচাযাতি চ পচ্চত্তে কৰণৱচনন্তি আহ ‘‘ৱচনপতোদেনা’’তি. সজ্ঝব্ভৰিতন্তি সমন্ততো ভুসং অৰিতং অকংসূতি সতমত্তেহি তুত্তকেহি ৱিয তিংসসতমত্তা পৰিব্বাজকা ৱাচাপতোদনেহি তুদিংসু সভাৱতো ৱিজ্জমানন্তি পৰমত্থসভাৱতো উপলব্ভমানং, নপকতিআদি ৱিয অনুপলব্ভমানং. তচ্ছন্তি সচ্চং. তথন্তি অৱিপৰীতং লোকুত্তৰধম্মেসূতি ৱিসযে ভুম্মং তে ধম্মে ৱিসযং কত্ৱা. ঠিতসভাৱন্তি অৱট্ঠিতসভাৱং, তদুপ্পাদকন্তি অত্থো. লোকুত্তৰধম্মনিযামতন্তি লোকুত্তৰধম্মসম্পাপননিযামেন নিযতং, তেনাহ ‘‘বুদ্ধানঞ্হী’’তিআদি. এদিসাতি ‘‘ধম্মট্ঠিতত’’ন্তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰা.
চিত্তহত্থিসাৰিপুত্তপোট্ঠপাদৱত্থুৱণ্ণনা
৪২২. সুখুমেসু অত্থন্তৰেসূতি খন্ধাযতনাদীসু সুখুমঞাণগোচৰেসু ধম্মেসু. কুসলোতি পুব্বে বুদ্ধসাসনে কতপৰিচযতায ছেকো অহোসি. গিহিভাৱে আনিসংসকথাযকথিতত্তা সীলৱন্তস্স ভিক্খুনো তথা কথনেন ৱিব্ভমনে নিযোজিতত্তা ইদানি সযম্পি সীলৱা এৱ হুত্ৱা ছ ৱাৰে (ধ. প. অট্ঠ. ৩৭; জা. অট্ঠ. ১.১.৬৯) ৱিব্ভমি. কম্মসৰিক্খকেন হি ফলেন ভৱিতব্বং. মহাসাৱকস্স কথিতেতি মহাসাৱকস্স মহাকোট্ঠিকত্থেৰস্স অপসাদনকথিতনিমিত্তং. পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তোতি সাসনে পতিট্ঠং লদ্ধুং অসক্কোন্তো.
৪২৩. পঞ্ঞাচক্খুনো নত্থিতাযাতি সুৱুত্তদুৰুত্তসমৱিসমদস্সনসমত্থপঞ্ঞাচক্খুনো অভাৱেন. চক্খুমাতি এত্থ যাদিসেন চক্খুনা পুৰিসো ‘‘চক্খুমা’’তি ৱুত্তো, তং দস্সেতুং ‘‘সুভাসিতা’’তিআদি ৱুত্তং. এককোট্ঠাসাতি একন্তিকা, নিব্বানাৱহভাৱেন নিচ্ছিতাতি অধিপ্পাযো. ঠপিতাতি ৱৱত্থাপিতা. ন এককোট্ঠাসা ন একন্তিকা, ন নিব্বানাৱহভাৱেন নিচ্ছিতা ৱট্টন্তোগধভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
একংসিকধম্মৱণ্ণনা
৪২৫. ‘‘কস্মা আৰভী’’তি কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অনিয্যানিকভাৱদস্সনত্থ’’ন্তি পযোজনং ৱিস্সজ্জিতং. সতি হি ফলসিদ্ধিযং হেতুসিদ্ধোযেৱ হোতীতি. পঞ্ঞাপিতনিট্ঠাযাতি পৱেদিতৱিমুত্তিমগ্গস্স, ৱট্টদুক্খপৰিযোসানং গচ্ছতি এতাযাতি ‘‘নিট্ঠা’’তি ৱিমুত্তি ৱুত্তা. নিট্ঠামগ্গো হি ইধ উত্তৰপদলোপেন ‘‘নিট্ঠা’’তি ৱুত্তো. তস্স হি অনিয্যানিকতা, নিয্যানিকতা চ ৱুচ্চতি, ন নিট্ঠায. নিয্যানং ৱা নিগ্গমনং নিস্সৰণং, ৱট্টদুক্খস্স ৱুপসমোতি অত্থো. নিয্যানমেৱ নিয্যানিকং, ন নিয্যানিকং অনিয্যানিকং, সো এৱ ভাৱো অনিয্যানিকভাৱো, তস্স দস্সনত্থন্তি যোজেতব্বং. ‘‘এৱ’’ন্তি ‘‘নিব্বানং নিব্বান’’ন্তি ৱচনমত্তসামঞ্ঞং গহেত্ৱা ৱদতি, ন পন পৰমত্থতো তেসং সমযে নিব্বানপঞ্ঞাপনস্স লব্ভনতো, তেন ৱুত্তং ‘‘সা চ ন নিয্যানিকা’’তিআদি. লোকথূপিকাদিৱসেনাতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘অঞ্ঞো পুৰিসো, অঞ্ঞা পকতী’’তি পকতিপুৰিসন্তৰাৱবোধো মোক্খো, বুদ্ধিআদিগুণৱিনিমুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৱট্ঠানং মোক্খো, কাযপৱত্তিগতিজাতিবন্ধানং অপ্পমজ্জনৱসেন অপ্পৱত্তো মোক্খো, যঞ্ঞেহি জুতেন পৰেন পুৰিসেন সলোকতা মোক্খো, সমীপতা মোক্খো, সহযোগো মোক্খোতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. যথাপঞ্ঞত্তাতি পঞ্ঞত্তপ্পকাৰা হুত্ৱা ন নিয্যাতি, যেনাকাৰেন ‘‘নিট্ঠা পাপুণীযতী’’তি তেহি পৱেদিতা, তেনাকাৰেন তস্সা অপ্পত্তব্বতো ন নিয্যাতি. পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তাতি ‘‘নাযং নিট্ঠা পটিপদা ৱট্টস্স অনতিক্কমনতো’’তি বুদ্ধাদীহি পণ্ডিতেহি পটিক্খিত্তা. নিৱত্ততীতি পটিক্খেপস্স কাৰণৱচনং, তস্মা তেহি পঞ্ঞত্তা নিট্ঠা পটিপদা ন নিয্যাতি, অঞ্ঞদত্থু তংসমঙ্গিনং পুগ্গলং সংসাৰে এৱ পৰিব্ভমাপেন্তী নিৱত্ততি.
পধানং জাননং নাম পচ্চক্খতো জাননং তস্স পমাণজেট্ঠভাৱতো, ইতৰস্স সংসযানুবদ্ধত্তাতি ৱুত্তং ‘‘জানং পস্স’’ন্তি. তেনেত্থ দস্সনেন জাননং ৱিসেসেতি. ইদং ৱুত্তং হোতি – তুম্হাকং একন্তসুখে লোকে পচ্চক্খতো ঞাণদস্সনং অত্থীতি. জানন্তি ৱা তস্স লোকস্স অনুমানৱিসযতং পুচ্ছতি, পস্সন্তি পচ্চক্খতো গোচৰতং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – অপি তুম্হাকং লোকো পচ্চক্খতো ঞাতো, উদাহু অনুমানতোতি.
যস্মা লোকে পচ্চক্খভূতো অত্থো ইন্দ্ৰিযগোচৰভাৱেন পাকটো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠপুব্বানী’’তিআদি. দিট্ঠপুব্বানীতি দিট্ঠৱা, দস্সনভূতেন, তদনুগতেন চ ঞাণেন গহিতপুব্বানীতি অত্থো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সৰীৰসণ্ঠানাদীনী’’তি ৱচনং সমত্থিতং হোতি. ‘‘অপ্পাটিহীৰক ত’’ন্তি অনুনাসিকলোপং কত্ৱা নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অপ্পাটিহীৰকং ত’’ন্তি ‘‘অপ্পাটিহীৰং কত’’ন্তি এৱমেত্থ ৱণ্ণেন্তি. পটিপক্খহৰণতো পটিহাৰিযং, তদেৱ পাটিহাৰিযং, উত্তৰৱিৰহিতং ৱচনং. পাটিহাৰিযমেৱেত্থ ‘‘পাটিহীৰক’’ন্তি ৱা ৱুত্তং. ন পাটিহীৰকং অপ্পাটিহীৰকং পৰেহি ৱুচ্চমানউত্তৰেহি সউত্তৰত্তা, তেনাহ ‘‘পটিহৰণৱিৰহিত’’ন্তি. সউত্তৰঞ্হি ৱচনং তেন উত্তৰেন পটিহাৰীযতি অতিৱিপৰিৱত্তীযতি. ততো এৱ নিয্যানস্স পটিহৰণমগ্গস্স অভাৱতো ‘‘অনিয্যানিক’’ন্তি ৱত্তব্বতং লভতি.
৪২৬. ৱিলাসো লীড়া. আকপ্পো কেসবন্ধৱত্থগ্গহণং আদিআকাৰৱিসেসো, ৱেসসংৱিধানং ৱা. আদি-সদ্দেন ভাৱাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ‘‘ভাৱো’’তি চ চাতুৰিযং ৱেদিতব্বং.
তযোঅত্তপটিলাভৱণ্ণনা
৪২৮. আহিতো অহং মানো এত্থাতি অত্তা, অত্তভাৱোতি আহ ‘‘অত্তপটিলাভোতি অত্তভাৱপটিলাভো’’তি. কামভৱং দস্সেতি তস্স ইতৰদ্ৱযত্তভাৱতো ওড়াৰিকত্তা. ৰূপভৱং দস্সেতি ঝানমনেন নিব্বত্তং হুত্ৱা ৰূপীভাৱেন উপলব্ভনতো. সংকিলেসিকা ধম্মা নাম দ্ৱাদস অকুসলচিত্তুপ্পাদা তদভাৱে কস্সচি সংকিলেসস্সাপি অসম্ভৱতো. ৱোদানিযা ধম্মা নাম সমথৱিপস্সনা তাসং ৱসেন সব্বসো চিত্তৱোদানস্স সিজ্ঝনতো.
৪২৯. পটিপক্খধম্মানং অসমুচ্ছেদে পন ন কদাচিপি অনৱজ্জধম্মানং পাৰিপূৰী, ৱেপুল্লং ৱা সম্ভৱতি, সমুচ্ছেদে পন সতি এৱ সম্ভৱতীতি মগ্গপঞ্ঞাফলপঞ্ঞা-গ্গহণং. তা হি সকিং পৰিপুণ্ণা পৰিপুণ্ণা এৱ অপৰিহানধম্মত্তা. তৰুণপীতীতি উপ্পন্নমত্তা অলদ্ধাসেৱনা দুব্বলা পীতি. বলৱতুট্ঠীতি পুনপ্পুনং উপ্পত্তিযা লদ্ধাসেৱনা উপৰিৱিসেসাধিগমস্স পচ্চযভূতা থিৰতৰা পীতি. ‘‘যং অৱোচুম্হা’’তিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – যং ৱোহাৰং ‘‘সংকিলেসিকৱোদানিযধম্মানং পহানাভিৱুদ্ধিনিট্ঠং পঞ্ঞায পাৰিপূৰিৱেপুল্লভূতং ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে অপৰপ্পচ্চযেন ঞাণেন পচ্চক্খতো সম্পাদেত্ৱা ৱিহৰিস্সতী’’তি কথযিম্হ. তত্থ তস্মিং ৱিহাৰে তস্স মম ওৱাদকৰস্স ভিক্খুনো এৱং ৱুত্তপ্পকাৰেন ৱিহৰণনিমিত্তং পমোদপ্পভাৱিতা পীতি চ ভৱিস্সতি, তস্সা চ পচ্চযভূতং পস্সদ্ধিদ্ৱযং সম্মদেৱ উপট্ঠিতা সতি চ উক্কংসগতং ঞাণঞ্চ তথাভূতো চ সো ৱিহাৰো. সন্তপণীততায অতপ্পকো অনঞ্ঞসাধাৰণো সুখৱিহাৰোতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি.
পঠমজ্ঝানে পটিলদ্ধমত্তে হীনভাৱতো পীতি দুব্বলা পামোজ্জপক্খিকা, সুৱিভাৱিতে পন তস্মিং পগুণে সা পণীতা বলৱভাৱতো পৰিপুণ্ণকিচ্চা পীতীতি ৱুত্তং ‘‘পঠমজ্ঝানে পামোজ্জাদযো ছপি ধম্মা লব্ভন্তী’’তি. ‘‘সুখো ৱিহাৰো’’তি ইমিনা সমাধি গহিতো. সুখং গহিতন্তি অপৰে, তেসং মতেন সন্তসুখতায উপেক্খা চতুত্থজ্ঝানে ‘‘সুখ’’ন্তি ইচ্ছিতা, তেনাহ ‘‘তথা চতুত্থে’’তিআদি. পামোজ্জং নিৱত্ততীতি দুব্বলপীতিসঙ্খাতং পামোজ্জং ছসু ধম্মেসু নিৱত্ততি হাযতি. ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভৱিৰহেন দুতিযজ্ঝানে সব্বদা পীতি বলৱতী এৱ হোতি, ন পঠমজ্ঝানে ৱিয কদাচি দুব্বলা. সুদ্ধৱিপস্সনা পাদকজ্ঝানমেৱাতি উপৰি মগ্গং অকথেত্ৱা কেৱলং ৱিপস্সনাপাদকজ্ঝানং কথিতং. চতূহি মগ্গেহি সদ্ধিং ৱিপস্সনা কথিতাতি ৱিপস্সনায পাদকভাৱেন ঝানানি কথেত্ৱা ততো পৰং ৱিপস্সনাপুব্বকা চত্তাৰোপি মগ্গা কথিতাতি অত্থো. চতুত্থজ্ঝানিকফলসমাপত্তি কথিতাতি পঠমজ্ঝানিকাদিকা ফলসমাপত্তিযো অকথেত্ৱা চতুত্থজ্ঝানিকা এৱ ফলসমাপত্তি কথিতা. পীতিৱেৱচনমেৱ কত্ৱাতি দ্ৱিন্নং পীতীনং একস্মিং চিত্তুপ্পাদে অনুপ্পজ্জনতো পামোজ্জং পীতিৱেৱচনমেৱ কত্ৱা. পীতিসুখানং অপৰিচ্চত্তত্তা, ‘‘সুখো চ ৱিহাৰো’’তি সাতিসযস্স সুখৱিহাৰস্স গহিতত্তা চ দুতিযজ্ঝানিকফলসমাপত্তি নাম কথিতা. কামং পঠমজ্ঝানেপি পীতিসুখানি লব্ভন্তি, তানি পন ৱিতক্কৱিচাৰক্খোভেন ন সন্তপণীতানি, সন্তপণীতানি চ ইধাধিপ্পেতানি.
৪৩২-৪৩৭. ৱিভাৱনত্থোতি পকাসনত্থো সৰূপতো নিৰূপনত্থো, তেনাহ ‘‘অযং সো’’তিআদি. নন্তি ওড়াৰিকং অত্তপটিলাভং. সপ্পটিহৰণন্তি পৰেন চোদিতৱচনেন সপৰিহাৰং সউত্তৰং. তুচ্ছোতি মুসা অভূতো. স্ৱেৱাতি সো এৱ অত্তপটিলাভো. তস্মিং সমযে হোতীতি তস্মিং পচ্চুপ্পন্নসমযে ৱিজ্জমানো হোতি. অত্তপটিলাভোত্ৱেৱ নিয্যাতেসি, ন নং সৰূপতো নীহৰিত্ৱা দস্সেসি. ৰূপাদযো চেত্থ ধম্মাতি ৰূপৱেদনাদযো এৱ এত্থ লোকে সভাৱধম্মা. অত্তপটিলাভোতি পন তে ৰূপাদিকে পঞ্চক্খন্ধে উপাদায পঞ্ঞত্তি, তেনাহ ‘‘নামমত্তমেত’’ন্তি. নামপণ্ণত্তিৱসেনাতি নামভূতপঞ্ঞত্তিমত্ততাৱসেন.
৪৩৮. এৱঞ্চ পন ৱত্ৱাতি ‘‘অত্তপটিলাভোতি ৰূপাদিকে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ত’’ন্তি ইমমত্থং ‘‘যস্মিং চিত্ত সমযে’’তিআদিনা ৱত্ৱা. পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিনযনত্থন্তি যথা পৰে পুচ্ছেয্যুং, তেনাকাৰেন কালৱিভাগতো পটিপদানি পুচ্ছিত্ৱা তস্স অত্থস্স ঞাপনৱসেন ৱিনযনত্থং. তস্মিং সমযে সচ্চো অহোসীতি তস্মিং অতীতসমযে উপাদানস্স ৱিজ্জমানতায সচ্চভূতো ৱিজ্জমানো ৱিয ৱত্তব্বো অহোসি, ন পন অনাগতো ইদানি পচ্চুপ্পন্নো ৱা অত্তপটিলাভো তদুপাদানস্স তদা অৱিজ্জমানত্তা. যে তে অতীতা ধম্মা অতীতসমযে অতীতত্তপটিলাভস্স উপাদানভূতা ৰূপাদযো. তে এতৰহি নত্থি নিৰুদ্ধত্তা. ততো এৱ অহেসুন্তি সঙ্খ্যং গতা. তস্মাতি তস্মিংযেৱ সমযে লব্ভনতো. সোপি তদুপাদানো মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৱ অতীতসমযে সচ্চো ভূতো ৱিজ্জমানো ৱিয অহোসি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নানন্তি অনাগতানঞ্চেৱ পচ্চুপ্পন্নানঞ্চ ৰূপধম্মানং উপাদানভূতানং তদা তস্মিং অতীতসমযে অভাৱা তদুপাদানো অনাগতো পচ্চুপ্পন্নো চ অত্তপটিলাভো তস্মিং অতীতসমযে মোঘো তুচ্ছো মুসা নত্থীতি অত্থো. নামমত্তমেৱাতি সমঞ্ঞামত্তমেৱ. অত্তপটিলাভং পটিজানাতি পৰমত্থতো অনুপলব্ভমানত্তা.
‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা যে তে অনাগতা ধম্মা, তে এতৰহি নত্থি, ‘‘ভৱিস্সন্তী’’তি পন সঙ্খ্যং গমিস্সন্তি, তস্মা সোপি মে অত্তপটিলাভো তস্মিংযেৱ সমযে সচ্চো ভৱিস্সতি. অতীতপচ্চুপ্পন্নানং পন ধম্মানং তদা অভাৱা তস্মিং সমযে মোঘো অতীতো মোঘো পচ্চুপ্পন্নো. যে ইমে পচ্চুপ্পন্না ধম্মা, তে এতৰহি অত্থি, তস্মা যোযং মে অত্তপটিলাভো, সো ইদানি সচ্চো. অতীতানাগতানং পন ধম্মানং ইদানি অভাৱা তস্মিং সমযে মোঘো অতীতো মোঘো অনাগতোতি এৱং অত্থতো নামমত্তমেৱ অত্তপটিলাভং পটিজানাতীতি ইমমত্থং অতিদিসতি.
৪৩৯-৪৪৩. সংসন্দিতুন্তি সমানেতুং. যস্মিং সমযে খীৰং হোতীতি যস্মিং কালে ভূতুপাদাযসঞ্ঞিতং উপাদানৱিসেসং উপাদায খীৰপঞ্ঞত্তি হোতি. ন তস্মিং…পে… গচ্ছতি খীৰপঞ্ঞত্তিউপাদানস্স দধিআদিপঞ্ঞত্তিযা অনুপাদানতো. পটিনিযতৱত্থুকা হি একা লোকসমঞ্ঞা, তেনাহ ‘‘যে ধম্মে উপাদাযা’’তিআদি. তত্থ সঙ্খাযতি এতাযাতি সঙ্খা, পঞ্ঞত্তি. নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱচন্তি ৱদন্তি এতাযাতি নিৰুত্তি. নমন্তি এতেনাতি নামং. ৱোহৰন্তি এতেনাতি ৱোহাৰো, পঞ্ঞত্তিযেৱ. এস নযো সব্বত্থাতি ‘‘যস্মিং সমযে’’তিআদিনা খীৰে ৱুত্তনযং দধিআদীসু অতিদিসতি.
সমনুজাননমত্তকানীতি ‘‘ইদং খীৰং, ইদং দধী’’তিআদিনা তাদিসে ভূতুপাদাযৰূপৱিসেসে লোকে পৰম্পৰাভতং পঞ্ঞত্তিং অপ্পটিক্খিপিত্ৱা সমনুজাননং ৱিয পচ্চযৱিসেসৱিসিট্ঠং ৰূপাদিখন্ধসমূহং উপাদায ‘‘ওড়াৰিকো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘মনোমযো অত্তপটিলাভো’’তি চ ‘‘অৰূপো অত্তপটিলাভো’’তি চ তথা তথা সমনুজাননমত্তকানি, ন চ তব্বিনিমুত্তো উপাদানতো অঞ্ঞো কোচি অত্থো অত্থীতি অত্থো. নিৰুত্তিমত্তকানীতি সদ্দনিৰুত্তিযা গহণূপাযমত্তকানি. ‘‘সত্তো ফস্সোতি হি সদ্দগ্গহণুত্তৰকালং তদনুৱিদ্ধপণ্ণত্তিগ্গহণমুখেনেৱ তদত্থাৱবোধো. ৱচনপথমত্তকানীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ৱোহাৰমত্তকানীতি তথা তথা ৱোহাৰমত্তকানি. নামপণ্ণত্তিমত্তকানীতি তস্সেৱ ৱেৱচনং, তংতংনামপঞ্ঞাপনমত্তকানি. সব্বমেতন্তি ‘‘অত্তপটিলাভো’’তি ৱা ‘‘সত্তো’’তি ৱা ‘‘পোসো’’তি ৱা সব্বমেতং ৱোহাৰমত্তকং পৰমত্থতো অনুপলব্ভনতো, তেনাহ ‘‘যস্মা পৰমত্থতো সত্তো নাম নত্থী’’তিআদি.
যদি এৱং কস্মা তং বুদ্ধেহিপি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘বুদ্ধানং পন দ্ৱে কথা’’তিআদি. সম্মুতিযা ৱোহাৰস্স কথনং সম্মুতিকথা. পৰমত্থস্স সভাৱধম্মস্স কথনং পৰমত্থকথা. অনিচ্চাদিকথাপি পৰমত্থসন্নিস্সিতকথা পৰমত্থকথাতি কত্ৱা পৰমত্থকথা. পৰমত্থধম্মো হি ‘‘অনিচ্চো, দুক্খো, অনত্তা’’তি চ ৱুচ্চতি, ন সম্মুতিধম্মো. কস্মা পনেৱং দুৱিধা বুদ্ধানং কথাপৱত্তীতি তত্থ কাৰণমাহ ‘‘তত্থ যো’’তিআদিনা. যস্মা পৰমত্থকথায সচ্চসম্পটিৱেধো, অৰিযসচ্চকথা চ সিখাপ্পত্তা দেসনা, তস্মা ৱিনেয্যপুগ্গলৱসেন সম্মুতিকথং কথেন্তোপি ভগৱা পৰমত্থকথংযেৱ কথেতীতি আহ ‘‘তস্স ভগৱা আদিতোৱ…পে… কথেতী’’তি, তেনাহ ‘‘তথা’’তিআদি, তেনস্স কত্থচি সম্মুতিকথাপুব্বিকা পৰমত্থকথা হোতি পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন, কত্থচি পৰমত্থকথাপুব্বিকা সম্মুতিকথা. ইতি ৱিনেয্যদমনকুসলস্স সত্থু ৱিনেয্যজ্ঝাসযৱসেন তথা তথা দেসনাপৱত্তীতি দস্সেতি. সব্বত্থ পন ভগৱা ধম্মতং অৱিজহন্তো এৱ সম্মুতিং অনুৱত্ততি, সম্মুতিং অপৰিচ্চজন্তোযেৱ ধম্মতং ৱিভাৱেতি, ন তত্থ অভিনিৱেসাতিধাৱনানি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘জনপদনিৰুত্তিং নাভিনিৱিসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৱেয্যা’’তি.
পঠমং সম্মুতিং কত্ৱা কথনং পন ৱেনেয্যৱসেন যেভুয্যেন বুদ্ধানং আচিণ্ণন্তি তং কাৰণেন সদ্ধিং দস্সেন্তো ‘‘পকতিযা পনা’’তিআদিমাহ. ননু চ সম্মুতি নাম পৰমত্থতো অৱিজ্জমানত্তা অভূতা, তং কথং বুদ্ধা কথেন্তীতি আহ ‘‘সম্মুতিকথং কথেন্তাপী’’তিআদি. সচ্চমেৱাতি তথমেৱ. সভাৱমেৱাতি সম্মুতিভাৱেন তংসভাৱমেৱ, তেনাহ ‘‘অমুসাৱা’’তি. পৰমত্থস্স পন সচ্চাদিভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
ইমেসং পন সম্মুতিপৰমত্থানং কো ৱিসেসো? যস্মিং ভিন্নে, বুদ্ধিযা ৱা অৱযৱৱিনিব্ভোগে কতে ন তংসঞ্ঞা, সো ঘটপটাদিপ্পভেদো সম্মুতি, তব্বিপৰিযাযতো পৰমত্থো. ন হি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱে অযং নযো লব্ভতি. এৱং সন্তেপি ৱুত্তনযেন সম্মুতিপি সচ্চসভাৱা এৱাতি আহ ‘‘দুৱে সচ্চানি অক্খাসী’’তিআদি.
ইদানি নেসং সচ্চসভাৱং কাৰণেন দস্সেন্তো ‘‘সঙ্কেতৱচনং সচ্চন্তি গাথমাহ. তত্থ সঙ্কেতৱচনং সচ্চং ৱিসংৱাদনাভাৱতো. তত্থ হেতুমাহ ‘‘লোকসম্মুতিকাৰণ’’ন্তি. লোকসিদ্ধা হি সম্মুতি সঙ্কেতৱচনস্স অৱিসংৱাদনতায কাৰণং. পৰমো উত্তমো অত্থো পৰমত্থো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱো. তস্স ৱচনং সচ্চং যাথাৱতো অৱিসংৱাদনৱসেন চ পৱত্তনতো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘ধম্মানং ভূতলক্খণ’’ন্তি, সভাৱধম্মানং যো ভূতো অৱিপৰীতো সভাৱো, তস্স লক্খণং অঙ্গনং ঞাপনন্তি কত্ৱা.
যদি তথাগতো পৰমত্থসচ্চং সম্মদেৱ অভিসম্বুজ্ঝিত্ৱা ঠিতোপি লোকসমঞ্ঞং গহেত্ৱাৱ ৱদতি, কো এত্থ লোকিযমহাজনেহি ৱিসেসোতি আহ. ‘‘যাহি তথাগতো ৱোহৰতি অপৰামাস’’ন্তিআদি. লোকিযমহাজনো অপ্পহীনপৰামাসত্তা ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা পৰামসন্তো ৱোহৰতি, তথাগতো পন সব্বসো পহীনপৰামাসত্তা অপৰামসন্তো যস্মা লোকসমঞ্ঞাহি ৱিনা লোকিযো অত্থো লোকে কেনচি দুৱিঞ্ঞেয্যো, তস্মা তাহি তং ৱোহৰতি. তথা ৱোহৰন্তো এৱ চ অত্তনো দেসনাৱিলাসেন ৱেনেয্যসত্তে পৰমত্থসচ্চে পতিট্ঠপেতি. দেসনং ৱিনিৱট্টেত্ৱাতি হেট্ঠা পৱত্তিতকথায ৱিনিৱট্টেত্ৱা ৱিৱেচেত্ৱা দেসনং ‘‘অপৰামাস’’ন্তি তণ্হামানপৰামাসপ্পহানকিত্তনেন অৰহত্তনিকূটেন নিট্ঠাপেসি. যং যং পনেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পোট্ঠপাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা.