১. ব্ৰহ্মজালসুত্তৱণ্ণনা

পৰিব্বাজককথাৱণ্ণনা

এৱং পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেত্ৱা যদত্থং সা ইধ দস্সিতা, ইদানি তং নিগমনৱসেন দস্সেতুং ‘‘ইমিস্সা’’তিআদিমাহ.

১. এত্তাৱতা চ ব্ৰহ্মজালস্স সাধাৰণতো বাহিৰনিদানং দস্সেত্ৱা ইদানি অব্ভন্তৰনিদানং সংৱণ্ণেতুং ‘‘তত্থ এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অথ ৱা ছহি আকাৰেহি সংৱণ্ণনা কাতব্বা সম্বন্ধতো পদতো পদৱিভাগতো পদত্থতো অনুযোগতো পৰিহাৰতো চাতি. তত্থ সম্বন্ধো নাম দেসনাসম্বন্ধো. যং লোকিযা ‘‘উম্মুগ্ঘাতো’’তি ৱদন্তি. সো পন পাড়িযা নিদানপাড়িৱসেন, নিদানপাড়িযা পন সঙ্গীতিৱসেন ৱেদিতব্বোতি পঠমমহাসঙ্গীতিং দস্সেন্তেন নিদানপাড়িযা সম্বন্ধস্স দস্সিতত্তা পদাদিৱসেন সংৱণ্ণনং কৰোন্তো ‘‘এৱন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. ‘‘মেতিআদীনী’’তি এত্থ অন্তৰা-সদ্দ-চ-সদ্দানং নিপাতপদভাৱো, ৱত্তব্বো, ন ৱা ৱত্তব্বো তেসং নযগ্গহণেন গহিতত্তা, তদৱসিট্ঠানং আপটি-সদ্দানং আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হনতো. ‘‘পদৱিভাগো’’তি পদানং ৱিসেসো, ন পন পদৱিগ্গহো. অথ ৱা পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো, পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগোতি ৱা একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহাপি পদৱিভাগ সদ্দেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পদৱিগ্গহো ‘‘ভিক্খূনং সঙ্ঘো’’তিআদিভেদেসু পদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পঠমং এৱং-সদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৱংসদ্দো তাৱা’’তিআদিমাহ. অৱধাৰণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি, এৱংৱিধো, এৱমাকাৰো’’তিআদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৱং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰ-সদ্দা চ. তথা হি ৱিধযুত্তগত-সদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি, ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সু, আমুত্তমালাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি? নো হিদং ভো গোতমা’’তি চ আদীসু পুচ্ছাযং. ‘‘এৱং লহুপৰিৱত্তং, এৱং আযুপৰিযন্তো’’তি চ আদীসু পৰিমাণে. ননু চ ‘‘এৱং নু খো, এৱং সু তে, এৱং আযুপৰিযন্তো’’তি এত্থ এৱং-সদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱং-সদ্দো তি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হেত্থ আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো, যথা ‘‘এৱং ব্যাখোতিআদীসু পন ন আকাৰৱিসেসৱাচকো এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমাদীসু উদাহৰণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি? এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানিযতো মনুস্সুপপত্তিসপ্পুৰিসূপনিস্সযসদ্ধম্মসৱনযোনিসোমনসিকাৰভোগসম্পত্তিআদিদানাদিপুঞ্ঞকিৰিযাহেতুসমুদাযতো সোভাসুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোদিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুণাৱ উপমা, তেসং উপমাকাৰো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তোতি এৱং-সদ্দো উপমাকাৰনিগমনত্থোতি ৱত্তুং যুত্তং. সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি.

তথা এৱং ইমিনা আকাৰেন ‘‘অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসোযেৱাতি ৱুত্তং ‘‘এৱং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতাতি এত্থ চ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং, যো তত্থ সম্পহংসনাকাৰোতি যোজেতব্বং. এৱমেৱং পনাযন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি যোজেতব্বং. সো চ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদি খুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতোতি দট্ঠব্বং. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ‘‘যথাহং ৱদামি, এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহী’’তি ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো এৱং-সদ্দেন নিদস্সীযতীতি নিদস্সনত্থো ৱুত্তো. এৱং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগ্গহণৱসেন ‘‘সংৱত্তন্তি, নো ৱা, কথং ৱা এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি আহ ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতি আদীসু অৱধাৰণে’’তি. এৱং ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা এত্থ এৱং-সদ্দো ৱচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৱুত্তো, তেন এৱং ভন্তে, সাধু ভন্তে, সুট্ঠু ভন্তেতি ৱুত্তং হোতি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱট্ট তিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা, নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সতাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন সমযৱিমুত্তাদিৱসেন ঠপনাদিৱসেন কুসলমূলাদিৱসেন তিকপট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা, তেহি নিপুণং সণ্হসুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিৱসেন অনেকা, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৱতো, সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি এত্থ পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং ‘‘পটিপক্খহৰণতো ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি. ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি, যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন, দিট্ঠিপ্পকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে, ৱিগতূপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পটিহাৰিযং. ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন, কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপক্কিলেসহৰণানি হোন্তীতি পটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং. পটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীসমুদাযে ভৱং একেকং ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. পটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনায লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৱতো দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং হোতি. ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰাৱিৰজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং একৱিসযত্তা, ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযং ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন পন ৱিজ্জমানভেদং সন্ধাযাহ ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুত-সদ্দো এৱ তং তমত্থং অনুৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুত-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তি আহ. অস্সাতি সুত-সদ্দস্স. কম্মভাৱসাধনানি ইধ সুত-সদ্দে সম্ভৱন্তীতি ৱুত্তং ‘‘উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মেসদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৱসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুতসদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৱংসদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং তদভিনিহটানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱকাৰত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতং এৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি, এতেন অৱধাৰণেন নিৰাকতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতং এৱাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা ‘‘সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতী’’তি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি, ইমিনা দিট্ঠাদিৱিনিৱত্তনং কৰোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি. ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৱাতি. তেনেৱাহ ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱং-সদ্দে অযং অত্থযোজনা কৰীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৱ আহ ‘‘অনূনাধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৱনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৱেদিতব্বো সুয্যতীতি.

এৱং সৱনহেতুসুণন্তপুগ্গলসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেহিপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৱুত্তং ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানানং অনেকৱিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানানাকাৰেন, এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিভাৱপ্পকাসনং. ‘‘সুতন্তি ধম্মপ্পকাসন’’ন্তি যস্মিং আৰম্মণে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৱুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণৱীথিযাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং. মযাতি কত্থুঅত্থে.

‘‘এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসন’’ন্তি নিদস্সনত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো, তেন এৱং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিৰিযাসদ্দত্তা, সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপ্পবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপ্পবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতীতি.

‘‘যস্স চিত্তসন্তানস্সা’’তিআদিপি আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা পুৰিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ আকাৰপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৱ, ধম্মানং পৱত্তিআকাৰুপাদানৱসেন তথা ৱুত্তা. ‘‘সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসো’’তি সোতব্বভূতো ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. চিত্তসন্তানৱিনিমুত্তস্স পৰমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৱেপি সদ্দৱোহাৰেন বুদ্ধিপৰিকপ্পিতভেদৱচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৱিয তংসমঙ্গিং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি. সৱনকিৰিযাৱিসযোপি সোতব্বধম্মো সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পৰমত্থতো কত্তুভাৱতো, সৱনৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিযা এৱ ৱা সৱনকিৰিযাভাৱতো তংকিৰিযাকত্তু চ ৱিসযো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘তংসমঙ্গিনো কত্তু ৱিসযে’’তি. সুতাকাৰস্স চ থেৰস্স সম্মানিচ্ছিতভাৱতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি, এতেন ৱা অৱধাৰণত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা অযং অত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৱিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধাৰিতৰূপস্স আকাৰস্স নিদস্সনস্স অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱো এৱং-সদ্দোতি তদাকাৰাদিউপধাৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপ্পবন্ধব্যাপাৰতায ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৱনকিৰিযা পন পুগ্গলৱাদিনোপি ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা নত্থীতি ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. মেতি সদ্দপ্পৱত্তিযা একন্তেনেৱ সত্তৱিসযত্তা, ৱিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৱা যথাক্কমং এৱং-সদ্দ সুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথাৰূপপঞ্ঞত্তিউপাদানব্যাপাৰভাৱেন দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ কৰণকিৰিযাকত্তুকম্মৱিসেসপ্পকাসনৱসেন পুগ্গলব্যাপাৱিসযপুগ্গলব্যাপাৰনিদস্সনৱসেন গহণাকাৰগাহকতব্বিসযৱিসেসনিদ্দেসৱসেন কত্তুকৰণ ব্যাপাৰকত্তুনিদ্দেসৱসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সাপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা, সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদিৱসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেন্তো আহ ‘‘এৱন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ এৱন্তি চ মেতি চ ৱুচ্চমানস্স অত্থস্স আকাৰাদিনো, ধম্মানঞ্চ অসল্লক্খণভাৱতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি আহ ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৱসেন. ইদং ৱুত্তং হোতিযো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো ৰূপসদ্দাদিসভাৱো ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱো ৱা অত্থো ‘‘সচ্চিকট্ঠো, পৰমত্থ চা’’তি ৱুচ্চতি, ন তথা এৱং মেতি পদানমত্থোতি, এতমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘যঞ্হি তমেত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং, ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৱুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদিসব্বং লব্ভতি. তং তং উপাদায ৱত্তব্বতোতি সোতপথং আগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদিনো পচ্চামসনৱসেন ‘‘এৱ’’ন্তি, সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে উপাদায ‘‘মে’’তি ৱত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱা পৱত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো’’তি. অসুতং ন হোতীতি হি ‘‘সুত’’ন্তি পকাসিতো যমত্থোতি.

অত্তনা পটিৱিদ্ধা সুত্তস্স পকাৰৱিসেসা ‘‘এৱ’’ন্তি থেৰেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. ‘‘নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতী’’তি এতেন ৱক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকাৰতং দুপ্পটিৱিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. ‘‘সুতস্স অসম্মোসং দীপেতী’’তি সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা ৱুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৱেন, পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰকালপঞ্ঞাসিদ্ধি, এৱং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৱত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমাতি কত্ৱা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানভাৱো ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু ৱিয, পুব্বঙ্গমতায ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আৱজ্জনাদীনং ৱিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি, এৱং ‘‘সতিপুব্বঙ্গমাযা’’তি এত্থাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাসম্ভৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতীতি এৱং-সদ্দেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অৱিক্খেপং দীপেতী’’তি ‘‘ব্ৰহ্মজালং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদি পুচ্ছাৱসেন পকৰণপ্পত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ৱিক্খিত্তচিত্তস্সা’’তিআদি তস্সেৱত্থস্স সমত্থনৱসেন ৱুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযেহি ৱিয আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থেহি যোনিসোমনসিকাৰস্স, সদ্ধম্মস্সৱনেন ৱিয চ অৱিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকাৰেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৱুত্তা তদৱিনাভাৱতো, এৱং অৱিক্খেপেন ফলভূতেন কাৰণভূতানং সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৱতো, সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তদভাৱতো.

‘‘ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তো’’তিআদিনা সমত্থনৱচনেন পন অৱিক্খেপেন কাৰণভূতেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৱনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযাসদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৱিক্খেপস্স কাৰণং বাহিৰঙ্গত্তা, অৱিক্খেপো পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযো ৱিয সদ্ধম্মস্সৱনস্স একন্তকাৰণন্তি. এৱম্পি অৱিক্খেপেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৱ, নো ন সমত্থিতা ৱিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুৰিসপযিৰুপাসনাভাৱস্স অত্থসিদ্ধত্তা. এত্থ চ পুৰিমং ফলেন কাৰণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিসব্ভাৱস্স, দুতিযং কাৰণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তেন ৱস্সিনা ৱিয মেঘৱুট্ঠানেন ৱুট্ঠিপ্পৱত্তিযা.

ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকাৰো নিৰৱসেসপৰহিতপাৰিপূৰিকাৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভদ্দকো আকাৰো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং গুণদ্ৱযং. অপৰাপৰং ৱুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৱো, চৰন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৱেসূতি ৱা. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰিমানি ভিক্খৱে চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তিআদি. পুৰিমপচ্ছিমভাৱো চেত্থ দেসনাক্কমৱসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৱযস্স অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতোতি আহ ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি, ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং আনন্দ, পধানং অনুযুঞ্জ খিপ্পং হোহিসি অনাসৱোতি চ. তেনেৱাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৱনপযোগস্স ৱিসদভাৱেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. সব্বস্স ৱা কাযৱচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৱেন. পৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতীতি.

‘‘নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেনা’’তিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেৰস্স এৱং-সদ্দ সুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৱসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ ‘‘সোতব্বপ্পভেদপটিৱেধদীপকেনা’’তি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিধানতো, ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সামঞ্ঞেনেৱ সোতব্বধম্মৱিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. মনোদিট্ঠিকৰণাপৰিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৱেধা ৱিসেসতো মনসিকাৰপটিবদ্ধাতি তে ৱুত্তনযেন যোনিসোমনসিকাৰদীপকেন এৱং-সদ্দেন যোজেত্ৱা, সৱনধাৰণৱচীপৰিচযা পৰিযত্তিধম্মানং ৱিসেসেন সোতাৱধানপটিবদ্ধাতি তে অৱিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৱা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৱনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনুপেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিভূতায, ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা.

‘‘সকলেন ৱচনেনা’’তি পুব্বে তীহি পদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজিতত্তা ৱুত্তং. অসপ্পুৰিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি এৱং ৱুত্তং অনৰিযৱোহাৰাৱত্থং. সা এৱ অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেৰস্স ‘‘মমেদং ৱচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৱতো অসপ্পুৰিসভূমিসমতিক্কমাদিৱচনং নিৰত্থকং তি? নযিদং এৱং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱদন্তেন অযম্পি অত্থো ৱিভাৱিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৱতানং পৰিৱিতক্কাপেক্খং তথাৱচনন্তি এদিসী চোদনা অনৱকাসা’’তি ৱদন্তি. তস্মিং কিৰ খণে একচ্চানং দেৱতানং এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘তথাগতো চ পৰিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি, সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকত ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৱতোযেৱ ৱচনং যথাসুত’’ন্তি. এৱং তদাসঙ্কিতপ্পকাৰতো অসপ্পুৰিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৱিভাৱিতন্তি. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেত’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেসু যথাৰহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৱ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দড়্হতৰনিৱিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনং মতিভেদমত্তং ৱিমতি. অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি ভগৱতো দেসিতত্তা, সম্মুখা চস্স পটিগ্গহিতত্তা, খলিতদুৰুত্তাদিগ্গহণদোসাভাৱতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকাৰাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৱিসেসমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা দস্সিতা, ততো পৰা তিস্সো আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱিভাৱিতা. পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকাৰত্থং নিদস্সনত্থং অৱধাৰণত্থঞ্চ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যদীসু দিস্সতি. তথাহেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু সেট্ঠত্থে, ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু অসহাযে, ‘‘একোৱ খো ভিক্খৱে খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু সঙ্খ্যযং, ইধাপি সঙ্খ্যযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ. খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৱুচ্চতি, সো একো ৱাতি হি অত্থো. মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থোতি অভিসমযট্ঠোতি পীড়ন আদীনি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি. অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতভাৱো অভিসমযট্ঠোতি তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তং সমঙ্গীনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপোদুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহণং.

তত্থ সহকাৰীকাৰণং সন্নিজ্ঝ সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযমেত্থ তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেনৱ সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৱধম্মো ৱা সহজাতাদীহি, উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং, কৰণং ৱিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো, যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহোতি. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি. দিট্ঠিসংযোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমস্স যানং, সম্মা ৱা যানং অপগমোতি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সময-সদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সময-সদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে অভিসময-সদ্দস্স উদাহৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অস্সাতি সময-সদ্দস্স. কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৱতো দেসদেসকপৰিসানং ৱিয সুত্তস্স নিদানভাৱেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযামিতৱসেনেৱ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমেত্ৱাতি আহ ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমং অকত্ৱা সময-সদ্দস্স ৱচনে অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেৱসিকং ঝানসমাপত্তীহি ৱীতিনামনকালো, ৱিসেসতো সত্তসত্তাহানি. পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুযা পকম্পনওভাসপাতুভাৱাদীহি পাকটা. যথাৱুত্তপ্পভেদেসুযেৱ সমযেসু একদেসং পকাৰন্তৰেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো. অৰিযতুণ্হিভাৱসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো. কৰুণাকিচ্চপৰহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযেৱ.

কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতো যথাতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মৱিনযেসু. তথাতি ভুম্মকৰণেহি. অধিকৰণত্থ আধাৰত্থো. ভাৱো নাম কিৰিযা, কিৰিযায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি, চ আদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকৰণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে, ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ কালে, ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. যথা চ গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতোতি দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে সতীতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা, ফস্সাদীনং ভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৱমে খণে, যোনিসোমনসিকাৰাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে চ সতি ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সময-সদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতি, ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয. ৱীতিক্কমঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা, ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৱা ৱিহৰতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপাৰাজিকাদীসু ৱিযাতি.

অচ্চন্তমেৱ আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং পৰহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগৱচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

পোৰাণাতি অট্ঠকথাচৰিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ৱিসেসো. তেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিব্যতযো কতোতি দস্সেতি.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৱাচকং ৱচনং সেট্ঠন্তি ৱুত্তং সেট্ঠগুণসহচৰণতো. তথা উত্তমন্তি এত্থাপি. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো, গৰুকৰণাৰহতায ৱা গাৰৱযুত্তো.

ৱুত্তোযেৱ ন পন ইধ ৱত্তব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

অপিচ ভগে ৱনি, ৱমীতি ৱা ভগৱা, ভগে সীলাদিগুণে ৱনি ভজি সেৱি, তে ৱা ৱিনেয্যসন্তানেসু ‘‘কথং নু খো উপ্পজ্জেয্যু’’ন্তি ৱনি যাচি পত্থযীতি ভগৱা, ভগং ৱা সিৰিং, ইস্সৰিযং, যসঞ্চ ৱমি খেলপিণ্ডং ৱিয ছড্ডযীতি ভগৱা. তথা হি ভগৱা হত্থগতং সিৰিং, চতুদ্দীপিস্সৰিযং, চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযঞ্চ সত্তৰতনসমুজ্জলং যসং অনপেক্খো পৰিচ্চজীতি. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা, সিনেৰুযুগন্ধৰাদিগতা ভাজনলোকসোভা. তে ভগৱা ৱমি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন পজহতীতি এৱম্পি ভগে ৱমীতি ভগৱা.

‘‘ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতী’’তি ‘‘যো ৱো আনন্দ মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি ৱচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৱপৰিযাযো ৱিজ্জতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো পৰেহি অভেজ্জসৰীৰত্তা. ন হি ভগৱতো ৰূপকাযে কেনচি অন্তৰাযো সক্কা কাতুন্তি. দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৱক্খমানস্স সকলসুত্তস্স ‘‘এৱ’’ন্তি নিদ্দিসনতো. সাৱকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৱকেন সুতং, তঞ্চ খো মযাৱ সুতং, ন অনুস্সৱিতং, ন পৰম্পৰাভতন্তি ইমস্সত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ‘‘ভগৱা’’তি পদস্স সন্নিধানে পযুত্তস্স সময-সদ্দস্স কালস্স বুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতভাৱদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপৰমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছৰিযং;

হুতাৱহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকৰন্দমৰৱিন্দ’’ন্তি.

ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগাৰৱাধিৱচনতো.

ৱিজ্জন্তৰিকাযাতি ৱিজ্জুনিচ্ছৰণক্খণে. অন্তৰতোতি হদযে. অন্তৰাতি আৰব্ভ নিপ্ফত্তীনং ৱেমজ্ঝে. অন্তৰিকাযাতি অন্তৰাড়ে. এত্থ চ ‘‘তদন্তৰং কো জানেয্য, এতেসং অন্তৰা কপ্পা, গণনাতো অসঙ্খিযা, অন্তৰন্তৰা কথং ওপাতেতী’’তি চ আদীসু ৱিয কাৰণৱেমজ্ঝেসু ৱত্তমানা অন্তৰা-সদ্দা এৱ উদাহৰিতব্বা সিযুং, ন পন চিত্তখণৱিৱৰেসু ৱত্তমানা অন্তৰন্তৰিকা-সদ্দা. অন্তৰা-সদ্দস্স হি অযং অত্থুদ্ধাৰোতি. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো সিযা – যেসু অত্থেসু অন্তৰা-সদ্দো ৱত্ততি, তেসু অন্তৰসদ্দোপি ৱত্ততীতি সমানত্থত্তা অন্তৰা-সদ্দত্থে ৱত্তমানো অন্তৰ-সদ্দো উদাহটো, অন্তৰা-সদ্দো এৱ ৱা ‘‘যস্সন্তৰতো’’তি এত্থ গাথাসুখত্থং ৰস্সং কত্ৱা ৱুত্তোতি দট্ঠব্বং. অন্তৰা-সদ্দো এৱ পন ইক-সদ্দেন পদং ৱড্ঢেত্ৱা ‘‘অন্তৰিকা’’তি ৱুত্তোতি এৱমেত্থ উদাহৰণোদাহৰিতব্বানং ৱিৰোধাভাৱো দট্ঠব্বো. অযোজিযমানে উপযোগৱচনং ন পাপুণাতি সামিৱচনস্স পসঙ্গে অন্তৰা-সদ্দযোগেন উপযোগৱচনস্স ইচ্ছিতত্তা. তেনেৱাহ ‘‘অন্তৰাসদ্দেন যুত্তত্তা উপযোগৱচনং কত’’ন্তি.

‘‘নিযতো সম্বোধিপৰাযণো, অট্ঠানমেতং ভিক্খৱে অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, ‘‘নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’ তিআদিৱচনতো দিট্ঠিসীলানং নিযতসভাৱত্তা সোতাপন্নাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতা, পগেৱ সকদাগামিআদযো. ‘‘তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি, তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি ৱচনতো পুথুজ্জনানম্পি দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱো লব্ভতিযেৱ.

সুপ্পিযোপি খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৱধাৰণত্থো ‘‘অস্সোসি খো’’তিআদীসু ৱিয. তেন অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো অহোসিযেৱ, নাস্স মগ্গপটিপত্তিযা কোচি অন্তৰাযো অহোসীতি অযমত্থো দীপিতো হোতি. তত্ৰাতি ৱা কালস্স পটিনিদ্দেসো. সোপি হি ‘‘একং সময’’ন্তি পুব্বে অধিকতো. যঞ্হি সমযং ভগৱা অন্তৰা ৰাজগহঞ্চ নাড়ন্দঞ্চ অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো, তস্মিংযেৱ সমযে সুপ্পিযোপি তং মগ্গং পটিপন্নো অৱণ্ণং ভাসতি, ব্ৰহ্মদত্তো চ ৱণ্ণং ভাসতীতি. পৰিযাযতি পৰিৱত্ততীতি পৰিযাযো, ৱাৰো. পৰিযাযেতি দেসেতব্বমত্থং পটিপাদেতীতি পৰিযাযো, দেসনা. পৰিযাযতি অত্তনো ফলং পৰিগ্গহেত্ৱা পৱত্ততীতি পৰিযাযো, কাৰণন্তি এৱং পৰিযায-সদ্দস্স ৱাৰাদীসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. কাৰণেনাতি কাৰণপতিৰূপকেন. তথা হি ৱক্খতি ‘‘অকাৰণমেৱ কাৰণন্তি ৱত্ৱা’’তি. কস্মা পনেত্থ ‘‘অৱণ্ণং ভাসতী’’তি, ‘‘ৱণ্ণং ভাসতী’’তি চ ৱত্তমানকালনিদ্দেসো কতো, ননু সঙ্গীতিকালতো সো অৱণ্ণৱণ্ণানং ভাসিতকালো অতীতোতি? সচ্চমেতং, ‘‘অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো হোতী’’তি এত্থ হোতি-সদ্দো ৱিয অতীতকালত্থো ভাসতি-সদ্দো চ দট্ঠব্বো. অথ ৱা যস্মিং কালে তেহি অৱণ্ণো ৱণ্ণো চ ভাসীযতি, তং অপেক্খিত্ৱা এৱং ৱুত্তং. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘তত্ৰাতি কালস্স পটিনিদ্দেসো’’তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি.

অকাৰণন্তি অযুত্তিং, অনুপপত্তিন্তি অত্থো. ন হি অৰসৰূপতাদযো দোসা ভগৱতি সংৱিজ্জন্তি, ধম্মসঙ্ঘানঞ্চ দুৰক্খাতদুপ্পটিপন্নতাদযোতি. অকাৰণন্তি ৱা যুত্তকাৰণৰহিতং, পটিঞ্ঞামত্তন্তি অধিপ্পাযো. ইমস্মিঞ্চ অত্থে কাৰণন্তি ৱত্ৱাতি কাৰণং ৱাতি ৱত্ৱাতি অত্থো. অৰসৰূপাদীনঞ্চেত্থ জাতিৱুড্ঢেসু অভিৱাদনাদিসামীচিকম্মাকৰণং কাৰণং, তথা উত্তৰিমনুস্সধম্মালমৰিযঞাণদস্সনাভাৱস্স সুন্দৰিকামগুণাদিনৱবোধো, সংসাৰস্স আদিকোটিযা অপঞ্ঞাযনপটিঞ্ঞা, অব্যাকতৱত্থুব্যাকৰণন্তি এৱমাদযো, তথা অসব্বঞ্ঞুতাদীনং কমাৱবোধাদযো যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বা. তথা তথাতি জাতিৱুড্ঢানং অনভিৱাদনাদিআকাৰেন.

অৱণ্ণং ভাসমানোতি অৱণ্ণংভাসনহেতু. হেতুঅত্থো হি অযং মান-সদ্দো. অনযব্যসনং পাপুণিস্সতি একন্তমহাসাৱজ্জত্তা ৰতনত্তযোপৱাদস্স. তেনেৱাহ –

‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি,

তং ৱা নিন্দতি যো পসংসিযো;

ৱিচিনাতি মুখেন সো কলিং,

কলিনা তেন সুখং ন ৱিন্দতী’’তি.

‘‘অম্হাকং আচৰিযো’’তিআদিনা ব্ৰহ্মদত্তস্স সংৱেগুপ্পত্তিং, অত্তনো আচৰিযে কাৰুঞ্ঞপ্পৱত্তিঞ্চ দস্সেত্ৱা কিঞ্চাপি অন্তেৱাসিনা আচৰিযস্স অনুকূলেন ভৱিতব্বং, অযং পন পণ্ডিতজাতিকত্তা ন এদিসেসু তং অনুৱত্ততীতি, ইদানি তস্স কম্মস্সকতঞ্ঞাণপ্পৱত্তিং দস্সেন্তো ‘‘আচৰিযে খো পনা’’তিআদিমাহ. ৱণ্ণং ভাসিতুং আৰদ্ধো ‘‘অপিনামাযং এত্তকেনাপি ৰতনত্তযাৱণ্ণতো ওৰমেয্যা’’তি. ৱণ্ণীযতীতি ৱণ্ণো, গুণো. ৱণ্ণনং গুণসঙ্কিত্তনন্তি ৱণ্ণো, পসংসা. সংঞ্ঞূড়্হাতি গন্থিতা, নিবন্ধিতাতি অত্থো. অতিত্থেন পক্খন্দো ধম্মকথিকোতি ন ৱত্তব্বো অপৰিমাণগুণত্তা বুদ্ধাদীনং, নিৰৱসেসানঞ্চ তেসং ইধ পকাসনং পাড়িসংৱণ্ণনাযেৱ সম্পজ্জতীতি. অনুস্সৱাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন আকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিযো সঙ্গণ্হাতি. অত্তনো থামেন ৱণ্ণং অভাসি, ন পন বুদ্ধাদীনং গুণানুৰূপন্তি অধিপ্পাযো. অসঙ্খ্যয্যাপৰিমিতপ্পভেদা হি বুদ্ধাদীনং গুণা. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,

কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;

খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,

ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি.

ইধাপি ৱক্খতি ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদি.

ইতি হ তেতি এত্থ ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. হ-কাৰো নিপাতমত্তন্তি আহ ‘‘এৱং তে’’তি.

ইৰিযাপথানুবন্ধনেন অনুবন্ধা হোন্তি, ন পন সম্মাপটিপত্তিঅনুবন্ধনেনাতি অধিপ্পাযো. তস্মিং কালেতি যস্মিং সংৱচ্ছৰে উতুম্হি মাসে পক্খে ৱা ভগৱা তং অদ্ধানমগ্গং পটিপন্নো, তস্মিং কালে. তেনেৱ হি কিৰিযাৱিচ্ছেদদস্সনৱসেন ‘‘ৰাজগহে পিণ্ডায চৰতী’’তি ৱত্তমানকালনিদ্দেসো কতো. সোতি এৱং ৰাজগহে ৱসমানো ভগৱা. তং দিৱসন্তি যং দিৱসং অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো, তং দিৱসং. তং অদ্ধানং পটিপন্নো নাড়ন্দাযং ৱেনেয্যানং ৱিৱিধ হিতসুখনিপ্ফত্তিং আকঙ্খমানো ইমিস্সা চ অট্ঠুপ্পত্তিযা তিৱিধসীলালঙ্কতং নানাৱিধকুহনলপনাদিমিচ্ছাজীৱৱিদ্ধংসনং দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিজালৱিনিৱেঠনং দসসহস্সিলোকধাতুপকম্পনং ব্ৰহ্মজালসুত্তন্তং দেসেস্সামীতি. এত্তাৱতা ‘‘কস্মা পন ভগৱা তং অদ্ধানং পটিপন্নো’’তি চোদনা ৱিসোধিতা হোতি. ‘‘কস্মা চ সুপ্পিযো অনুবন্ধো’’তি অযং পন চোদনা ‘‘ভগৱতো তং মগ্গং পটিপন্নভাৱং অজানন্তো’’তি এতেন ৱিসোধিতা হোতি. ন হি সো ভগৱন্তং দট্ঠুমেৱ ইচ্ছতীতি. তেনেৱাহ ‘‘সচে পন জানেয্য, নানুবন্ধেয্যা’’তি.

নীলপীতলোহিতোদাতমঞ্জিট্ঠপভস্সৰৱসেন ‘‘ছব্বণ্ণৰস্মিযো. ‘‘সমন্তা অসীতিহত্থপ্পমাণে’’তি তাসং ৰস্মীনং পকতিযা পৱত্তিট্ঠানৱসেন ৱুত্তং. ‘‘তস্মিং কিৰ সমযে’’তি চ তস্মিং অদ্ধানগমনসমযে বুদ্ধসিৰিযা অনিগূহিতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. ন হি তদা তস্সা নিগূহনে পক্কুসাতিঅভিগমনাদীসু ৱিয কিঞ্চিপি কাৰণং অত্থীতি. ৰতনাৱেড়ং ৰতনৱটংসকং. চীনপিট্ঠচুণ্ণং সিন্ধনচুণ্ণং.

ব্যামপ্পভাপৰিক্খেপৱিলাসিনী চ অস্স ভগৱতো লক্খণমালাতি মহাপুৰিসলক্খণানি অঞ্ঞমঞ্ঞপটিবদ্ধত্তা এৱমাহ. দ্ৱত্তিংসায চন্দমণ্ডলানং মালা কেনচি গন্থেত্ৱা ঠপিতা যদি সিযাতি পৰিকপ্পনৱসেনাহ ‘‘গন্থেত্ৱা ঠপিতদ্ৱত্তিংসচন্দমালাযা’’তি. সিৰিং অভিভৱন্তী ইৱাতি সম্বন্ধো. এস নযো সূৰিযমালাযাতিআদীসুপি. মহাথেৰাতি মহাসাৱকে সন্ধাযাহ. এৱং গচ্ছন্তং ভগৱন্তং ভিক্খূ চ দিস্ৱা অথ অত্তনো পৰিসং অৱলোকেসীতি সম্বন্ধো. ‘‘যস্মা পনেসা’’তিআদিনা ‘‘কস্মা চ সো ৰতনত্তযস্স অৱণ্ণং ভাসতী’’তি চোদনং ৱিসোধেতি. ইতীতি এৱং, ৱুত্তপ্পকাৰেনাতি অত্থো. ইমেহি দ্ৱীহীতি লাভপৰিৱাৰহানিং নিগমনৱসেন দস্সেতি. ভগৱতো ৱিৰোধানুনযাভাৱৱীমংসনত্থং এতে অৱণ্ণং ৱণ্ণঞ্চ ভাসন্তীতি অপৰে. ‘‘মাৰেন অন্ৱাৱিট্ঠা এৱং কৰোন্তী’’তি চ ৱদন্তি.

২. অম্বলট্ঠিকায অৱিদূৰে ভৱত্তা উয্যানং অম্বলট্ঠিকা যথা ‘‘ৱৰুণানগৰং, গোদাগামো’’তি. কেচি পন ‘‘অম্বলট্ঠিকাতি যথাৱুত্তনযেনেৱ একগামো’’তি ৱদন্তি. তেসং মতে অম্বলট্ঠিকাযন্তি সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. ৰাজাগাৰকং ৱেস্সৱণমহাৰাজদেৱাযতনন্তি একে. বহুপৰিস্সযোতি বহুপদ্দৱো. ‘‘সদ্ধিং অন্তেৱাসিনা ব্ৰহ্মদত্তেন মাণৱেনা’’তি ৱুত্তং সীহড়ট্ঠকথাযং. তঞ্চ খো পাড়ি আৰুড়্হৱসেনেৱ, ন পন তদা সুপ্পিযস্স পৰিসায অভাৱতো. কস্মা পনেত্থ ব্ৰহ্মদত্তোযেৱ পাড়ি আৰুড়্হো, ন সুপ্পিযস্স পৰিসাতি? পযোজনাভাৱতো. যথা চেতং, এৱং অঞ্ঞম্পি এদিসং পযোজনাভাৱতো সঙ্গীতিকাৰেহি ন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘ৱুত্তন্তি পাড়িযং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি পাড়িআৰুড়্হৱসেন পাড়িযং ৱুত্তন্তি আপজ্জনতো. তস্মা যথাৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো গহেতব্বো. পৰিৱাৰেত্ৱা নিসিন্নো হোতীতি সম্বন্ধো.

৩. কথাধম্মোতি কথাসভাৱো, কথাধম্মো উপপৰিক্খাৱিধীতি কেচি. নীযতীতি নযো, অত্থো. সদ্দসত্থং অনুগতো নযো সদ্দনযো. তত্থ হি অনভিণ্হৱুত্তিকে অচ্ছৰিয-সদ্দো ইচ্ছিতো. তেনেৱাহ ‘‘অন্ধস্স পব্বতাৰোহণং ৱিযা’’তি. অচ্ছৰাযোগ্গন্তিঅচ্ছৰিযন্তি নিৰুত্তিনযো, সো পন যস্মা পোৰাণট্ঠকথাযং আগতো, তস্মা আহ ‘‘অট্ঠকথানযোতি. যাৱঞ্চিদং সুপ্পটিৱিদিতাতি সম্বন্ধো, তস্স যত্তকং সুট্ঠু পটিৱিদিতা, তং এত্তকন্তি ন সক্কা অম্হেহি পটিৱিজ্ঝিতুং, অক্খাতুং ৱাতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘তেন সুপ্পটিৱিদিততায অপ্পমেয্যতং দস্সেতী’’তি.

পকতত্থপটিনিদ্দেসো তং-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৱতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকৰণভাৱেন ৱুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৱেন ভগৱা পকতো সুপাকটো চ হোতি, তং অভিসম্বুদ্ধভাৱং সদ্ধিং আগমনপটিপদায অত্থভাৱেন দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ. সতিপি ঞাণদস্সন-সদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৱেৱচনভাৱে তেন তেন ৱিসেসেন নেসং সৱিসযৱিসেসপ্পৱত্তিদস্সনত্থং অসাধাৰণঞাণৱিসেসৱসেন ৱিজ্জত্তযৱসেন ৱিজ্জাভিঞ্ঞানাৱৰণৱসেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমংসচক্খুৱসেন পটিৱেধদেসনাঞাণৱসেন চ তদত্থং যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আসযানুসযং জানতাআসযানুসযঞাণেন. সব্বঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণেহি.

পুব্বেনিৱাসাদীহীতি পুব্বেনিৱাসাসৱক্খযঞাণেহি. পটিৱেধপঞ্ঞাযাতি অৰিযমগ্গপঞ্ঞায. অৰীনন্তি কিলেসাৰীনং, পঞ্চৱিধমাৰানং ৱা, সাসনপচ্চত্থিকানং ৱা অঞ্ঞতিত্থিযানং, তেসং হননং পাটিহাৰিযেহি অভিভৱনং, অপ্পটিভানতাকৰণং, অজ্ঝুপেক্খনঞ্চ. কেসিৱিনযসুত্তঞ্চেত্থ নিদস্সনং.

তথা ঠানাঠানাদীনি জানতা, যথাকম্মূপগে সত্তে পস্সতা, সৱাসনানং আসৱানং খীণত্তা অৰহতা, অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৱিপৰীতাৱবোধতো সম্মাসম্বুদ্ধেন. অথ ৱা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা, তিণ্ণম্পি কম্মানং ঞাণানুপৰিৱত্তিতো নিসম্মকাৰিতায পস্সতা, দৱাদীনম্পি অভাৱসাধিকায পহানসম্পদায অৰহতা, ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অপৰিক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এৱং দসবলট্ঠাৰসাৱেণিকবুদ্ধধম্মেহিপি যোজনা ৱেদিতব্বা.

যদিপি হীনকল্যাণভেদেন দুৱিধাৱ অধিমুত্তি পাড়িযং ৱুত্তা, পৱত্তিআকাৰৱসেন পন অনেকভেদভিন্নাতি আহ ‘‘নানাধিমুত্তিকতা’’তি. সা পন অধিমুত্তি অজ্ঝাসযধাতু, তদপি তথা তথা দস্সনং খমনং ৰোচনঞ্চাতি আহ ‘‘নানাজ্ঝাসযতা…পে… ৰুচিতা’’তি. নানাধিমুত্তিকতঞাণেনাতি চেত্থ সব্বঞ্ঞুতঞাণং অধিপ্পেতং, ন দসবলঞাণন্তি আহ ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞাণেনা’’তি. ইতি হ মেতি এত্থ এৱং-সদ্দত্থো ইতি-সদ্দো, হ-কাৰো নিপাতমত্তং সৰলোপো চ কতোতি দস্সেতুং ৱুত্তং ‘‘এৱং ইমে’’তি.

৪. অৰহত্তমগ্গেন সমুগ্ঘাতং কতং, যতো ‘‘নত্থি অব্যাৱটমনো’’তি বুদ্ধধম্মেসু ৱুচ্চতি. ৱীতিনামেত্ৱা ফলসমাপত্তীহি. নিৱাসেত্ৱা ৱিহাৰনিৱাসনপৰিৱত্তনৱসেন. ‘‘কদাচি এককো’’তিআদি তেসং তেসং ৱিনেয্যানং ৱিনযনানুকূলং ভগৱতো উপসঙ্কমদস্সনং. পাদনিক্খেপসমযে ভূমিযা সমভাৱাপত্তি সুপ্পতিট্ঠিতপাদতায নিস্সন্দফলং, ন ইদ্ধিনিম্মানং. ‘‘ঠপিতমত্তে দক্খিণপাদে’’তি বুদ্ধানং সব্বদক্খিণতায ৱুত্তং. অৰহত্তে পতিট্ঠহন্তীতি সম্বন্ধো.

দুল্লভা সম্পত্তীতি সতিপি মনুস্সত্তপটিলাভে পতিৰূপদেসৱাসইন্দ্ৰিযাৱেকল্লসদ্ধাপটিলাভাদযো গুণা দুল্লভাতি অত্থো. চাতুমহাৰাজিকভৱনন্তি চাতুমহাৰাজিকদেৱলোকে সুঞ্ঞৱিমানানি গচ্ছন্তীতি অত্থো. এস নযো তাৱতিংসভৱনাদীসুপি. কালযুত্তন্তি ইমিস্সা ৱেলায ইমস্স এৱং ৱত্তব্বন্তি তংতংকালানুৰূপং. সমযযুত্তন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং, অট্ঠুপ্পত্তিঅনুৰূপং ৱা. অথ ৱা সমযযুত্তন্তি হেতূদাহৰণসহিতং. কালেন সাপদেসঞ্হি ভগৱা ধম্মং দেসেতি. উতুং গণ্হপেতি, ন পন মলং পক্খালেতীতি অধিপ্পাযো. ন হি ভগৱতো কাযে ৰজোজল্লং উপলিম্পতীতি.

কিলাসুভাৱো কিলমথো. সীহসেয্যং কপ্পেতি সৰীৰস্স কিলাসুভাৱমোচনত্থন্তি যোজেতব্বং. ‘‘বুদ্ধচক্খুনা লোকং ৱোলোকেতী’’তি ইদং পচ্ছিমযামে ভগৱতো বহুলআচিণ্ণৱসেন ৱুত্তং. অপ্পেকদা অৱসিট্ঠবলঞাণেহি সব্বঞ্ঞুতঞাণেন চ ভগৱা তমত্থং সাধেতীতি. ‘‘ইমে দিট্ঠিট্ঠানা’’তিআদিদেসনা সীহনাদো. তেসং ‘‘ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা’’ তিআদিনা পচ্চযাকাৰং সমোধানেত্ৱা. ‘‘সিনেৰুং উক্খিপন্তো ৱিয নভং পহৰন্তো ৱিয চা’’তি ইদং ব্ৰহ্মজালদেসনায অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা সুদুক্কৰতাদস্সনত্থং ৱুত্তং. এতন্তি ‘‘যেন, তেনা’’তি এতং পদদ্ৱযং. যেনাতি ৱা হেতুম্হি কৰণৱচনং, যেন কাৰণেন সো মণ্ডলমাড়ো উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কাৰণেন উপসঙ্কমীতি অত্থো, কাৰণং পন ‘‘ইমে ভিক্খূ’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৱুত্তংএৱ. কট্ঠন্তি নিসীদনযোগ্যং দাৰুক্খন্ধং.

পুৰিমোতি ‘‘কতমায নু ভৱথা’’তি এৱং ৱুত্তো অত্থো. কা চ পন ৱোতি এত্থ চ-সদ্দো ব্যতিৰেকে. তেন যথাপুচ্ছিতায কথায ৱক্খমানং ৱিপ্পকতভাৱং জোতেতি. পন-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰো. যায হি কথায তে ভিক্খূ সন্নিসিন্না, সা এৱ অন্তৰাকথাভূতা ৱিপ্পকতা ৱিসেসেন পুন পুচ্ছীযতীতি. অঞ্ঞাতি অন্তৰাসদ্দস্স অত্থমাহ. অঞ্ঞত্থে হি অযং অন্তৰা-সদ্দো ‘‘ভূমন্তৰং সমযন্তৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয. অন্তৰাতি ৱা ৱেমজ্ঝেতি অত্থো. ননু চ তেহি ভিক্খূহি সা কথা যথাধিপ্পাযং ‘‘ইতি হ মে’’তিআদিনা নিট্ঠপিতা যেৱাতি? ন নিট্ঠাপিতা ভগৱতো উপসঙ্কমনেন উপচ্ছিন্নত্তা. যদি হি ভগৱা তস্মিং খণে ন উপসঙ্কমেয্য ভিয্যোপি তপ্পটিবদ্ধাযেৱ কথা পৱত্তেয্যুং, ভগৱতো উপসঙ্কমনেন পন ন পৱত্তেসুং. তেনেৱাহ অযং খো…পে… অনুপ্পত্তো’’তি. কস্মা পনেত্থ ধম্মৱিনযসঙ্গহে কৰিযমানে নিদানৱচনং, ননু ভগৱতো ৱচনমেৱ সঙ্গহেতব্বন্তি? ৱুচ্চতেদেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকৱত্থুধম্মপটিগ্গাহকপটিবদ্ধা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি, অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ. দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবন্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো, তেনেৱ চাযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘ব্ৰহ্মজালং আৱুসো আনন্দ কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন নিদানং ভাসিতন্তি তযিদমাহ ‘‘কাল…পে… নিদানং ভাসিত’’ন্তি.

অপিচ সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বৰচনানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধত্তসিদ্ধি. সম্মাসম্বুদ্ধভাৱেন হিস্স পুব্বৰচনাদীনং অভাৱো সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায, একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসত্থুসাৱকানুৰোধাভাৱতো খীণাসৱত্তসিদ্ধি. খীণা সৱতায হিস্স আচৰিযমুট্ঠিআদীনং অভাৱো, ৱিসুদ্ধা চ পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি. ইতি দেসকদোসভূতানং দিট্ঠিচাৰিত্তসম্পত্তিদূসকানং অৱিজ্জাতণ্হানং অভাৱসূচকেহি, ঞাণপ্পহানসম্পদাভি ব্যঞ্জনকেহি চ সম্বুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো এৱ চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো, অত্তহিতপৰহিতপ্পটিপত্তি চ পকাসিতা হোতি নিদানৱচনেন সম্পত্তপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপ্পটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ‘‘জানতা পস্সতা’’তিআদি ৱচনতো চ. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৱচন’’ন্তি.

তথা সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থিকা পৱত্তি, অত্তহিতত্থা ৱা, তস্মা পৰেসংযেৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং সত্থুভূতং, ন কব্যৰচনাদিসাসনভূতং. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থুসিদ্ধিযা নিদানৱচন’’ন্তি. অপিচ সত্থুনো পমাণভূততাৱিভাৱনেন সাসনস্স পমাণভাৱসিদ্ধিযা নিদানৱচনং. ‘‘ভগৱতা’’তি হি ইমিনা তথাগতস্স গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমাদিভাৱদীপনেন, ‘‘জানতা’’তিআদিনা আসযানুসযঞাণাদিপযোগদীপনেন চ অযমত্থো সাধিতো হোতি. ইদমেত্থ নিদানৱচনপযোজনস্স মুখমত্তদস্সনং. কো হি সমত্থো বুদ্ধানুবুদ্ধেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ভাসিতস্স নিদানস্স পযোজনানি নিৰৱসেসতো ৱিভাৱেতুন্তি.

নিদানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৱিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৱুচ্চতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিসাসনপ্পট্ঠাননযেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱন্তি আহ ‘‘চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা’’তি. কামঞ্চেত্থ অত্তজ্ঝাসযস্স, অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসব্ভাৱতো, অত্তজ্ঝাসযঅট্ঠুপ্পত্তীনং পন অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসগ্গো নত্থীতি নযিধ নিৰৱসেসো ৱিত্থাৰনযো সম্ভৱতি, তস্মা ‘‘চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অজ্ঝাসযেন সিযা সংসগ্গভেদো, তদন্তোগধত্তা পন সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰোৱ দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. সো পনাযং সুত্তনিক্খেপো সামঞ্ঞভাৱতো পঠমং ৱিচাৰেতব্বো, তস্মিং ৱিচাৰিতে যস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা ইদং সুত্তং নিক্খিত্তং, তস্সা ৱিভাগৱসেন ‘‘মমং ৱা ভিক্খৱে’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৫, ৬), ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনেত’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.৭), ‘‘অত্থি ভিক্খৱে’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৮) চ পৱত্তানং সুত্তানং সুত্তপদেসানং ৱণ্ণনা ৱুচ্চমানা তংতংঅনুসন্ধিদস্সনসুখতায সুৱিঞ্ঞেয্যা হোতীতি আহ ‘‘সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতী’’তি.

‘‘সুত্তনিক্খেপা’’তিআদীসু নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তস্স কথনং সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. নিক্খিপীযতীতি ৱা নিক্খেপো, সুত্তংযেৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি সুত্তদেসনাকাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসো পুচ্ছাৱসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছৱসিকো. অৰণীযতো অত্থো, সুত্তদেসনায ৱত্থু. অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্থৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো. সোতব্বৱসপ্পৱত্তং ধম্মপ্পটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসিকা, তদেৱ নিক্খেপসদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তং ‘‘পুচ্ছাৱসিকো’’তি. তথা অট্ঠুপ্পত্তিযেৱ ‘‘অট্ঠুপ্পত্তিকো’’তি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

এত্থ চ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খতা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং নিক্খেপভাৱো যুত্তো. তেনেৱাহ ‘‘কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেতী’’তি. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনানিমিত্তভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথং অট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিতদেসনত্তা কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (ম. নি. ১.২৯) আমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযমেৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটো যমত্থোতি. অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেসি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. সম্মপ্পধানসুত্তন্তহাৰকোতি অনুপুব্বেন নিদ্দিট্ঠানং সংযুত্তকে সম্মপ্পধানপটিসংযুত্তানং সুত্তানং আৱড়ি, তথা ইদ্ধিপাদহাৰকাদি.ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো. অভিনীহাৰন্তি পণিধানং.

ৱণ্ণাৱণ্ণেতি এত্থ ‘‘অচ্ছৰিযং আৱুসো’’তিআদিনা ভিক্খুসঙ্ঘেন ৱুত্তো ৱণ্ণোপি সঙ্গহিতো, তং পন অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ‘‘অত্থি ভিক্খৱে অঞ্ঞে চ ধম্মা’’তিআদিনা উপৰি দেসনং আৰভিস্সতীতি. ‘‘মমং ৱা ভিক্খৱে পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যু’’ন্তি ইমিস্সা দেসনায ব্ৰহ্মদত্তেন ৱুত্তৱণ্ণো অট্ঠুপ্পত্তীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অন্তেৱাসী ৱণ্ণং. ইতি ইমং ৱণ্ণাৱণ্ণং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা’’তি. ৱা-সদ্দো উপমানসমুচ্চযসংসযৱৱস্সগ্গপদপূৰণৱিকপ্পাদীসু বহূসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘পণ্ডিতো ৱাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৩) উপমানে দিস্সতি, সদিসভাৱেতি অত্থো. ‘‘তং ৱাপি ধীৰা মুনি ৱেদযন্তী’’তিআদীসু (সু. নি. ২০৩) সমুচ্চযে, ‘‘কে ৱা ইমে, কস্স ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ২৯৬) সংসযে, ‘‘অযং ৱা ইমেসং সমণব্ৰাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূড়্হো’’তিআদীসু ৱৱস্সগ্গে, ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫৪) পদপূৰণে, ‘‘যে হি কেচি ভিক্খৱে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৭০) ৱিকপ্পে, ইধাযং ৱিকপ্পেযেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱা-সদ্দো ৱিকপ্পনত্থো’’তি. পৰ-সদ্দো অত্থেৱ অঞ্ঞত্থে ‘‘অহঞ্চেৱ খো পন ধম্মং দেসেয্যং, পৰে চ মে ন আজানেয্যু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৬৪, ৬৫; ম. নি. ১.২৮১; ম. নি. ২.২২৩; সং. নি. ১.১৭২; মহাৱ. ৪, ৮) অত্থি অধিকে ‘‘ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণ’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. মাতিকা ৬৮, ১.১১১) অত্থি পচ্ছাভাগে ‘‘পৰতো আগমিস্সতী’’তিআদীসু. অত্থি পচ্চনীকভাৱে ‘‘উপ্পন্নং পৰপ্পৱাদং সহ ধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৱা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৬৮). ইধাপি পচ্চনীকভাৱেতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পৰেতি পটিৱিৰুদ্ধা’’তি.

ঈদিসেসুপীতি এত্থ পি-সদ্দো সম্ভাৱনে, তেন ৰতনত্তযনিমিত্তম্পি অকুসলচিত্তপ্পৱত্তি ন কাতব্বা, পগেৱ ৱট্টামিসলোকামিসনিমিত্তন্তি দস্সেতি. সভাৱধম্মতো অঞ্ঞস্স কত্তুঅভাৱজোতনত্থং আহনতীতি কত্তুঅত্থে আঘাতসদ্দং দস্সেতি, তত্থ আহনতীতি হিংসতি ৱিবাধতি, উপতাপেতি চাতি অত্থো. আহনতি এতেন, আহননমত্তং ৱা আঘাতোতি কৰণভাৱত্থাপি সম্ভৱন্তিযেৱ. এৱং অৱযৱভেদনেন আঘাত-সদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি তত্থ পৰিযাযেনপি অত্থং দস্সেন্তো ‘‘কোপস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি আহ. অযঞ্চ নযো ‘‘অপ্পচ্চযো অনভিৰদ্ধী’’তিআদীসুপি যথাসম্ভৱং ৱত্তব্বো. অপ্পতীতা হোন্তি তেনাতি পাকটপৰিযাযেন অপ্পচ্চয-সদ্দস্স অত্থদস্সনং, তংমুখেন পন ন পচ্চেতি তেনাতি অপ্পচ্চযোতি দট্ঠব্বং. অভিৰাধযতীতি সাধযতি. দ্ৱীহীতি আঘাতঅনভিৰদ্ধিপদেহি. একেনাতি অপ্পচ্চযপদেন. সেসানন্তি সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধানং, সঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণঅৱসিট্ঠসঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্খাতানং ৱা. কৰণন্তি উপ্পাদনং. আঘাতাদীনঞ্হি পৱত্তিযা পচ্চযসমৱাযনং ইধ ‘‘কৰণ’’ন্তি ৱুত্তং, তং পন অত্থতো উপ্পাদনমেৱ. অনুপ্পাদনঞ্হি সন্ধায ভগৱতা ‘‘ন কৰণীযা’’তি ৱুত্তন্তি. পটিক্খিত্তমেৱ একুপ্পাদেকৱত্থুকেকাৰম্মণেকনিৰোধভাৱতো.

তত্থাতি তস্মিং মনোপদোসে. তুম্হন্তি ‘‘তুম্হাক’’ন্তি ইমিনা সমানত্থো একো সদ্দো ‘‘যথা অম্হাক’’ন্তি ইমিনা সমানত্থো ‘‘অম্হ’’ন্তি অযং সদ্দো. যথাহ, ‘‘তস্মা হি অম্হং দহৰা ন মিয্যৰে’’তি (জা. ১.৯.৯৩, ৯৯). ‘‘অন্তৰাযো’’তি ইদং মনোপদোসস্স অকৰণীযতায কাৰণৱচনং. যস্মা তুম্হাকংযেৱ চ ভৱেয্য তেন কোপাদিনা পঠমজ্ঝানাদীনং অন্তৰাযো, তস্মা তে কোপাদিপৰিযাযেন ৱুত্তা আঘাতাদযো ন কৰণীযাতি অত্থো. তেন নাহং ‘‘সব্বঞ্ঞূ’’তি ইস্সৰভাৱেন তুম্হে ততো নিৱাৰেমি, অথ খো ইমিনা নাম কাৰণেনাতি দস্সেতি. তং পন কাৰণৱচনং যস্মা আদীনৱৱিভাৱনং হোতি, তস্মা আহ ‘‘আদীনৱং দস্সেন্তো’’তি. ‘‘অপি নু তুম্হে’’তিআদিনা মনোপদোসো ন কালন্তৰভাৱিনোযেৱ হিতসুখস্স অন্তৰাযকৰো, অথ খো তঙ্খণপ্পৱত্তিৰহস্সপি হিতসুখস্স অন্তৰাযকৰোতি মনোপদোসে আদীনৱং দড়্হতৰং কত্ৱা দস্সেতি. যেসং কেসঞ্চি ‘‘পৰে’’তিআদীসু ৱিয ন পটিৱিৰুদ্ধানংযেৱাতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘কুপিতো’’তিআদি.

অন্ধতমন্তি অন্ধভাৱকৰতমং. যন্তি যত্থ. ভুম্মত্থে হি এতং পচ্চত্তৱচনং. যস্মিং কালে কোধো সহতে নৰং, অন্ধতমং তদা হোতীতি সম্বন্ধো. যন্তি ৱা কাৰণৱচনং, যস্মা কোধো উপ্পজ্জমানো নৰং অভিভৱতি, তস্মা অন্ধতমং তদা হোতি, যদা কোধোতি অত্থো যংতংসদ্দানং একন্তসম্বন্ধিভাৱতো. অথ ৱা যন্তি কিৰিযায পৰামসনং. কোধো সহতেতি যদেতং কোধস্স সহনং অভিভৱনং, এতং অন্ধকাৰতমভৱনন্তি অত্থো. অথ ৱা যং নৰং কোধো সহতে অভিভৱতি, তস্স অন্ধতমং তদা হোতি, ততো চ কুদ্ধো অত্থং ন জানাতি, কুদ্ধো ধম্মং ন পস্সতীতি. অন্তৰতোতি অব্ভন্তৰতো, চিত্ততো ৱা.

‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ কাৰণ’’ন্তি ইমিনা সব্বঞ্ঞূ এৱ অম্হাকং সত্থা অৱিপৰীতধম্মদেসনত্তা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো একন্তনিয্যানিকত্তা, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো সংকিলেসৰহিতত্তাতি ইমমত্থং দস্সেতি. ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ কাৰণ’’ন্তি এতেন চ ‘‘ন সব্বঞ্ঞূ’’তিআদিৱচনং অভূতং অতচ্ছন্তি নিব্বেঠিতং হোতি. দুতিযং পদন্তি ‘‘অতচ্ছ’’ন্তি পদং. পঠমস্সাতি ‘‘অভূত’’ন্তি পদস্স. চতুত্থঞ্চাতি ‘‘ন চ পনেতং অম্হেসু সংৱিজ্জতী’’তি পদং. ততিযস্সাতি ‘‘নত্থি চেতং অম্হেসূ’’তি পদস্স. অৱণ্ণেযেৱাতি কাৰণপতিৰূপকং ৱত্ৱা দোসপতিট্ঠাপনৱসেন নিন্দনে এৱ. ন সব্বত্থাতি কেৱলং অক্কোসনখুংসনৱম্ভনাদীসু ন একন্তেন নিব্বেঠনং কাতব্বন্তি অত্থো. ৱুত্তমেৱত্থং ‘‘যদি হী’’তিআদিনা পাকটং কত্ৱা দস্সেতি.

৬. আনন্দন্তি পমোদন্তি এতেন ধম্মেন তংসমঙ্গিনো সত্তাতি আনন্দ-সদ্দস্স কৰণত্থতং দস্সেতি. সোভনং মনো অস্সাতি সুমনো, সোভনং ৱা মনো সুমনো, তস্স ভাৱো সোমনস্সন্তি তদঞ্ঞধম্মানম্পি সম্পযুত্তানং সোমনস্সভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি ৰুড়্হীসদ্দত্তা যথা ‘‘পঙ্কজ’’ন্তি দস্সেন্তো ‘‘চেতসিকসুখস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি আহ. উব্বিলযতীতি উব্বিলং, ভিন্দতি পুৰিমাৱত্থায ৱিসেসং আপজ্জতীতি অত্থো. উব্বিলমেৱ উব্বিলাৱিতং, তস্স ভাৱো উব্বিলাৱিতত্তং. যায উপ্পন্নায কাযচিত্তং ৱাতপূৰিতভস্তা ৱিয উদ্ধুমাযনাকাৰপ্পত্তং হোতি, তস্সা গেহস্সিতায ওদগ্গিযপীতিযা এতং অধিৱচনং. তেনেৱাহ ‘‘উদ্ধচ্চাৱহাযা’’তিআদি. ইধাপি ‘‘কিঞ্চাপি তেসং ভিক্খূনং উব্বিলাৱিতমেৱ নত্থি, অথ খো আযতিং কুলপুত্তানং এদিসেসুপি ঠানেসু অকুসলুপ্পত্তিং পটিসেধেন্তো ধম্মনেত্তিং ঠপেতী’’তি, ‘‘দ্ৱীহি পদেহি সঙ্খাৰক্খন্ধো, একেন ৱেদনাক্খন্ধো ৱুত্তো’’তি এত্থ ‘‘তেসং ৱসেন সেসানম্পি সম্পযুত্তধম্মানং কৰণং পটিক্খিত্তমেৱা’’তি চ অট্ঠকথাযং, ‘‘পি-সদ্দো সম্ভাৱনে’’তিআদিনা ইধ চ ৱুত্তনযেন অত্থো যথাসম্ভৱং ৱেদিতব্বো. ‘‘তুম্হংযেৱস্স তেন অন্তৰাযো’’তি এত্থাপি ‘‘অন্তৰাযোতি ইদ’’ন্তিআদিনা হেট্ঠা অৱণ্ণপক্খে ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

কস্মা পনেতন্তি চ ৱক্খমানংযেৱ অত্থং মনসি কত্ৱা চোদেতি. আচৰিযো ‘‘সচ্চং ৱণ্ণিত’’ন্তি তমত্থং পটিজানিত্ৱা ‘‘তং পন নেক্খম্মনিস্সিত’’ন্তিআদিনা পৰিহৰতি. তত্থ এতন্তি আনন্দাদীনং অকৰণীযতাৱচনং. ননু ভগৱতা ৱণ্ণিতন্তি সম্বন্ধো. কসিণেনাতি কসিণতায সকলভাৱেন. কেচি পন ‘‘জম্বুদীপস্সাতি কৰণে সামিৱচন’’ন্তি ৱদন্তি, তেসং মতেন কসিণজম্বুদীপ-সদ্দানং সমানাধিকৰণভাৱো দট্ঠব্বো. তস্মাতি যস্মা গেহস্সিতপীতিসোমনস্সং ঝানাদীনং অন্তৰাযকৰং, তস্মা. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘সোমনস্সং পাহং দেৱানং ইন্দ দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পী’’তি (দী. নি. ২.৩৫৯). ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি যেন সম্পযুত্তা পীতি অন্তৰাযকৰী, তং দস্সনত্থং ৱুত্তং. তত্থ ‘‘ইদঞ্হি লোভসহগতং পীতিসোমনস্স’’ন্তি ৱত্তব্বং সিযা, পীতিগ্গহণেন পন সোমনস্সম্পি গহিতমেৱ হোতি সোমনস্সৰহিতায পীতিযা অভাৱতোতি পীতিযেৱ গহিতাতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা সেৱিতব্বাসেৱিতব্বৱিভাগৱচনতো সোমনস্সস্স পাকটো অন্তৰাযকৰভাৱো, ন তথা পীতিযাতি পীতিযেৱ লোভসহগতত্তেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তা. ‘‘লুদ্ধো অত্থ’’ন্তিআদিগাথানং ‘‘কুদ্ধো অত্থ’’ন্তিআদি গাথাসু ৱিয অত্থো দট্ঠব্বো.

‘‘মমং ৱা ভিক্খৱে পৰে ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, ধম্মস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, সঙ্ঘস্স ৱা ৱণ্ণং ভাসেয্যুং, তত্ৰ চে তুম্হে অস্সথ আনন্দিনো সুমনা উব্বিলাৱিতা, অপি নু তুম্হে পৰেসং সুভাসিতদুব্ভাসিতং আজানেয্যাথাতি. নো হেতং ভন্তে’’তি অযং ততিযৱাৰো, সো দেসনাকালে নীহৰিত্ৱা দেসেতব্বপুগ্গলাভাৱতো দেসনায অনাগতোপি তদত্থসম্ভৱতো অত্থতো আগতোযেৱাতি দট্ঠব্বো যথা তং কথাৱত্থুপকৰণং ৱিত্থাৰৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘অত্থতো আগতো যেৱা’’তি এতেন সংৱণ্ণনাকালে তথা বুজ্ঝনকসত্তানং ৱসেন সো ৱাৰো আনেত্ৱা ৱত্তব্বোতি দস্সেতি. ‘‘যথেৱ হী’’তিআদিনা তমেৱত্থসম্ভৱং ৱিভাৱেতি. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘তত্ৰ তুম্হেহীতি তস্মিং ৱণ্ণে তুম্হেহী’’তিআদিনা, ‘‘দুতিযং পদং পঠমস্স পদস্স, চতুত্থঞ্চ ততিযস্স ৱেৱচন’’ন্তিআদিনা চ ৱুত্তনযেন.

চূড়সীলৱণ্ণনা

৭. নিৱত্তো অমূলকত্তা ৱিস্সজ্জেতব্বতাভাৱতো. অনুৱত্ততিযেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বতায অধিকতভাৱতো. অনুসন্ধিং দস্সেস্সতি ‘‘অত্থি ভিক্খৱে’’তিআদিনা. ওৰন্তি ৱা অপৰভাগো ‘‘ওৰতো ভোগং, ওৰং পাৰ’’ন্তিআদীসু ৱিয. অথ ৱা হেট্ঠাঅত্থো ওৰ-সদ্দো ‘‘ওৰং আগমনায যে পচ্চযা, তে ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তিআদীসু ৱিয. সীলঞ্হি সমাধিপঞ্ঞাযো অপেক্খিত্ৱা অপৰভাগো, হেট্ঠাভূতঞ্চ হোতীতি. সীলমত্তকন্তি এত্থ মত্ত-সদ্দো অপ্পকত্থো ৱা ‘‘ভেসজ্জমত্তা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) ৱিয. ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো ৱা ‘‘অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ৬), মনোমত্তা ধাতু মনোধাতূ’’তি চ আদীসু ৱিয. ‘‘অপ্পমত্তকং, ওৰমত্তক’’ন্তি পদদ্ৱযেন সামঞ্ঞতো ৱুত্তোযেৱ হি অত্থো সীলমত্তকন্তি ৱিসেসৱসেন ৱুত্তো. অথ ৱা সীলেনপি তদেকদেসস্সেৱ সঙ্গহণত্থং অপ্পকত্থৱাচকো, ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো এৱ ৱা ‘‘সীলমত্তক’’ন্তি এত্থ মত্ত-সদ্দো ৱুত্তো. তথা হি ইন্দ্ৰিযসংৱৰপচ্চযসন্নিস্সিতসীলানি ইধ দেসনং অনাৰুড়্হানি. ন হি তানি পাতিমোক্খআজীৱপাৰিসুদ্ধিসীলানি ৱিয সব্বপুথুজ্জনেসু পাকটানীতি. ‘‘উস্সাহং কত্ৱা’’তি এতেন ‘‘ৱদমানো’’তি এত্থ সত্তিঅত্থং মান-সদ্দং দস্সেতি.

অলঙ্কৰণং ৱিভূসনং অলঙ্কাৰো, কুণ্ডলাদিপসাধনং ৱা. ঊনট্ঠানপূৰণং মণ্ডনং. মণ্ডনেতি মণ্ডনহেতু. অথ ৱা মণ্ডতীতি মণ্ডনো, মণ্ডনজাতিকো পুৰিসো. বহুৱচনত্থে চ ইদং একৱচনং, মণ্ডনসীলেসূতি অত্থো. পৰিপূৰকাৰীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, পকাৰত্থো ৱা, তেন সকলম্পি সীলথোমন সুত্তং দস্সেতি. চন্দনন্তি চন্দনসহচৰণতো চন্দনগন্ধো, তথা তগৰাদীসুপি. সতঞ্চ গন্ধোতি এত্থ গন্ধো ৱিযাতি গন্ধোতি ৱুত্তো সীলনিবন্ধনো থুতিঘোসো. সীলঞ্হি কিত্তিযা নিমিত্তং. যথাহ ‘‘সীলৱতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী. নি. ২.১৫০; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫). পৱাযতীতি পকাসতি. গন্ধাৱ গন্ধজাতা.

‘‘অপ্পকং বহুক’’ন্তি ইদং পাৰাপাৰং ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং উপনিধায ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘উপৰিগুণে উপনিধাযা’’তি. সীলঞ্হীতি এত্থ হি-সদ্দো হেতুঅত্থো, তেন ইদং দস্সেতি ‘‘যস্মা সীলং কিঞ্চাপি পতিট্ঠাভাৱেন সমাধিস্স বহুকাৰং, পভাৱাদিগুণৱিসেসে পনস্স উপনিধায কলম্পি ন উপেতি, তথা সমাধি চ পঞ্ঞাযা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. ইদানি ‘‘কথ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা সমাধিস্স আনুভাৱং ৱিত্থাৰতো ৱিভাৱেতি. ‘‘অভি…পে… মূলে’’তি ইদং যমকপাটিহাৰিযস্স সুপাকটভাৱদস্সনত্থং, অঞ্ঞেহি বোধিমূলঞাতিসমাগমাদীসু কতপাটিহাৰিযেহি ৱিসেসনত্থঞ্চ ৱুত্তং. যমকপাটিহাৰিযকৰণত্থায হি ভগৱতো চিত্তে উপ্পন্নে তদনুচ্ছৱিকং ঠানং ইচ্ছিতব্বন্তি ৰতনমণ্ডপাদি সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো আণায ৱিস্সকম্মুনা নিম্মিতন্তি ৱদন্তি, ভগৱতাৱ নিম্মিতন্তি অপৰে. ‘‘যো কোচি এৱৰূপং পাটিহাৰিযং কাতুং সমত্থো অত্থি চে, আগচ্ছতূ’’তি চোদনাসদিসত্তা ৱুত্তং ‘‘অত্তাদানপৰিদীপন’’ন্তি. তত্থ অত্তাদানং অনুযোগো, তিত্থিযানং তথা কাতুং অসমত্থত্তা, ‘‘কৰিস্সামা’’তি পুব্বে উট্ঠিতত্তা তিত্থিযপৰিমদ্দনং.

উপৰিমকাযতোতিআদি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১১৬).

তত্থাযং পাড়িসেসো –

‘‘হেট্ঠিমকাযতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, উপৰিমকাযতো উদকধাৰা পৱত্ততি. পুৰত্থিমকাযতো অগ্গি, পচ্ছিমকাযতো উদকং. পচ্ছিমকাযতো অগ্গি, পুৰত্থিমকাযতো উদকং. দক্খিণঅক্খিতো অগ্গি, ৱামঅক্খিতো উদকং. ৱামঅক্খিতো অগ্গি, দক্খিণঅক্খিতো উদকং. দক্খিণকণ্ণসোততো অগ্গি, ৱামকণ্ণসোততো উদকং. ৱামকণ্ণসোততো অগ্গি, দক্খিণকণ্ণসোততো উদকং. দক্খিণনাসিকাসোততো অগ্গি, ৱামনাসিকাসোততো উদকং. ৱামনাসিকাসোততো অগ্গি, দক্খিণনাসিকাসোততো উদকং. দক্খিণঅংসকূটতো অগ্গি, ৱামঅংসকূটতো উদকং. ৱামঅংসকূটতো অগ্গি, দক্খিণঅংসকূটতো উদকং. দক্খিণহত্থতো অগ্গি, ৱামহত্থতো উদকং. ৱামহত্থতো অগ্গি, দক্খিণহত্থতো উদকং. দক্খিণপস্সতো অগ্গি, ৱামপস্সতো উদকং. ৱামপস্সতো অগ্গি, দক্খিণপস্সতো উদকং. দক্খিণপাদতো অগ্গি, ৱামপাদতো উদকং. ৱামপাদতো অগ্গি, দক্খিণপাদতো উদকং. অঙ্গুলঙ্গুলেহি অগ্গি, অঙ্গুলন্তৰিকাহি উদকং. অঙ্গুলন্তৰিকাহি অগ্গি, অঙ্গুলঙ্গুলেহি উদকং. একেকলোমতো অগ্গি, একেকলোমতো উদকং. লোমকূপতো লোমকূপতো অগ্গিক্খন্ধো পৱত্ততি, লোমকূপতো লোমকূপতো উদকধাৰা পৱত্ততী’’তি (পটি. ম. ১.১১৬).

অট্ঠকথাযং পন ‘‘একেকলোমকূপতো’’তি আগতং.

‘‘ছন্নং ৱণ্ণানন্তি আদিনযপ্পৱত্ত’’ন্তি এত্থাপি নীলানং পীতকানং লোহিতকানং ওদাতানং মঞ্জিট্ঠানং পভস্সৰানন্তি অযং পাড়িসেসো. ‘‘সুৱণ্ণৱণ্ণা ৰস্মিযো’’তি ইদং তাসং যেভুয্যতায ৱুত্তং. ৱিত্থাৰেতব্বন্তি এত্থাপি ‘‘সত্থা তিট্ঠতি, নিম্মিতো চঙ্কমতি ৱা নিসীদতি ৱা সেয্যং ৱা কপ্পেতী’’তিআদিনা চতূসু ইৰিযাপথেসু একেকমূলকা সত্থুৱসেন চত্তাৰো, নিম্মিতৱসেন চত্তাৰোতি সব্বেৱ অট্ঠ ৱাৰে ৱিত্থাৰেতব্বং.

মধুপাযাসন্তি মধুসিত্তং পাযাসং. অত্তা মিত্তো মজ্ঝত্তো ৱেৰীতি চতূসু সীমসম্ভেদৱসেন চতুৰঙ্গসমন্নাগতং মেত্তাকম্মট্ঠানং. ‘‘চতুৰঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি ইদং পন ‘‘ৱীৰিযাধিট্ঠান’’ন্তি এতেনাপি যোজেতব্বং. তত্থ ‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চা’’তিআদিপাড়ি (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২; অ. নি. ২.৫; অ. নি. ৮.১৩; মহানি. ১৯৬) ৱসেন চতুৰঙ্গসমন্নাগততা ৱেদিতব্বা. ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪) জৰামৰণমুখেন পচ্চযাকাৰে ঞাণং ওতাৰেত্ৱা. আনাপানচতুত্থজ্ঝানন্তি এত্থাপি ‘‘সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণ’’ন্তি পদং ৱিভত্তিৱিপৰিণামং কত্ৱা যোজেতব্বং. তম্পি হি সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণমেৱাতি ৱদন্তি. ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণগব্ভং গণ্হাপেন্তো ৱিপস্সনংৱড্ঢেত্ৱা. দ্ৱত্তিংসদোণগণ্হনপ্পমাণং কুণ্ডং কোলম্বো. দৰিভাগো কন্দৰো. চক্কৱাড়পাদেসু মহাসমুদ্দো চক্কৱাড়মহাসমুদ্দো.

‘‘দুৱে পুথুজ্জনা’’তিআদি পুথুজ্জনে লব্ভমানৱিভাগদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন মূলপৰিযাযৱণ্ণনাদীসু ৱিয পুথুজ্জনৱিসেসনিদ্ধাৰণত্থং. সব্বোপি হি পুথুজ্জনো ভগৱতো উপৰি গুণে ৱিভাৱেতুং ন সক্কোতি, তিট্ঠতু পুথুজ্জনো, সাৱকপচ্চেকবুদ্ধানম্পি অৱিসযা বুদ্ধগুণা. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সোতাপন্না’’তিআদি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৮). ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. অত্থপৰিপুচ্ছনং পৰিপুচ্ছা. অট্ঠকথাৱসেন অত্থস্স সৱনং সৱনং. ব্যঞ্জনত্থানং সুনিক্খেপসুদস্সনেন ধম্মস্স পৰিহৰণং ধাৰণং. এৱং সুতধাতপৰিচিতানং মনসানুপেক্খনং পচ্চৱেক্খণং. বহূনং নানপ্পকাৰানং কিলেসানং সক্কাযদিট্ঠিযা চ অৱিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি ৱা জনিতাতি পুথুজ্জনা. অৱিঘাতমেৱ ৱা জন-সদ্দো ৱদতি. পুথু সত্থাৰানং মুখুল্লোকিকাতি এত্থ পুথূ জনা সত্থুপটিঞ্ঞা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি ৱচনত্থো. পুথু…পে… অৱুট্ঠিতাতি এত্থ জনেতব্বা, জাযন্তি ৱা এত্থাতি জনা, গতিযো. পুথূ জনা এতেসন্তি পুথুজ্জনা. ইতো পৰে জাযন্তি এতেহীতি জনা, অভিসঙ্খাৰাদযো. তে এতেসং পুথূ ৱিজ্জন্তীতি পুথুজ্জনা. অভিসঙ্খৰণাদি অত্থো এৱ ৱা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. কামৰাগভৱৰাগদিট্ঠিঅৱিজ্জা ওঘা. ৰাগগ্গিআদযো সন্তাপা. তেযেৱ, সব্বেপি ৱা কিলেসা পৰিড়াহা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তাতি এত্থ জাযতীতি জনো, ৰাগো গেধোতি এৱং আদিকো. পুথু জনো এতেসন্তি পুথুজ্জনা, পুথূসু ৱা জনা জাতা ৰত্তাতি এৱং ৰাগাদিঅত্থো এৱ ৱা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. পলিবুদ্ধাতি সম্বুদ্ধা, উপদ্দুতা ৱা. ‘‘পুথূনং গণনপথমতীতান’’ন্তিআদিনা পুথূ জনা পুথুজ্জনাতি দস্সেতি.

যেহি গুণৱিসেসেহি নিমিত্তভূতেহি ভগৱতি তথাগত-সদ্দো পৱত্তো, তংদস্সনত্থং ‘‘অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো’’তিআদিমাহ. গুণনেমিত্তকানেৱ হি ভগৱতো সব্বানি নামানি. যথাহ –

‘‘অসঙ্খ্যেয্যানি নামানি, সগুণেন মহেসিনো;

গুণেন নামমুদ্ধেয্যং, অপি নামসহস্সতো’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. ১৩১৩; উদা. অট্ঠ. ৫৩; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৭৬);

তথা আগতোতি এত্থ আকাৰনিযমনৱসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো. সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসাৱট্ঠানতো পটিপদাগমনত্থো আগত-সদ্দো, ন ঞাণগমনত্থো ‘‘তথলক্খণং আগতো’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; সং. নি. অট্ঠ. ২.৪.৭৮; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; উদা. অট্ঠ. ১৮; পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৭; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৩; ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৮; মহানি. অট্ঠ. ১৪) ৱিয, নাপি কাযগমনাদিঅত্থো ‘‘আগতো খো মহাসমণো, মাগধানং গিৰিব্বজ’’ন্তিআদীসু (মহাৱ. ৬২) ৱিয. তত্থ যদাকাৰনিযমনৱসেন ওপম্মসম্পটিপাদনত্থো তথা-সদ্দো, তং কৰুণাপধানত্তা মহাকৰুণামুখেন পুৰিমবুদ্ধানং আগমনপটিপদং উদাহৰণৱসেন সামঞ্ঞতো দস্সেন্তো যংতংসদ্দানং একন্তসম্বন্ধভাৱতো ‘‘যথা সব্বলোক…পে… আগতা’’তি আহ. তং পন পটিপদং মহাপদানসুত্তাদীসু (দী. নি. ২.৪) সম্বহুলনিদ্দেসেন সুপাকটানং আসন্নানঞ্চ ৱিপস্সীআদীনং ছন্নং সম্মাসম্বুদ্ধানং ৱসেন নিদস্সেন্তো ‘‘যথা ৱিপস্সী ভগৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ যেন অভিনীহাৰেনাতি মনুস্সত্তলিঙ্গসম্পত্তিহেতুসত্থাৰদস্সনপব্বজ্জাঅভিঞ্ঞাদিগুণসম্পত্তিঅধিকাৰছন্দানং ৱসেন অট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন কাযপ্পণিধানমহাপণিধানেন. সব্বেসঞ্হি বুদ্ধানং কাযপ্পণিধানং ইমিনাৱ অভিনীহাৰেন সমিজ্ঝতীতি. এৱং মহাভিনীহাৰৱসেন ‘‘তথাগতো’’তি পদস্স অত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি পাৰমীপূৰণৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা ৱিপস্সী ভগৱা…পে… কস্সপো ভগৱা দানপাৰমিং পূৰেত্ৱা’’তিআদিমাহ.

এত্থ চ সুত্তন্তিকানং মহাবোধিযানপটিপদায কোসল্লজননত্থং পাৰমীসু অযং ৱিত্থাৰকথা – কা পনেতা পাৰমিযো? কেনট্ঠেন পাৰমিযো? কতিৱিধা চেতা? কো তাসং কমো? কানি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি? কো পচ্চযো? কো সংকিলেসো? কিং ৱোদানং? কো পটিপক্খো? কা পটিপত্তি? কো ৱিভাগো? কো সঙ্গহো? কো সম্পাদনূপাযো? কিত্তকেন কালেন সম্পাদনং? কো আনিসংসো? কিং চেতাসং ফলন্তি?

তত্ৰিদং ৱিস্সজ্জনং – কা পনেতা পাৰমিযোতি. তণ্হামানাদীহি অনুপহতা কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা দানাদযো গুণা পাৰমিযো.

কেনট্ঠেন পাৰমিযোতি দানসীলাদিগুণৱিসেসযোগেন সত্তুত্তমতায পৰমা মহাসত্তা বোধিসত্তা, তেসং ভাৱো, কম্মং ৱা পাৰমী, দানাদিকিৰিযা. অথ ৱা পৰতীতি পৰমো, দানাদিগুণানং পূৰকো পালকো চ বোধিসত্তো. পৰমস্স অযং, পৰমস্স ৱা ভাৱো, কম্মং ৱা পাৰমী, দানাদিকিৰিযাৱ. অথ ৱা পৰং সত্তং অত্তনি মৱতি বন্ধতি গুণৱিসেসযোগেন, পৰং ৱা অধিকতৰং মজ্জতি সুজ্ঝতি সংকিলেসমলতো, পৰং ৱা সেট্ঠং নিব্বানং ৱিসেসেন মযতি গচ্ছতি, পৰং ৱা লোকং পমাণভূতেন ঞাণৱিসেসেন ইধলোকং ৱিয মুনাতি পৰিচ্ছিন্দতি, পৰং ৱা অতিৱিয সীলাদিগুণগণং অত্তনো সন্তানে মিনোতি পক্খিপতি, পৰং ৱা অত্তভূততো ধম্মকাযতো অঞ্ঞং, পটিপক্খং ৱা তদনত্থকৰং কিলেসচোৰগণং মিনাতি হিংসতীতি পৰমো, মহাসত্তো. ‘‘পৰমস্স অয’’ন্তিআদি ৱুত্তনযেনেৱ যোজেতব্বং. পাৰে ৱা নিব্বানে মজ্জতি সুজ্ঝতি সত্তে চ সোধেতি, তত্থ ৱা সত্তে মৱতি বন্ধতি যোজেতি, তং ৱা মযতি গচ্ছতি গমেতি চ, মুনাতি ৱা তং যাথাৱতো, তত্থ ৱা সত্তে মিনোতি পক্খিপতি, কিলেসাৰিং ৱা সত্তানং তত্থ মিনাতি হিংসতীতি পাৰমী, মহাপুৰিসো. তস্স ভাৱো, কম্মং ৱা পাৰমিতা, দানাদিকিৰিযাৱ. ইমিনা নযেন পাৰমীনং সদ্দত্থো ৱেদিতব্বো.

কতিৱিধাতি সঙ্খেপতো দসৱিধা, তা পন পাড়িযং সৰূপতো আগতাযেৱ. যথাহ –

‘‘ৱিচিনন্তো তদা দক্খিং, পঠমং দানপাৰমি’’ন্তিআদি (বু. ৱং. ১১৬).

যথা চাহ –

‘‘কতি নু খো ভন্তে বুদ্ধকাৰকা ধম্মা? দস খো সাৰিপুত্ত বুদ্ধকাৰকা ধম্মা. কতমে দস? দানং খো সাৰিপুত্ত বুদ্ধকাৰকো ধম্মো, সীলং নেক্খম্মং পঞ্ঞা ৱীৰিযং খন্তি সচ্চমধিট্ঠানং মেত্তা উপেক্খা বুদ্ধকাৰকো ধম্মো, ইমে খো সাৰিপুত্ত দস বুদ্ধকাৰকা ধম্মাতি. ইদমৱোচ ভগৱা, ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘দানং সীলঞ্চ নেক্খম্মং, পঞ্ঞা ৱীৰিযেন পঞ্চমং;

খন্তি সচ্চং অধিট্ঠানং, মেত্তুপেক্খাতি তে দসা’তি’’.

কেচি পন ‘‘ছব্বিধা’’তি ৱদন্তি, তং এতাসং সঙ্গহৱসেন ৱুত্তং. সো পন সঙ্গহো পৰতো আৱিভৱিস্সতি.

কো তাসং কমোতি এত্থ কমো নাম দেসনাক্কমো, সো চ পঠমসমাদানহেতুকো, সমাদানং পৱিচযহেতুকং, ইতি যথা আদিম্হি পৱিচিতা সমাদিন্না চ, তথা দেসিতা. তত্থ চ দানং সীলস্স বহূপকাৰং সুকৰঞ্চাতি তং আদিম্হি ৱুত্তং. দানং সীলপৰিগ্গহিতং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসন্তি দানানন্তৰং সীলং ৱুত্তং. সীলং নেক্খম্মপৰিগ্গহিতং, নেক্খম্মং পঞ্ঞাপৰিগ্গহিতং, পঞ্ঞা ৱীৰিযপৰিগ্গহিতা, ৱীৰিযং খন্তিপৰিগ্গহিতং, খন্তি সচ্চপৰিগ্গহিতা, সচ্চং অধিট্ঠানপৰিগ্গহিতং, অধিট্ঠানং মেত্তাপৰিগ্গহিতং, মেত্তা উপেক্খাপৰিগ্গহিতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসাতি মেত্তানন্তৰং উপেক্খা ৱুত্তা. উপেক্খা পন কৰুণাপৰিগ্গহিতা, কৰুণা চ উপেক্খাপৰিগ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. কথং পন মহাকাৰুণিকা বোধিসত্তা সত্তেসু উপেক্খকা হোন্তীতি? উপেক্খিতব্বযুত্তেসু কঞ্চি কালং উপেক্খকা হোন্তি, ন পন সব্বত্থ, সব্বদা চাতি কেচি. অপৰে পন ন সত্তেসু উপেক্খকা, সত্তকতেসু পন ৱিপ্পকাৰেসু উপেক্খকা হোন্তীতি.

অপৰো নযো – পচুৰজনেসুপি পৱত্তিযা সব্বসত্তসাধাৰণত্তা, অপ্পফলত্তা, সুকৰত্তা চ আদিম্হি দানং ৱুত্তং. সীলেনদাযকপটিগ্গাহকসুদ্ধিতো, পৰানুগ্গহং ৱত্ৱা পৰপীড়ানিৱত্তিৱচনতো, কিৰিযধম্মং ৱত্ৱা অকিৰিযধম্মৱচনতো, ভোগসম্পত্তিহেতুং ৱত্ৱা ভৱসম্পত্তিহেতুৱচনতো চ দানস্স অনন্তৰং সীলং ৱুত্তং. নেক্খম্মেন সীলসম্পত্তিসিদ্ধিতো, কাযৱচীসুচৰিতং ৱত্ৱা মনোসুচৰিতৱচনতো, ৱিসুদ্ধসীলস্স সুখেনেৱ ঝানসমিজ্ঝনতো, কম্মাপৰাধপ্পহানেন পযোগসুদ্ধিং ৱত্ৱা কিলেসাপৰাধপ্পহানেন আসযসুদ্ধিৱচনতো, ৱীতিক্কমপ্পহানেন চিত্তস্স পৰিযুট্ঠানপ্পহানৱচনতো চ সীলস্স অনন্তৰং নেক্খম্মং ৱুত্তং. পঞ্ঞায নেক্খম্মস্স সিদ্ধিপৰিসুদ্ধিতো, ঝানাভাৱে পঞ্ঞাভাৱৱচনতো. সমাধিপদট্ঠানা হি পঞ্ঞা, পঞ্ঞাপচ্চুপট্ঠানো চ সমাধি. সমথনিমিত্তং ৱত্ৱা উপেক্খানিমিত্তৱচনতো, পৰহিতজ্ঝানেন পৰহিতকৰণূপাযকোসল্লৱচনতো চ নেক্খম্মস্স অনন্তৰং পঞ্ঞা ৱুত্তা. ৱীৰিযাৰম্ভেন পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধিতো, সত্তসুঞ্ঞতাধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং ৱত্ৱা সত্তহিতায আৰম্ভস্স অচ্ছৰিযতাৱচনতো, উপেক্খানিমিত্তং ৱত্ৱা পগ্গহনিমিত্তৱচনতো, নিসম্মকাৰিতং ৱত্ৱা উট্ঠানৱচনতো চ. নিসম্মকাৰিনো হি উট্ঠানং ফলৱিসেসমাৱহতীতি পঞ্ঞায অনন্তৰং ৱীৰিযং ৱুত্তং.

ৱীৰিযেন তিতিক্খাসিদ্ধিতো. ৱীৰিযৱা হি আৰদ্ধৱীৰিযত্তা সত্তসঙ্খাৰেহি উপনীতং দুক্খং অভিভুয্য ৱিহৰতি ৱীৰিযস্স তিতিক্খালঙ্কাৰভাৱতো. ৱীৰিযৱতো হি তিতিক্খা সোভতি. পগ্গহনিমিত্তং ৱত্ৱা সমথনিমিত্তৱচনতো, অচ্চাৰম্ভেন উদ্ধচ্চদোসপ্পহানৱচনতো. ধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিযা হি উদ্ধচ্চদোসো পহীযতি. ৱীৰিযৱতো সাতচ্চকৰণৱচনতো. খন্তিবহুলো হি অনুদ্ধতো সাতচ্চকাৰী হোতি. অপ্পমাদৱতো পৰহিতকিৰিযাৰম্ভে পচ্চুপকাৰতণ্হাভাৱৱচনতো. যাথাৱতো ধম্মনিজ্ঝানে হি সতি তণ্হা ন হোতি. পৰহিতাৰম্ভে পৰমেপি পৰকতদুক্খসহনভাৱৱচনতো চ ৱীৰিযস্স অনন্তৰং খন্তি ৱুত্তা. সচ্চেন খন্তিযা চিৰাধিট্ঠানতো, অপকাৰিনো অপকাৰখন্তিং ৱত্ৱা তদুপকাৰকৰণে অৱিসংৱাদৱচনতো, খন্তিযা অপৱাদৱাচাৱিকম্পনেন ভূতৱাদিতায অৱিজহনৱচনতো, সত্তসুঞ্ঞতাধম্মনিজ্ঝানক্খন্তিং ৱত্ৱা তদুপব্ৰূহিতঞাণসচ্চৱচনতো চ খন্তিযা অনন্তৰং সচ্চং ৱুত্তং. অধিট্ঠানেন সচ্চসিদ্ধিতো. অচলাধিট্ঠানস্স হি ৱিৰতি সিজ্ঝতি. অৱিসংৱাদিতং ৱত্ৱা তত্থ অচলভাৱৱচনতো. সচ্চসন্ধো হি দানাদীসু পটিঞ্ঞানুৰূপং নিচ্চলোৱ পৱত্ততি. ঞাণসচ্চং ৱত্ৱা সম্ভাৰেসু পৱত্তিনিট্ঠাপনৱচনতো. যথাভূতঞাণৱা হি বোধিসম্ভাৰেসু অধিতিট্ঠতি, তে চ নিট্ঠাপেতি পটিপক্খেহি অকম্পিযভাৱতোতি সচ্চস্স অনন্তৰং অধিট্ঠানং ৱুত্তং. মেত্তায পৰহিতকৰণসমাদানাধিট্ঠানসিদ্ধিতো, অধিট্ঠানং ৱত্ৱা হিতূপসংহাৰৱচনতো. বোধিসম্ভাৰে হি অধিতিট্ঠমানো মেত্তাৱিহাৰী হোতি. অচলাধিট্ঠানস্স সমাদানাৱিকোপনতো, সমাদানসম্ভৱতো চ অধিট্ঠানস্স অনন্তৰং মেত্তা ৱুত্তা. উপেক্খায মেত্তাৱিসুদ্ধিতো, সত্তেসু হিতূপসংহাৰং ৱত্ৱা তদপৰাধেসু উদাসীনতাৱচনতো, মেত্তাভাৱনং ৱত্ৱা তন্নিস্সন্দভাৱনাৱচনতো, ‘‘হিতকামসত্তেপি উপেক্খকো’’তি অচ্ছৰিযগুণভাৱৱচনতো চ মেত্তায অনন্তৰং উপেক্খা ৱুত্তাতি এৱমেতাসং কমো ৱেদিতব্বো.

কানি লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানীতি? এত্থ অৱিসেসেন তাৱ সব্বাপি পাৰমিযো পৰানুগ্গহলক্খণা, পৰেসং উপকাৰকৰণৰসা, অৱিকম্পনৰসা ৱা, হিতেসিতাপচ্চুপট্ঠানা, বুদ্ধত্তপচ্চুপট্ঠানা ৱা, মহাকৰুণাপদট্ঠানা, কৰুণূপাযকোসল্লপদট্ঠানা ৱা.

ৱিসেসেন পন যস্মা কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা অত্তুপকৰণপৰিচ্চাগচেতনা দানপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং কাযৱচীসুচৰিতং অত্থতো অকত্তব্বৱিৰতি, কত্তব্বকৰণচেতনাদযো চ সীলপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো আদীনৱদস্সনপুব্বঙ্গমো কামভৱেহি নিক্খমনচিত্তুপ্পাদো নেক্খম্মপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো ধম্মানং সামঞ্ঞৱিসেসলক্খণাৱবোধো পঞ্ঞাপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো কাযচিত্তেহি পৰহিতাৰম্ভো ৱীৰিযপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং সত্তসঙ্খাৰাপৰাধসহনং অদোসপ্পধানো তদাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো খন্তিপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং ৱিৰতিচেতনাদিভেদং অৱিসংৱাদনং সচ্চপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতং অচলসমাদানাধিট্ঠানং তদাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো অধিট্ঠানপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতো লোকস্স হিতূপসংহাৰো অত্থতো অব্যাপাদো মেত্তাপাৰমিতা. কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিতা অনুনযপটিঘৱিদ্ধংসিনী ইট্ঠানিট্ঠেসু সত্তসঙ্খাৰেসু সমপ্পৱত্তি উপেক্খাপাৰমিতা.

তস্মা পৰিচ্চাগলক্খণং দানং, দেয্যধম্মে লোভৱিদ্ধংসনৰসং, অনাসত্তিপচ্চুপট্ঠানং, ভৱৱিভৱসম্পত্তিপচ্চুপট্ঠানং ৱা, পৰিচ্চজিতব্বৱত্থুপদট্ঠানং. সীলনলক্খণং সীলং, সমাধানলক্খণং, পতিট্ঠানলক্খণঞ্চাতি ৱুত্তং হোতি. দুস্সীল্যৱিদ্ধংসনৰসং, অনৱজ্জৰসং ৱা, সোচেয্যপচ্চুপট্ঠানং, হিৰোত্তপ্পপদট্ঠানং. কামতো ভৱতো চ নিক্খমনলক্খণং নেক্খম্মং, তদাদীনৱৱিভাৱনৰসং, ততো এৱ ৱিমুখভাৱপচ্চুপট্ঠানং, সংৱেগপদট্ঠানং. যথাসভাৱপটিৱেধলক্খণা পঞ্ঞা, অক্খলিতপটিৱেধলক্খণা ৱা কুসলিস্সাসখিত্তউসুপটিৱেধো ৱিয, ৱিসযোভাসনৰসা পদীপো ৱিয, অসম্মোহপচ্চুপট্ঠানা অৰঞ্ঞগতসুদেসকো ৱিয, সমাধিপদট্ঠানা, চতুসচ্চপদট্ঠানা ৱা. উস্সাহলক্খণং ৱীৰিযং, উপত্থম্ভনৰসং, অসংসীদনপচ্চুপট্ঠানং, ৱীৰিযাৰম্ভৱত্থু (অ. নি. ৮.৮০) পদট্ঠানং, সংৱেগপদট্ঠানং ৱা. খমনলক্খণা খন্তি, ইট্ঠানিট্ঠসহনৰসা, অধিৱাসনপচ্চুপট্ঠানা, অৱিৰোধপচ্চুপট্ঠানা ৱা, যথাভূতদস্সনপদট্ঠানা. অৱিসংৱাদনলক্খণং সচ্চং, যাথাৱৱিভাৱনৰসং [যথাসভাৱৱিভাৱনৰসং (চৰিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথায)], সাধুতাপচ্চুপট্ঠানং, সোৰচ্চপদট্ঠানং. বোধিসম্ভাৰেসু অধিট্ঠানলক্খণং অধিট্ঠানং, তেসং পটিপক্খাভিভৱনৰসং, তত্থ অচলতাপচ্চুপট্ঠানং, বোধিসম্ভাৰপদট্ঠানং. হিতাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা মেত্তা, হিতূপসংহাৰৰসা, আঘাতৱিনযনৰসা ৱা, সোম্মভাৱপচ্চুপট্ঠানা, সত্তানং মনাপভাৱদস্সনপদট্ঠানা. মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তিলক্খণা উপেক্খা, সমভাৱদস্সনৰসা, পটিঘানুনযৱূপসমপচ্চুপট্ঠানা, কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণপদট্ঠানা. এত্থ চ কৰুণূপাযকোসল্লপৰিগ্গহিততা দানাদীনং পৰিচ্চাগাদিলক্খণস্স ৱিসেসনভাৱেন ৱত্তব্বা, যতো তানি পাৰমীসঙ্খ্যং লভন্তীতি.

কো পচ্চযোতি অভিনীহাৰো পচ্চযো. যো হি অযং ‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তী’’তিআদি (বু. ৱং. ২.৫৯) অট্ঠধম্মসমোধানসম্পাদিতো ‘‘তিণ্ণো তাৰেয্যং, মুত্তো মোচেয্যং, বুদ্ধো বোধেয্যং, সুদ্ধো সোধেয্যং, দন্তো দমেয্যং, সন্তো সমেয্যং, অস্সত্থো অস্সাসেয্যং, পৰিনিব্বুতো পৰিনিব্বাপেয্য’’ন্তিআদিনা (চৰিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথায) পৱত্তো অভিনীহাৰো, সো অৱিসেসেন সব্বপাৰমীনং পচ্চযো. তপ্পৱত্তিযা হি উদ্ধং পাৰমীনং পৱিচযুপট্ঠানসমাদানাধিট্ঠাননিপ্ফত্তিযো মহাপুৰিসানং সম্ভৱন্তি.

যথা চ অভিনীহাৰো, এৱং মহাকৰুণা, উপাযকোসল্লঞ্চ. তত্থ উপাযকোসল্লং নাম দানাদীনং বোধিসম্ভাৰভাৱস্স নিমিত্তভূতা পঞ্ঞা, যাহি কৰুণূপাযকোসল্লতাহি মহাপুৰিসানং অত্তসুখনিৰপেক্খতা, নিৰন্তৰং পৰহিতকৰণপসুততা, সুদুক্কৰেহিপি মহাবোধিসত্তচৰিতেহি ৱিসাদাভাৱো, পসাদসম্বুদ্ধিদস্সনসৱনানুস্সৰণাৱত্থাসুপি সত্তানং হিতসুখপটিলাভহেতুভাৱো চ সম্পজ্জতি. তথা হি পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি, কৰুণায বুদ্ধকম্মসিদ্ধি. পঞ্ঞায সযং তৰতি, কৰুণায পৰে তাৰেতি. পঞ্ঞায পৰদুক্খং পৰিজানাতি, কৰুণায পৰদুক্খপটিকাৰং আৰভতি. পঞ্ঞায চ দুক্খে নিব্বিন্দতি, কৰুণায দুক্খং সম্পটিচ্ছতি. তথা পঞ্ঞায পৰিনিব্বানাভিমুখো হোতি, কৰুণায তং ন পাপুণাতি. তথা কৰুণায সংসাৰাভিমুখো হোতি, পঞ্ঞায তত্ৰ নাভিৰমতি. পঞ্ঞায চ সব্বত্থ ৱিৰজ্জতি, কৰুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বেসং অনুগ্গহায পৱত্তো, কৰুণায সব্বেপি অনুকম্পতি, পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৱিৰত্তচিত্তো. পঞ্ঞায চ অহংকাৰমমংকাৰাভাৱো, কৰুণায আলসিযদীনতাভাৱো. তথা পঞ্ঞাকৰুণাহি যথাক্কমং অত্তপৰনাথতা, ধীৰৱীৰভাৱো, অনত্তন্তপঅপৰন্তপতা, অত্তহিতপৰহিতনিপ্ফত্তি, নিব্ভযাভিংসনকভাৱো, ধম্মাধিপতিলোকাধিপতিতা, কতঞ্ঞুপুব্বকাৰিভাৱো, মোহতণ্হাৱিগমো, ৱিজ্জাচৰণসিদ্ধি, বলৱেসাৰজ্জনিপ্ফত্তীতি সব্বস্সাপি পাৰমিতাফলস্স ৱিসেসেন উপাযভাৱতো পঞ্ঞাকৰুণা পাৰমীনং পচ্চযো. ইদঞ্চ দ্ৱযং পাৰমীনং ৱিয পণিধানস্সাপি পচ্চযো.

তথা উস্সাহউম্মঙ্গঅৱত্থানহিতচৰিযা চ পাৰমীনং পচ্চযোতি ৱেদিতব্বা, যা বুদ্ধভাৱস্স উপ্পত্তিট্ঠানতায ‘‘বুদ্ধভূমিযো’’তি পৱুচ্চন্তি. যথাহ –

‘‘কতি পন ভন্তে বুদ্ধভূমিযো? চতস্সো খো সাৰিপুত্ত বুদ্ধভূমিযো. কতমা চতস্সো? উস্সাহো চ হোতি ৱীৰিযং, উমঙ্গো চ হোতি পঞ্ঞাভাৱনা, অৱত্থানঞ্চ হোতি অধিট্ঠানং, মেত্তাভাৱনা চ হোতি হিতচৰিযা. ইমা খো সাৰিপুত্ত চতস্সো বুদ্ধভূমিযো’’তি (সু. নি. অট্ঠ. ১.খগ্গৱিসাণসুত্তৱণ্ণনাযম্পি).

তথা নেক্খম্মপৱিৱেকঅলোভাদোসামোহনিস্সৰণপ্পভেদা ছ অজ্ঝাসযা. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘নেক্খম্মজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা কামে দোসদস্সাৱিনো, পৱিৱেক…পে… সঙ্গণিকায, অলোভ…পে… লোভে, অদোস…পে… দোসে, অমোহ…পে… মোহে, নিস্সৰণজ্ঝাসযা চ বোধিসত্তা সব্বভৱেসু দোসদস্সাৱিনো’’তি (ৱিসুদ্ধি. অট্ঠ. ১.৪৯ ৱাক্যখন্ধেপি).

তস্মা এতে বোধিসত্তানং ছ অজ্ঝাসযা দানাদীনং পচ্চযাতি ৱেদিতব্বা. ন হি লোভাদীসু আদীনৱদস্সনেন, অলোভাদিঅধিকভাৱেন চ ৱিনা দানাদিপাৰমিযো সম্ভৱন্তি. অলোভাদীনঞ্হি অধিকভাৱেন পৰিচ্চাগাদিনিন্নচিত্ততা অলোভজ্ঝাসযাদিতাতি. যথা চেতে, এৱং দানজ্ঝাসযতাদযোপি. যথাহ –

‘‘কতি পন ভন্তে বোধায চৰন্তানং বোধিসত্তানং অজ্ঝাসযা? দস খো সাৰিপুত্ত বোধায চৰন্তানং বোধিসত্তানং অজ্ঝাসযা. কতমে দস? দানজ্ঝাসযা সাৰিপুত্ত বোধিসত্তা মচ্ছেৰে দোসদস্সাৱিনো, সীল…পে… উপেক্খজ্ঝাসযা সাৰিপুত্ত বোধিসত্তা সুখদুক্খেসু দোসদস্সাৱিনো’’তি.

এতেসু হি মচ্ছেৰঅসংৱৰকামৱিচিকিচ্ছাকোসজ্জঅক্খন্তিৱিসংৱাদঅনধিট্ঠানব্যাপাদ- সুখদুক্খসঙ্খাতেসু আদীনৱদস্সনপুব্বঙ্গমা দানাদিনিন্নচিত্ততাসঙ্খাতা দানজ্ঝাসযতাদযো দানাদিপাৰমীনং নিব্বত্তিযা কাৰণন্তি. তথা অপৰিচ্চাগপৰিচ্চাগাদীসু যথাক্কমং আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণা দানাদিপাৰমীনং পচ্চযো.

তত্থাযং পচ্চৱেক্খণাৱিধি – খেত্তৱত্থুহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণগোমহিংসদাসিদাসপুত্তদাৰাদিপৰিগ্গহব্যাসত্তচিত্তানং সত্তানং খেত্তাদীনং ৱত্থুকামভাৱেন বহুপত্থনীযভাৱতো, ৰাজচোৰাদিসাধাৰণভাৱতো, ৱিৱাদাধিট্ঠানতো, সপত্তকৰণতো, নিস্সাৰতো, পটিলাভপৰিপালনেসু পৰৱিহেঠনহেতুতো, ৱিনাসনিমিত্তঞ্চ সোকাদিঅনেকৱিহিতব্যসনাৱহতো, তদাসত্তিনিদানঞ্চ মচ্ছেৰমলপৰিযুট্ঠিতচিত্তানং অপাযূপপত্তিসম্ভৱতোতি এৱং ৱিৱিধৱিপুলানত্থাৱহা এতে অত্থা নাম, তেসং পৰিচ্চাগোযেৱেকো সোত্থিভাৱোতি পৰিচ্চাগে অপ্পমাদো কৰণীযো.

অপিচ ‘‘যাচকো যাচমানো অত্তনো গুয্হস্স আচিক্খনতো ময্হং ৱিস্সাসিকো’’তি চ ‘‘পহায গমনীযং অত্তনো সন্তকং গহেত্ৱা পৰলোকং যাহীতি ময্হং উপদেসকো’’তি চ ‘‘আদিত্তে ৱিয অগাৰে মৰণগ্গিনা আদিত্তে লোকে ততো ময্হং সন্তকস্স অপৱাহকসহাযো’’তি চ ‘‘অপৱাহিতস্স চস্স নিজ্ঝাযনিক্খেপট্ঠানভূতো’’তি চ ‘‘দানসঙ্খাতে কল্যাণকম্মস্মিং সহাযভাৱতো, সব্বসম্পত্তীনং অগ্গভূতায পৰমদুল্লভায বুদ্ধভূমিযা সম্পত্তিহেতুভাৱতো চ পৰমো কল্যাণমিত্তো’’তি চ পচ্চৱেক্খিতব্বং.

তথা ‘‘উড়াৰে কম্মনি অনেনাহং সম্ভাৱিতো, তস্মা সা সম্ভাৱনা অৱিতথা কাতব্বা’’তি চ ‘‘একন্তভেদিতায জীৱিতস্স অযাচিতেনপি মযা দাতব্বং, পগেৱ যাচিতেনা’’তি চ ‘‘উড়াৰজ্ঝাসযেহি গৱেসিত্ৱাপি দাতব্বো, সযমেৱাগতো মম পুঞ্ঞেনা’’তি চ ‘‘যাচকস্স দানাপদেসেন ময্হমেৱাযমনুগ্গহো’’তি চ ‘‘অহং ৱিয অযং সব্বোপি লোকো মযা অনুগ্গহেতব্বো’’তি চ ‘‘অসতি যাচকে কথং ময্হং দানপাৰমী পূৰেয্যা’’তি চ ‘‘যাচকানমেৱত্থায মযা সব্বো পৰিগ্গহেতব্বো’’তি চ ‘‘অযাচিত্ৱা মম সন্তকং যাচকা সযমেৱ কদা গণ্হেয্যু’’ন্তি চ ‘‘কথমহং যাচকানং পিযো চস্সং মনাপো’’তি চ ‘‘কথং ৱা তে ময্হং পিযা চস্সু মনাপা’’তি চ ‘‘কথং ৱাহং দদমানো, দত্ৱাপি চ অত্তমনো অস্সং পমুদিতো পীতিসোমনস্সজাতো’’তি চ ‘‘কথং ৱা মে যাচকা ভৱেয্যুং, উড়াৰো চ দানজ্ঝাসযো’’তি চ ‘‘কথং ৱাহমযাচিতোযেৱ যাচকানং হদযমঞ্ঞায দদেয্য’’ন্তি চ ‘‘সতি ধনে যাচকে চ অপৰিচ্চাগো মহতী ময্হং ৱঞ্চনা’’তি চ ‘‘কথং ৱাহং অত্তনো অঙ্গানি জীৱিতং ৱাপি যাচকানং পৰিচ্চজেয্য’’ন্তি চ পচ্চৱেক্খিতব্বং.

অপিচ ‘‘অত্থো নামাযং নিৰপেক্খং দাযকং অনুগচ্ছতি যথা তং নিৰপেক্খং খেপকং কিটকো’’তি অত্থে নিৰপেক্খতায চিত্তং উপ্পাদেতব্বং. যাচমানো পন যদি পিযপুগ্গলো হোতি, ‘‘পিযো মং যাচতী’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং. অথ উদাসীনপুগ্গলো হোতি, ‘‘অযং মং যাচমানো অদ্ধা ইমিনা পৰিচ্চাগেন মিত্তো হোতী’’তি সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং. দদন্তোপি হি যাচকানং পিযো হোতীতি. অথ পন ৱেৰীপুগ্গলো যাচতি, ‘‘পচ্চত্থিকো মং যাচতি, অযং মং যাচমানো অদ্ধা ইমিনা পৰিচ্চাগেন ৱেৰীপি পিযো মিত্তো হোতী’’তি ৱিসেসতো সোমনস্সং উপ্পাদেতব্বং. এৱং পিযপুগ্গলে ৱিয মজ্ঝত্তৱেৰীপুগ্গলেসুপি মেত্তাপুব্বঙ্গমং কৰুণং উপট্ঠপেত্ৱাৱ দাতব্বং.

সচে পনস্স চিৰকালপৰিভাৱিতত্তা লোভস্স দেয্যধম্মৱিসযা লোভধম্মা উপ্পজ্জেয্যুং, তেন বোধিসত্তপটিঞ্ঞেন ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ননু তযা সপ্পুৰিস সম্বোধায অভিনীহাৰং কৰোন্তেন সব্বসত্তানং উপকাৰত্থায অযং কাযো নিস্সট্ঠো, তপ্পৰিচ্চাগমযঞ্চ পুঞ্ঞং, তত্থ নাম তে বাহিৰেপি ৱত্থুস্মিং অতিসঙ্গপ্পৱত্তি হত্থিসিনানসদিসী হোতি, তস্মা তযা ন কত্থচি সঙ্গো উপ্পাদেতব্বো. সেয্যথাপি নাম মহতো ভেসজ্জৰুক্খস্স তিট্ঠতো মূলং মূলত্থিকা হৰন্তি, পপটিকং, তচং, খন্ধং, ৱিটপং, সাৰং, সাখং, পলাসং, পুপ্ফং, ফলং ফলত্থিকা হৰন্তি, ন তস্স ৰুক্খস্স ‘ময্হং সন্তকং এতে হৰন্তী’’তি ৱিতক্কসমুদাচাৰো হোতি, এৱমেৱ সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপজ্জন্তেন মযা মহাদুক্খে অকতঞ্ঞুকে নিচ্চাসুচিম্হি কাযে পৰেসং উপকাৰায ৱিনিযুজ্জমানে অণুমত্তোপি মিচ্ছাৱিতক্কো ন উপ্পাদেতব্বো, কো ৱা এত্থ ৱিসেসো অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু মহাভূতেসু একন্তভেদনৱিকিৰণৱিদ্ধংসনধম্মেসু, কেৱলং পন সম্মোহৱিজম্ভিতমেতং, যদিদং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি অভিনিৱেসো. তস্মা বাহিৰেসু ৱিয অজ্ঝত্তিকেসুপি কৰচৰণনযনাদীসু, মংসাদীসু চ অনপেক্খেন হুত্ৱা ‘তংতদত্থিকা হৰন্তূ’তি নিস্সট্ঠচিত্তেন ভৱিতব্ব’’ন্তি. এৱং পটিসঞ্চিক্খতো চস্স বোধায পহিতত্তস্স কাযজীৱিতেসু নিৰপেক্খস্স অপ্পকসিৰেনেৱ কাযৱচীমনোকম্মানি সুৱিসুদ্ধানি হোন্তি. সো ৱিসুদ্ধকাযৱচীমনোকম্মন্তো ৱিসুদ্ধাজীৱো ঞাযপটিপত্তিযং ঠিতো, আযাপাযুপাযকোসল্লসমন্নাগমেন ভিয্যোসো মত্তায দেয্যধম্মপৰিচ্চাগেন, অভযদানসদ্ধম্মদানেহি চ সব্বসত্তে অনুগ্গণ্হিতুং সমত্থো হোতীতি. অযং তাৱ দানপাৰমিযং পচ্চৱেক্খণানযো.

সীলপাৰমিযং পন এৱং পচ্চৱেক্খিতব্বং – ইদঞ্হি সীলং নাম গঙ্গোদকাদীহি ৱিসোধেতুং অসক্কুণেয্যস্স দোসমলস্স ৱিক্খালনজলং, হৰিচন্দনাদীহি ৱিনেতুং অসক্কুণেয্যৰাগাদিপৰিড়াহৱিনযনং, হাৰমকুটকুণ্ডলাদীহি পচুৰজনালঙ্কাৰেহি অসাধাৰণো সাধূনং অলঙ্কাৰৱিসেসো, সব্বদিসাৱাযনতো অকিত্তিমো, সব্বকালানুৰূপো চ সুৰভিগন্ধো, খত্তিযমহাসালাদীহি দেৱতাহি চ ৱন্দনীযাদিভাৱাৱহনতো পৰমো ৱসীকৰণমন্তো, চাতুমহাৰাজিকাদি দেৱলোকাৰোহনসোপানপন্তি, ঝানাভিঞ্ঞানং অধিগমুপাযো, নিব্বানমহানগৰস্স সম্পাপকমগ্গো, সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধীনং পতিট্ঠানভূমি, যং যং ৱা পনিচ্ছিতং পত্থিতং, তস্স তস্স সমিজ্ঝনূপাযভাৱতো চিন্তামণিকপ্পৰুক্খাদিকে চ অতিসেতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘ইজ্ঝতি ভিক্খৱে সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিসুদ্ধত্তা’’তি (অ. নি. ৮.৩৫). অপৰম্পি ৱুত্তং ‘‘আকঙ্খেয্য চে ভিক্খৱে ভিক্খু সব্ৰহ্মচাৰীনং পিযো চ অস্সং মনাপো চ গৰু চ ভাৱনীযো চাতি, সীলেস্ৱেৱস্স পৰিপূৰকাৰী’’তিআদি (ম. নি. ১.৬১), তথা ‘‘অৱিপ্পটিসাৰত্থানি খো আনন্দ কুসলানি সীলানী’’তি (অ. নি. ১০.১; ১১.১), ‘‘পঞ্চিমে গহপতযো আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদাযা’’তি (দী. নি. ২.১৫০; উদা. ৭৬; মহাৱ. ১৮৫) সুত্তানঞ্চ ৱসেন সীলস্স গুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা, তথা অগ্গিক্খন্ধোপমসুত্তাদীনং (অ. নি. ৭.৭২) ৱসেন সীলৱিৰহে আদীনৱা.

পীতিসোমনস্সনিমিত্ততো, অত্তানুৱাদপৰানুৱাদদণ্ডদুগ্গতিভযাভাৱতো, ৱিঞ্ঞূহি পাসংসভাৱতো, অৱিপ্পটিসাৰহেতুতো, সোত্থিট্ঠানতো, অভিজনসাপতেয্যাধিপতেয্যাযুৰূপট্ঠানবন্ধুমিত্তসম্পত্তীনং অতিসযনতো চ সীলং পচ্চৱেক্খিতব্বং. সীলৱতো হি অত্তনো সীলসম্পদাহেতু মহন্তং পীতিসোমনস্সং উপ্পজ্জতি ‘‘কতং ৱত মযা কুসলং, কতং কল্যাণং, কতং ভীৰুত্তাণ’’ন্তি. তথা সীলৱতো অত্তা ন উপৱদতি, ন পৰে ৱিঞ্ঞূ, দণ্ডদুগ্গতিভযানং সম্ভৱোযেৱ নত্থি, ‘‘সীলৱা পুৰিসপুগ্গলো কল্যাণধম্মো’’তি ৱিঞ্ঞূনং পাসংসো হোতি. তথা সীলৱতো য্ৱাযং ‘‘কতং ৱত মযা পাপং, কতং লুদ্দং, কতং কিব্বিস’’ন্তি দুস্সীলস্স ৱিপ্পটিসাৰো উপ্পজ্জতি, সো ন হোতি. সীলঞ্চ নামেতং অপ্পমাদাধিট্ঠানতো, ভোগব্যসনাদিপৰিহাৰমুখেন মহতো অত্থস্স সাধনতো, মঙ্গলভাৱতো চ পৰমং সোত্থিট্ঠানং, নিহীনজচ্চোপি সীলৱা খত্তিযমহাসালাদীনং পূজনীযো হোতীতি কুলসম্পত্তিং অতিসেতি সীলসম্পদা, ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি মহাৰাজ, ইধ তে অস্স পুৰিসো দাসো কম্মকৰো’’তিআদি (দী. নি. ১.১৮৩) ৱচনঞ্চেত্থ সাধকং. চোৰাদীহি অসাধাৰণতো, পৰলোকানুগমনতো, মহপ্ফলভাৱতো, সমথাদিগুণাধিট্ঠানতো চ বাহিৰধনং অতিসেতি সীলং, পৰমস্স চিত্তিস্সৰিযস্স অধিট্ঠানভাৱতো খত্তিযাদীনং ইস্সৰিযং অতিসেতি সীলং. সীলনিমিত্তঞ্হি তংতংসত্তনিকাযেসু সত্তানং ইস্সৰিযং ৱস্সসতদীঘপ্পমাণতো জীৱিততো একাহম্পি সীলৱতো জীৱিতস্স ৱিসিট্ঠতাৱচনতো, সতি চ জীৱিতে সিক্খানিক্খেপস্স মৰণতাৱচনতো সীলং জীৱিততো ৱিসিট্ঠতৰং. ৱেৰীনম্পি মনুঞ্ঞভাৱাৱহনতো, জৰাৰোগৱিপত্তীহি অনভিভৱনীযতো চ ৰূপসম্পত্তিং অতিসেতি সীলং. পাসাদহম্মিযাদিট্ঠানৱিসেসে, ৰাজযুৱৰাজসেনাপতিআদিট্ঠানৱিসেসে চ অতিসেতি সীলং সুখৱিসেসাধিট্ঠানভাৱতো. সভাৱসিনিদ্ধে সন্তিকাৱচৰেপি বন্ধুজনে মিত্তজনে চ অতিসেতি একন্তহিতসম্পাদনতো, পৰলোকানুগমনতো চ. ‘‘ন তং মাতা পিতা কযিৰা’’তিআদি (ধ. প. ৪৩) ৱচনঞ্চেত্থ সাধকং. তথা হত্থিঅস্সৰথাদিভেদেহি, মন্তাগদসোত্থানপ্পযোগেহি চ দুৰাৰক্খং অত্তানং আৰক্খভাৱেন সীলমেৱ ৱিসিট্ঠতৰং অত্তাধীনতো, অপৰাধীনতো, মহাৱিসযতো চ. তেনেৱাহ ‘‘ধম্মো হৱে ৰক্খতি ধম্মচাৰি’’ন্তিআদি (জা. ১.৯.১০২). এৱমনেকগুণসমন্নাগতং সীলন্তি পচ্চৱেক্খন্তস্স অপৰিপুণ্ণা চেৱ সীলসম্পদা পাৰিপূৰিং গচ্ছতি অপৰিসুদ্ধা চ পাৰিসুদ্ধিং.

সচে পনস্স দীঘৰত্তং পৰিচযেন সীলপটিপক্খা ধম্মা দোসাদযো অন্তৰন্তৰা উপ্পজ্জেয্যুং, তেন বোধিসত্তপটিঞ্ঞেন এৱং পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘ননু তযা সম্বোধায পণিধানং কতং, সীলৱিকলেন চ ন সক্কা লোকিযাপি সম্পত্তিযো পাপুণিতুং, পগেৱ লোকুত্তৰা, সব্বসম্পত্তীনং পন অগ্গভূতায সম্মাসম্বোধিযা অধিট্ঠানভূতেন সীলেন পৰমুক্কংসগতেন ভৱিতব্বং. তস্মা ‘কিকীৱ অণ্ড’ন্তিআদিনা (ৱিসুদ্ধি. ১.১৯; দী. নি. অট্ঠ. ১.৭) ৱুত্তনযেন সম্মা সীলং পৰিৰক্খন্তেন সুট্ঠু তযা পেসলেন ভৱিতব্বং. অপি চ তযা ধম্মদেসনায যানত্তযে সত্তানং অৱতাৰণপৰিপাচনানি কাতব্বানি, সীলৱিকলস্স চ ৱচনং ন পচ্চেতব্বং হোতি অসপ্পাযাহাৰৱিচাৰস্স ৱিয ৱেজ্জস্স তিকিচ্ছনং, তস্মা কথাহং সদ্ধেয্যো হুত্ৱা সত্তানং অৱতাৰণপৰিপাচনানি কৰেয্য’’ন্তি সভাৱপৰিসুদ্ধসীলেন ভৱিতব্বং. কিঞ্চ ‘‘ঝানাদিগুণৱিসেসযোগেন মে সত্তানং উপকাৰকৰণসমত্থতা, পঞ্ঞাপাৰমীআদিপৰিপূৰণঞ্চ, ঝানাদযো চ গুণা সীলপাৰিসুদ্ধিং ৱিনা ন সম্ভৱন্তী’’তি সম্মদেৱ সীলং পৰিসোধেতব্বং.

তথা ‘‘সম্বাধো ঘৰাৱাসো ৰজোপথো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১৯১; ম. নি. ১.২৯১; সং. নি. ২.১৫৪; ম. নি. ২.১০) ঘৰাৱাসে ‘‘অট্ঠিকঙ্কলূপমা কামা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭; মহানি. ৩, ৬;), ‘‘মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১৬৮, ১৭৮) চ কামেসু ‘‘সেয্যথাপি পুৰিসো ইণং আদায কম্মন্তে পযোজেয্যা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২১৮) কামচ্ছন্দাদীসু আদীনৱদস্সনপুব্বঙ্গমা ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ‘‘অব্ভোকাসো পব্বজ্জা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.১.৯১; সং. নি. ১.১৫৪) পব্বজ্জাদীসু আনিসংসপটিসঙ্খাৱসেন নেক্খম্মপাৰমিযং পচ্চৱেক্খণা ৱেদিতব্বা. অযমেত্থ সঙ্খেপত্থো, ৱিত্থাৰো পন দুক্খক্খন্ধ (ম. নি. ১.১৬৩) ৱীমংসসুত্তাদি (ম. নি. ১.৪৮৭) ৱসেন দুক্খক্খন্ধআসিৱিসোপমসুত্তাদিৱসেন (চৰিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথাযং) ৱেদিতব্বো.

তথা ‘‘পঞ্ঞায ৱিনা দানাদযো ধম্মা ন ৱিসুজ্ঝন্তি, যথাসকং ব্যাপাৰসমত্থা চ ন হোন্তী’’তি পঞ্ঞাগুণা মনসি কাতব্বা. যথেৱ হি জীৱিতেন ৱিনা সৰীৰযন্তং ন সোভতি, ন চ অত্তনো কিৰিযাসু পটিপত্তিসমত্থং হোতি, যথা চ চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি ৱিঞ্ঞাণেন ৱিনা যথাসকং ৱিসযেসু কিচ্চং কাতুং নপ্পহোন্তি, এৱং সদ্ধাদীনি ইন্দ্ৰিযানি পঞ্ঞায ৱিনা সকিচ্চপটিপত্তিযং অসমত্থানীতি পৰিচ্চাগাদিপটিপত্তিযং পঞ্ঞা পধানকাৰণং. উম্মীলিতপঞ্ঞাচক্খুকা হি মহাসত্তা অত্তনো অঙ্গপচ্চঙ্গানিপি দত্ৱা অনত্তুক্কংসকা, অপৰৱম্ভকা চ হোন্তি, ভেসজ্জৰুক্খা ৱিয ৱিকপ্পৰহিতা কালত্তযেপি সোমনস্সজাতা. পঞ্ঞাৱসেন উপাযকোসল্লযোগতো পৰিচ্চাগো পৰহিতপ্পৱত্তিযা দানপাৰমিভাৱং উপেতি. অত্তত্থঞ্হি দানং ৱুড্ঢিসদিসং হোতি.

তথা পঞ্ঞায অভাৱেন তণ্হাদিসংকিলেসাৱিযোগতো সীলস্স ৱিসুদ্ধিযেৱ ন সম্ভৱতি, কুতো সব্বঞ্ঞুগুণাধিট্ঠানভাৱো. পঞ্ঞৱা এৱ চ ঘৰাৱাসে কামগুণেসু সংসাৰে চ আদীনৱং, পব্বজ্জায ঝানসমাপত্তিযং নিব্বানে চ আনিসংসং সুট্ঠু সল্লক্খেন্তো পব্বজিত্ৱা ঝানসমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নিব্বাননিন্নো, পৰে চ তত্থ পতিট্ঠপেতীতি.

ৱীৰিযঞ্চ পঞ্ঞাৰহিতং যদিচ্ছিতমত্থং ন সাধেতি দুৰাৰম্ভভাৱতো. ৱৰমেৱ হি অনাৰম্ভো দুৰাৰম্ভতো, পঞ্ঞাসহিতেন পন ৱীৰিযেন ন কিঞ্চি দুৰধিগমং উপাযপটিপত্তিতো. তথা পঞ্ঞৱা এৱ পৰাপকাৰাদিঅধিৱাসকজাতিযো হোতি, ন দুপ্পঞ্ঞো. পঞ্ঞাৱিৰহিতস্স চ পৰেহি উপনীতা অপকাৰা খন্তিযা পটিপক্খমেৱ অনুব্ৰূহেন্তি, পঞ্ঞৱতো পন তে খন্তিসম্পত্তিযা পৰিব্ৰূহনৱসেন অস্সা থিৰভাৱায সংৱত্তন্তি. পঞ্ঞৱা এৱ তীণি সচ্চানি তেসং কাৰণানি পটিপক্খে চ যথাভূতং জানিত্ৱা পৰেসং অৱিসংৱাদকো হোতি. তথা পঞ্ঞাবলেন অত্তানং উপত্থম্ভেত্ৱা ধিতিসম্পদায সব্বপাৰমীসু অচলসমাদানাধিট্ঠানো হোতি, পঞ্ঞৱা এৱ চ পিযমজ্ঝত্তৱেৰীৱিভাগং অকত্ৱা সব্বত্থ হিতূপসংহাৰকুসলো হোতি. তথা পঞ্ঞাৱসেন লাভাদিলোকধম্মসন্নিপাতে নিব্বিকাৰতায মজ্ঝত্তো হোতি. এৱং সব্বাসং পাৰমীনং পঞ্ঞাৱ পাৰিসুদ্ধিহেতূতি পঞ্ঞাগুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা.

অপিচ পঞ্ঞায ৱিনা ন দস্সনসম্পত্তি, অন্তৰেন চ দিট্ঠিসম্পদং ন সীলসম্পদা, সীলদিট্ঠিসম্পদাৰহিতস্স ন সমাধিসম্পদা, অসমাহিতেন চ ন সক্কা অত্তহিতমত্তম্পি সাধেতুং, পগেৱ উক্কংসগতং পৰহিতন্তি পৰহিতায পটিপন্নেন ‘‘ননু তযা সক্কচ্চং পঞ্ঞাপাৰিসুদ্ধিযং আযোগো কৰণীযো’’তি বোধিসত্তেন অত্তা ওৱদিতব্বো. পঞ্ঞানুভাৱেন হি মহাসত্তো চতুৰধিট্ঠানাধিট্ঠিতো চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি (দী. নি. ৩.২১০, ৩১৩; অ. নি. ১০.৩২) লোকং অনুগ্গণ্হন্তো সত্তে নিয্যানিকমগ্গে অৱতাৰেতি, ইন্দ্ৰিযানি চ নেসং পৰিপাচেতি. তথা পঞ্ঞাবলেন খন্ধাযতনাদীসু পৱিচযবহুলো পৱত্তিনিৱত্তিযো যাথাৱতো পৰিজানন্তো দানাদযো গুণে ৱিসেসনিব্বেধভাগিযভাৱং নযন্তো বোধিসত্তসিক্খায পৰিপূৰকাৰী হোতীতি এৱমাদিনা অনেকাকাৰৱোকাৰে পঞ্ঞাগুণে ৱৱত্থপেত্ৱা পঞ্ঞাপাৰমী অনুব্ৰূহেতব্বা.

তথা দিস্সমানপাৰানিপি লোকিযানি কম্মানি নিহীনৱীৰিযেন পাপুণিতুং অসক্কুণেয্যানি, অগণিতখেদেন পন আৰদ্ধৱীৰিযেন দুৰধিগমং নাম নত্থি. নিহীনৱীৰিযো হি ‘‘সংসাৰমহোঘতো সব্বসত্তে সন্তাৰেস্সামী’’তি আৰভিতুমেৱ ন সক্কুণোতি. মজ্ঝিমো আৰভিত্ৱা অন্তৰাৱোসানমাপজ্জতি. উক্কট্ঠৱীৰিযো পন অত্তসুখনিৰপেক্খো আৰম্ভপাৰং অধিগচ্ছতীতি ৱীৰিযসম্পত্তি পচ্চৱেক্খিতব্বা. অপিচ ‘‘যস্স অত্তনোযেৱ সংসাৰপঙ্কতো সমুদ্ধৰণত্থমাৰম্ভো, তস্সাপি ৱীৰিযস্স সিথিলভাৱেন মনোৰথানং মত্থকপ্পত্তি ন সক্কা সম্ভাৱেতুং, পগেৱ সদেৱকস্স লোকস্স সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰেনা’’তি চ ‘‘ৰাগাদীনং দোসগণানং মত্তমহাগজানং ৱিয দুন্নিৱাৰযভাৱতো, তন্নিদানানঞ্চ কম্মসমাদানানং উক্খিত্তাসিকৱধকসদিসভাৱতো, তন্নিমিত্তানঞ্চ দুগ্গতীনং সব্বদা ৱিৱটমুখভাৱতো, তত্থ নিযোজকানঞ্চ পাপমিত্তানং সদা সন্নিহিতভাৱতো, তদোৱাদকাৰিতায চ বালস্স পুথুজ্জনভাৱস্স সতি সম্ভৱে যুত্তং সযমেৱ সংসাৰদুক্খতো নিস্সৰিতু’’ন্তি চ ‘‘মিচ্ছাৱিতক্কা ৱীৰিযানুভাৱেন দূৰী ভৱন্তী’’তি চ ‘‘যদি পন সম্বোধি অত্তাধীনেন ৱীৰিযেন সক্কা সমধিগন্তুং, কিমেত্থ দুক্কৰ’’ন্তি চ এৱমাদিনা নযেন ৱীৰিযস্স গুণাপচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা ‘‘খন্তি নামাযং নিৰৱসেসগুণপটিপক্খস্স কোধস্স ৱিধমনতো গুণসম্পাদনে সাধূনমপ্পটিহতমাযুধং, পৰাভিভৱনে সমত্থানং অলঙ্কাৰো, সমণব্ৰাহ্মণানং বলসম্পদা, কোধগ্গিৱিনযনী উদকধাৰা, কল্যাণস্স কিত্তিসদ্দস্স সঞ্জাতিদেসো, পাপপুগ্গলানং ৱচীৱিসৱূপসমকৰো মন্তাগদো, সংৱৰে ঠিতানং পৰমা ধীৰপকতি, গম্ভীৰাসযতায সাগৰো, দোসমহাসাগৰস্স ৱেলা, অপাযদ্ৱাৰস্স পিধানকৱাটং, দেৱব্ৰহ্মলোকানং আৰোহণসোপানং, সব্বগুণানং অধিৱাসনভূমি, উত্তমা কাযৱচীমনোৱিসুদ্ধী’’তি মনসি কাতব্বং. অপি চ ‘‘এতে সত্তা খন্তিসম্পত্তিযা অভাৱতো ইধ চেৱ তপন্তি, পৰলোকে চ তপনীযধম্মানুযোগতো’’তি চ ‘‘যদিপি পৰাপকাৰনিমিত্তং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তস্স পন দুক্খস্স খেত্তভূতো অত্তভাৱো, বীজভূতঞ্চ কম্মং মযাৱ অভিসঙ্খত’’ন্তি চ ‘‘তস্স দুক্খস্স আণণ্যকাৰণমেত’’ন্তি চ ‘‘অপকাৰকে অসতি কথং ময্হং খন্তিসম্পদা সম্ভৱতী’’তি চ ‘‘যদিপাযং এতৰহি অপকাৰকো, অযং নাম পুব্বে অনেন ময্হং উপকাৰো কতো’’তি চ ‘‘অপকাৰো এৱ ৱা খন্তিনিমিত্ততায উপকাৰো’’তি চ ‘‘সব্বেপিমে সত্তা ময্হং পুত্তসদিসা, পুত্তকতাপৰাধেসু চ কো কুজ্ঝিস্সতী’’তি চ ‘‘যেন কোধভূতাৱেসেন অযং ময্হং অপৰজ্ঝতি, সো কোধভূতাৱেসো মযা ৱিনেতব্বো’’তি চ ‘‘যেন অপকাৰেন ইদং ময্হং দুক্খং উপ্পন্নং, তস্স অহম্পি নিমিত্ত’’ন্তি চ ‘‘যেহি ধম্মেহি অপৰাধো কতো, যত্থ চ কতো, সব্বেপি তে তস্মিংযেৱ খণে নিৰুদ্ধা, কস্সিদানি কেন কোধো কাতব্বো’’তি চ ‘‘অনত্ততায সব্বধম্মানং কো কস্স অপৰজ্ঝতী’’তি চ পচ্চৱেক্খন্তেন খন্তিসম্পদা ব্ৰূহেতব্বা.

যদি পনস্স দীঘৰত্তং পৰিচযেন পৰাপকাৰনিমিত্তকো কোধো চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠেয্য, ইতি পটিসঞ্চিক্খিতব্বং ‘‘খন্তি নামেসা পৰাপকাৰস্স পটিপক্খপটিপত্তীনং পচ্চুপকাৰকাৰণ’’ন্তি চ ‘‘অপকাৰো চ ময্হং দুক্খুপ্পাদনেন দুক্খুপনিসায সদ্ধায, সব্বলোকে অনভিৰতিসঞ্ঞায চ পচ্চযো’’তি চ ‘‘ইন্দ্ৰিযপকতিৰেসা, যদিদং ইট্ঠানিট্ঠৱিসযসমাযোগো, তত্থ অনিট্ঠৱিসযসমাযোগো ময্হং ন সিযাতি তং কুতেত্থ লব্ভা’’তি চ ‘‘কোধৱসিকো সত্তো কোধেন উম্মত্তো ৱিক্খিত্তচিত্তো, তত্থ কিং পচ্চপকাৰেনা’’তি চ ‘‘সব্বে পিমে সত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন ওৰসপুত্তা ৱিয পৰিপালিতা, তস্মা ন তত্থ মযা চিত্তকোপোপি কাতব্বো’’তি চ ‘‘অপৰাধকে চ সতি গুণে গুণৱতি মযা ন কোপো কাতব্বো’’তি চ ‘‘অসতি গুণে ৱিসেসেন কৰুণাযিতব্বো’’তি চ ‘‘কোপেন চ ময্হং গুণযসা নিহীযন্তী’’তি চ ‘‘কুজ্ঝনেন ময্হং দুব্বণ্ণদুক্খসেয্যাদযো সপত্তকন্তা আগচ্ছন্তী’’তি চ ‘‘কোধো চ নামাযং সব্বাহিতকাৰকো সব্বহিতৱিনাসকো বলৱা পচ্চত্থিকো’’তি চ ‘‘সতি চ খন্তিযা ন কোচি পচ্চত্থিকো’’তি চ ‘‘অপৰাধকেন অপৰাধনিমিত্তং যং আযতিং লদ্ধব্বং দুক্খং, সতি চ খন্তিযা ময্হং তদভাৱো’’তি চ ‘‘চিন্তনেন কুজ্ঝন্তেন চ মযা পচ্চত্থিকোযেৱ অনুৱত্তিতো হোতী’’তি চ ‘‘কোধে চ মযা খন্তিযা অভিভূতে তস্স দাসভূতো পচ্চত্থিকো সম্মদেৱ অভিভূতো হোতী’’তি চ ‘‘কোধনিমিত্তং খন্তিগুণপৰিচ্চাগো ময্হং ন যুত্তো’’তি চ ‘‘সতি চ কোধে গুণৱিৰোধিনি (গুণৱিৰোধপচ্চনীধম্মে চৰিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথাযং) কিং মে সীলাদিধম্মা পাৰিপূৰিং গচ্ছেয্যুং, অসতি চ তেসু কথাহং সত্তানং উপকাৰবহুলো পটিঞ্ঞানুৰূপং উত্তমং সম্পত্তিং পাপুণিস্সামী’’তি চ ‘‘খন্তিযা চ সতি বহিদ্ধা ৱিক্খেপাভাৱতো সমাহিতস্স সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চতো দুক্খতো সব্বে ধম্মা অনত্ততো নিব্বানঞ্চ অসঙ্খতামতসন্তপণীতাদিভাৱতো নিজ্ঝানং খমন্তি ‘বুদ্ধধম্মা চ অচিন্তেয্যাপৰিমেয্যপভাৱা’তি’’, ততো চ ‘‘অনুলোমিযং খন্তিযং ঠিতো ‘কেৱলা ইমে চ অত্তত্তনিযভাৱৰহিতা ধম্মমত্তা যথাসকং পচ্চযেহি উপ্পজ্জন্তি ৱযন্তি, ন কুতোচি আগচ্ছন্তি, ন কুহিঞ্চি গচ্ছন্তি, ন চ কত্থচি পতিট্ঠিতা, ন চেত্থ কোচি কস্সচি ব্যাপাৰো’তি অহংকাৰমমংকাৰানধিট্ঠানতা নিজ্ঝানং খমতি, যেন বোধিসত্তো বোধিযা নিযতো অনাৱত্তিধম্মো হোতী’’তি এৱমাদিনা খন্তিপাৰমিযং পচ্চৱেক্খণা ৱেদিতব্বা.

তথা ‘‘সচ্চেন ৱিনা সীলাদীনং অসম্ভৱতো, পটিঞ্ঞানুৰূপং পটিপত্তিযা অভাৱতো চ সচ্চধম্মাতিক্কমে চ সব্বপাপধম্মানং সমোসৰণতো, অসচ্চসন্ধস্স অপ্পচ্চযিকভাৱতো, আযতিঞ্চ অনাদেয্যৱচনতাৱহনতো, সম্পন্নসচ্চস্স চ সব্বগুণাধিট্ঠানভাৱতো, সচ্চাধিট্ঠানেন সব্ববোধিসম্ভাৰানং পাৰিসুদ্ধিপাৰিপূৰিসমন্ৱাযতো, সভাৱধম্মাৱিসংৱাদনেন সব্ববোধিসম্ভাৰকিচ্চকৰণতো, বোধিসত্তপটিপত্তিযা চ পৰিনিপ্ফত্তিতো’’তিআদিনা সচ্চপাৰমিযা সম্পত্তিযো পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা ‘‘দানাদীসু দড়্হসমাদানং, তম্পটিপক্খসন্নিপাতে চ নেসং অচলাৱত্থানং, তত্থ চ থিৰভাৱং ৱিনা ন দানাদিসম্ভাৰা সম্বোধিনিমিত্তা সম্ভৱন্তী’’তিআদিনা অধিট্ঠানে গুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা ‘‘অত্তহিতমত্তে অৱতিট্ঠন্তেনাপি সত্তেসু হিতচিত্ততং ৱিনা ন সক্কা ইধলোকপৰলোকসম্পত্তিযো পাপুণিতুং, পগেৱ সব্বসত্তে নিব্বানসম্পত্তিযং পতিট্ঠাপেতুকামেনা’’তি চ ‘‘পচ্ছা সব্বসত্তানং লোকুত্তৰসম্পত্তিং আকঙ্খন্তেন ইদানি লোকিযসম্পত্তিং আকঙ্খা যুত্তৰূপা’’তি চ ‘‘ইদানি আসযমত্তেন পৰেসং হিতসুখূপসংহাৰং কাতুং অসক্কোন্তো কদা পযোগেন তং সাধেস্সামী’’তি চ ‘‘ইদানি মযা হিতসুখূপসংহাৰেন সংৱদ্ধিতা পচ্ছা ধম্মসংৱিভাগসহাযা ময্হং ভৱিস্সন্তী’’তি চ ‘‘এতেহি ৱিনা ন ময্হং বোধিসম্ভাৰা সম্ভৱন্তি, তস্মা সব্ববুদ্ধগুণৱিভূতিনিপ্ফত্তিকাৰণত্তা ময্হং এতে পৰমং পুঞ্ঞক্খেত্তং অনুত্তৰং কুসলাযতনং উত্তমং গাৰৱট্ঠান’’ন্তি চ ‘‘সৱিসেসং সত্তেসু সব্বেসু হিতজ্ঝাসযতা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা, কিঞ্চ কৰুণাধিট্ঠানতোপি সব্বসত্তেসু মেত্তা অনুব্ৰূহেতব্বা. ৱিমৰিযাদীকতেন হি চেতসা সত্তেসু হিতসুখূপসংহাৰনিৰতস্স তেসং অহিতদুক্খাপনযনকামতা বলৱতী উপ্পজ্জতি দড়্হমূলা, কৰুণা চ সব্বেসং বুদ্ধকাৰকধম্মানমাদি চৰণং পতিট্ঠা মূলং মুখং পমুখ’’ন্তি এৱমাদিনা মেত্তায গুণা পচ্চৱেক্খিতব্বা.

তথা ‘‘উপেক্খায অভাৱে সত্তেহি কতা ৱিপ্পকাৰা চিত্তস্স ৱিকাৰং উপ্পাদেয্যুং, সতি চ চিত্তৱিকাৰে দানাদিসম্ভাৰানং সম্ভৱোযেৱ নত্থী’’তি চ ‘‘মেত্তাসিনেহেন সিনেহিতে চিত্তে উপেক্খায ৱিনা সম্ভাৰানং পাৰিসুদ্ধি ন হোতী’’তি চ ‘‘অনুপেক্খকো সম্ভাৰেসু পুঞ্ঞসম্ভাৰং তব্বিপাকঞ্চ সত্তহিতত্থং পৰিণামেতুং ন সক্কোতী’’তি চ ‘‘উপেক্খায অভাৱে দেয্যপটিগ্গাহকেসু ৱিভাগং অকত্ৱা পৰিচ্চজিতুং ন সক্কোতী’’তি চ ‘‘উপেক্খাৰহিতেন জীৱিতপৰিক্খাৰানং জীৱিতস্স চ অন্তৰাযং অমনসিকৰিত্ৱা সংৱৰৱিসোধনং কাতুং ন সক্কা’’তি চ ‘‘উপেক্খাৱসেন অৰতিৰতিসহস্সেৱ নেক্খম্মবলসিদ্ধিতো, উপপত্তিতো ইক্খনৱসেনেৱ সব্বসম্ভাৰকিচ্চনিপ্ফত্তিতো, অচ্চাৰদ্ধস্স ৱীৰিযস্স অনুপেক্খনে পধানকিচ্চাকৰণতো, উপেক্খতোযেৱ তিতিক্খানিজ্ঝানসম্ভৱতো, উপেক্খাৱসেন সত্তসঙ্খাৰানং অৱিসংৱাদনতো, লোকধম্মানং অজ্ঝুপেক্খনেন সমাদিন্নধম্মেসু অচলাধিট্ঠানসিদ্ধিতো, পৰাপকাৰাদীসু অনাভোগৱসেনেৱ মেত্তাৱিহাৰনিপ্ফত্তিতোতি সব্ববোধিসম্ভাৰানং সমাদানাধিট্ঠানপাৰিপূৰিনিপ্ফত্তিযো উপেক্খানুভাৱেন সম্পজ্জন্তী’’তি এৱং আদিনা নযেন উপেক্খাপাৰমী পচ্চৱেক্খিতব্বা. এৱং অপৰিচ্চাগপৰিচ্চাগাদীসু যথাক্কমং আদীনৱানিসংসপচ্চৱেক্খণা দানাদিপাৰমীনং পচ্চযোতি ৱেদিতব্বা.

তথা সপৰিক্খাৰা পঞ্চদস চৰণধম্মা পঞ্চ চ অভিঞ্ঞাযো. তত্থ চৰণধম্মা নাম সীলসংৱৰো, ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, জাগৰিযানুযোগো, সত্ত সদ্ধম্মা, চত্তাৰি ঝানানি চ. তেসু সীলাদীনং চতুন্নং তেৰসপি ধুতধম্মা, অপ্পিচ্ছতাদযো চ পৰিক্খাৰো. সদ্ধম্মেসু সদ্ধায বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসীলচাগদেৱতূপসমানুস্সতি- লূখপুগ্গলপৰিৱজ্জনসিনিদ্ধপুগ্গলসেৱনপসাদনীয- ধম্মপচ্চৱেক্খণতদধিমুত্ততা পৰিক্খাৰো, হিৰোত্তপ্পানং অকুসলাদীনৱপচ্চৱেক্খণঅপাযাদীনৱপচ্চৱেক্খণকুসলধম্মুপত্থম্ভন- ভাৱপচ্চৱেক্খণহিৰোত্তপ্প ৰহিতপুগ্গলপৰিৱজ্জনহিৰোত্তপ্পসম্পন্নপুগ্গলসেৱনতদধিমুত্ততা, বাহুসচ্চস্স পুব্বযোগপৰিপুচ্ছকভাৱসদ্ধম্মাভিযোগঅনৱজ্জৱিজ্জাট্ঠানাদি- পৰিচযপৰিপক্কিন্দ্ৰিযতাকিলেসদূৰীভাৱঅপ্পস্সুতপৰিৱজ্জনবহুস্সুতসেৱনতদধিমুত্ততা, ৱীৰিযস্স অপাযভযপচ্চৱেক্খণগমনৱীথিপচ্চৱেক্খণধম্মমহত্তপচ্চৱেক্খণ- থিনমিদ্ধৱিনোদনকুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনআৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গল- সেৱনসম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণতদধিমুত্ততা, সতিযা সতিসম্পজঞ্ঞমুট্ঠস্সতিপুগ্গলপৰিৱজ্জনউপট্ঠিতস্সতিপুগ্গলসেৱনতদধিমুত্ততা, পঞ্ঞায পৰিপুচ্ছকভাৱৱত্থুৱিসদকিৰিযাইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনদুপ্পঞ্ঞ- পুগ্গলপৰিৱজ্জনপঞ্ঞৱন্তপুগ্গলসেৱনগম্ভীৰঞাণচৰিযপচ্চ- ৱেক্খণতদধিমুত্ততা, চতুন্নং ঝানানং সীলাদিচতুক্কং অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু পুব্বভাগভাৱনা, আৱজ্জনাদিৱসীভাৱকৰণঞ্চ পৰিক্খাৰো. তত্থ সীলাদীহি পযোগসুদ্ধিযা সত্তানং অভযদানে, আসযসুদ্ধিযা আমিসদানে, উভযসুদ্ধিযা চ ধম্মদানে সমত্থো হোতীতিআদিনা চৰণাদীনং দানাদিসম্ভাৰানং পচ্চযভাৱো যথাৰহং নিদ্ধাৰেতব্বো, অতিৱিত্থাৰভযেন ন নিদ্ধাৰযিম্হ. এৱং সম্পত্তিচক্কাদযোপি দানাদীনং পচ্চযোতি ৱেদিতব্বা.

কো সংকিলেসোতি অৱিসেসেন তণ্হাদীহি পৰামট্ঠভাৱো পাৰমীনং সংকিলেসো, ৱিসেসেন দেয্যপটিগ্গাহকৱিকপ্পা দানপাৰমিযা সংকিলেসো, সত্তকালৱিকপ্পা সীলপাৰমিযা, কামভৱতদুপসমেসু অভিৰতিঅনভিৰতিৱিকপ্পা নেক্খম্মপাৰমিযা, ‘‘অহং মমা’’তি ৱিকপ্পা পঞ্ঞাপাৰমিযা, লীনুদ্ধচ্চৱিকপ্পা ৱীৰিযপাৰমিযা, অত্তপৰৱিকপ্পা খন্তিপাৰমিযা, অদিট্ঠাদীসু দিট্ঠাদিৱিকপ্পা সচ্চপাৰমিযা, বোধিসম্ভাৰতব্বিপক্খেসু দোসগুণৱিকপ্পা অধিট্ঠানপাৰমিযা, হিতাহিতৱিকপ্পা মেত্তাপাৰমিযা, ইট্ঠানিট্ঠৱিকপ্পা উপেক্খাপাৰমিযা সংকিলেসোতি ৱেদিতব্বো.

কিং ৱোদানন্তি তণ্হাদীহি অনুপঘাতো, যথাৱুত্তৱিকপ্পৱিৰহো চ এতাসং ৱোদানন্তি ৱেদিতব্বং. অনুপহতা হি তণ্হামানদিট্ঠিকোধূপনাহমক্খপলাসইস্সামচ্ছৰিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসাৰম্ভ- মদপমাদাদীহি কিলেসেহি দেয্যপটিগ্গাহকৱিকপ্পাদিৰহিতা চ দানাদিপাৰমিযো পৰিসুদ্ধা পভস্সৰা ভৱন্তীতি.

কো পটিপক্খোতি অৱিসেসেন সব্বেপি কিলেসা সব্বেপি অকুসলা ধম্মা এতাসং পটিপক্খো, ৱিসেসেন পন পুব্বে ৱুত্তা মচ্ছেৰাদযোতি ৱেদিতব্বা. অপিচ দেয্যপটিগ্গাহকদানফলেসু অলোভাদোসামোহগুণযোগতো লোভদোসমোহপটিপক্খং দানং, কাযাদিদোসৱঙ্কাপগমনতো লোভাদিপটিপক্খং সীলং, কামসুখপৰূপঘাতঅত্তকিলমথপৰিৱজ্জনতো দোসত্তযপটিপক্খং নেক্খম্মং, লোভাদীনং অন্ধীকৰণতো, ঞাণস্স চ অনন্ধীকৰণতো লোভাদিপটিপক্খা পঞ্ঞা, অলীনানুদ্ধতঞাযাৰম্ভৱসেন লোভাদিপটিপক্খং ৱীৰিযং, ইট্ঠানিট্ঠসুঞ্ঞতানং খমনতো লোভাদিপটিপক্খা খন্তি, সতিপি পৰেসং উপকাৰে অপকাৰে চ যথাভূতপ্পৱত্তিযা লোভাদিপটিপক্খং সচ্চং, লোকধম্মে অভিভুয্য যথাসমাদিন্নেসু সম্ভাৰেসু অচলনতো লোভাদিপটিপক্খং অধিট্ঠানং, নীৱৰণৱিৱেকতো লোভাদিপটিপক্খা মেত্তা, ইট্ঠানিট্ঠেসু অনুনযপটিঘৱিদ্ধংসনতো, সমপ্পৱত্তিতো চ লোভাদিপটিপক্খা উপেক্খাতি দট্ঠব্বং.

কা পটিপত্তীতি সুখূপকৰণসৰীৰজীৱিতপৰিচ্চাগেন ভযাপনূদনেন ধম্মোপদেসেন চ বহুধা সত্তানং অনুগ্গহকৰণং দানে পটিপত্তি. তত্থাযং ৱিত্থাৰনযো – ‘‘ইমিনাহং দানেন সত্তানং আযুৱণ্ণসুখবলপটিভানাদিসম্পত্তিং ৰমণীযং অগ্গফলসম্পত্তিং নিপ্ফাদেয্য’’ন্তি অন্নদানং দেতি, তথা সত্তানং কম্মকিলেসপিপাসৱূপসমায পানং দেতি, তথা সুৱণ্ণৱণ্ণতায, হিৰোত্তপ্পালঙ্কাৰস্স চ নিপ্ফত্তিযা ৱত্থানি দেতি, তথা ইদ্ধিৱিধস্স চেৱ নিব্বানসুখস্স চ নিপ্ফত্তিযা যানং দেতি, তথা সীলগন্ধনিপ্ফত্তিযা গন্ধং, বুদ্ধগুণসোভানিপ্ফত্তিযা মালাৱিলেপনং, বোধিমণ্ডাসননিপ্ফত্তিযা আসনং, তথাগতসেয্যানিপ্ফত্তিযা সেয্যং, সৰণভাৱনিপ্ফত্তিযা আৱসথং, পঞ্চচক্খুপটিলাভায পদীপেয্যং দেতি. ব্যামপ্পভানিপ্ফত্তিযা ৰূপদানং, ব্ৰহ্মস্সৰনিপ্ফত্তিযা সদ্দদানং, সব্বলোকস্স পিযভাৱায ৰসদানং, বুদ্ধসুখুমালভাৱায ফোট্ঠব্বদানং, অজৰামৰণভাৱায ভেসজ্জদানং, কিলেসদাসব্যৱিমোচনত্থং দাসানং ভুজিস্সতাদানং, সদ্ধম্মাভিৰতিযা অনৱজ্জখিড্ডাৰতিহেতুদানং, সব্বেপি সত্তে অৰিযায জাতিযা অত্তনো পুত্তভাৱূপনযনায পুত্তদানং, সকলস্স লোকস্স পতিভাৱূপগমনায দাৰদানং, সুভলক্খণসম্পত্তিযা সুৱণ্ণমণিমুত্তাপৱাড়াদিদানং, অনুব্যঞ্জনসম্পত্তিযা নানাৱিধৱিভূসনদানং, সদ্ধম্মকোসাধিগমায ৱিত্তকোসদানং, ধম্মৰাজভাৱায ৰজ্জদানং, ঝানাদিসম্পত্তিযা আৰামুয্যানাদিৱনদানং, চক্কঙ্কিতেহি পাদেহি বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনায চৰণদানং, চতুৰোঘনিত্থৰণায সত্তানং সদ্ধম্মহত্থদানত্থং হত্থদানং, সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিপটিলাভায কণ্ণনাসাদিদানং, সমন্তচক্খুপটিলাভায চক্খুদানং, ‘‘দস্সনসৱনানুস্সৰণপাৰিচৰিযাদীসু সব্বকালং সব্বসত্তানং হিতসুখাৱহো, সব্বলোকেন চ উপজীৱিতব্বো মে কাযো ভৱেয্যা’’তি মংসলোহিতাদিদানং, ‘‘সব্বলোকুত্তমো ভৱেয্য’’ন্তি উত্তমঙ্গদানং দেতি.

এৱং দদন্তো চ ন অনেসনায দেতি, ন পৰোপঘাতেন, ন ভযেন, ন লজ্জায, ন দক্খিণেয্যৰোসনেন, ন পণীতে সতি লূখং, ন অত্তুক্কংসনেন, ন পৰৱম্ভনেন, ন ফলাভিকঙ্খায, ন যাচকজিগুচ্ছায, ন অচিত্তীকাৰেন দেতি, অথ খো সক্কচ্চং দেতি, সহত্থেন দেতি, কালেন দেতি, চিত্তিং কত্ৱা দেতি, অৱিভাগেন দেতি, তীসু কালেসু সোমনস্সিতো দেতি. ততোযেৱ দত্ৱা ন পচ্ছানুতাপী হোতি, ন পটিগ্গাহকৱসেন মানাৱমানং কৰোতি, পটিগ্গাহকানং পিযসমুদাচাৰো হোতি ৱদঞ্ঞূ যাচযোগো সপৰিৱাৰদাযী. তঞ্চ দানসম্পত্তিং সকললোকহিতসুখায পৰিণামেতি, অত্তনো চ অকুপ্পায ৱিমুত্তিযা, অপৰিক্খযস্স ছন্দস্স, অপৰিক্খযস্স ৱীৰিযস্স, অপৰিক্খযস্স সমাধানস্স, অপৰিক্খযস্স ঞাণস্স, অপৰিক্খযায সম্মাসম্বোধিযা পৰিণামেতি. ইমঞ্চ দানপাৰমিং পটিপজ্জন্তেন মহাসত্তেন জীৱিতে, ভোগেসু চ অনিচ্চসঞ্ঞা পচ্চুপট্ঠপেতব্বা, সত্তেসু চ মহাকৰুণা. এৱঞ্হি ভোগে গহেতব্বসাৰং গণ্হন্তো আদিত্তস্মা ৱিয অগাৰস্মা সব্বং সাপতেয্যং, অত্তানঞ্চ বহি নীহৰন্তো ন কিঞ্চি সেসেতি, নিৰৱসেসতো নিস্সজ্জতিযেৱ. অযং তাৱ দানপাৰমিযা পটিপত্তিক্কমো.

সীলপাৰমিযা পন যস্মা সব্বঞ্ঞুসীলালঙ্কাৰেহি সত্তে অলঙ্কৰিতুকামেন অত্তনোযেৱ তাৱ সীলং ৱিসোধেতব্বং, তস্মা সত্তেসু তথা দযাপন্নচিত্তেন ভৱিতব্বং, যথা সুপিনন্তেনপি ন আঘাতো উপ্পজ্জেয্য. পৰূপকাৰনিৰততায পৰসন্তকো অলগদ্দো ৱিয ন পৰামসিতব্বো. অব্ৰহ্মচৰিযতোপি আৰাচাৰী, সত্তৱিধমেথুন সংযোগৱিৰতো, পগেৱ পৰদাৰগমনতো. সচ্চং হিতং পিযং পৰিমিতমেৱ চ কালেন ধম্মিং কথং ভাসিতা হোতি, অনভিজ্ঝালু অব্যাপন্নো অৱিপৰীতদস্সনো সম্মাসম্বুদ্ধে নিৱিট্ঠসদ্ধো নিৱিট্ঠপেমো. ইতি চতুৰাপাযৱট্টদুক্খপথেহি অকুসলকম্মপথেহি, অকুসলধম্মেহি চ ওৰমিত্ৱা সগ্গমোক্খপথেসু কুসলকম্মপথেসু পতিট্ঠিতস্স সুদ্ধাসযপযোগতায যথাভিপত্থিতা সত্তানং হিতসুখূপসঞ্হিতা মনোৰথা সীঘং অভিনিপ্ফজ্জন্তি.

তত্থ হিংসানিৱত্তিযা সব্বসত্তানং অভযদানং দেতি, অপ্পকসিৰেনেৱ মেত্তাভাৱনং সম্পাদেতি, একাদস মেত্তানিসংসে অধিগচ্ছতি, অপ্পাবাধো হোতি অপ্পাতঙ্কো দীঘাযুকো সুখবহুলো, লক্খণৱিসেসে পাপুণাতি, দোসৱাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি. তথা অদিন্নাদাননিৱত্তিযা চোৰাদিঅসাধাৰণে উড়াৰে ভোগে অধিগচ্ছতি, অনাসঙ্কনীযো পিযো মনাপো ৱিস্সসনীযো, ৱিভৱসম্পত্তীসু অলগ্গচিত্তো পৰিচ্চাগসীলো, লোভৱাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি. অব্ৰহ্মচৰিযনিৱত্তিযা অলোভো হোতি সন্তকাযচিত্তো, সত্তানং পিযো হোতি মনাপো অপৰিসঙ্কনীযো, কল্যাণো চস্স কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, অলগ্গচিত্তো হোতি মাতুগামেসু অলুদ্ধাসযো, নেক্খম্মবহুলো, লক্খণৱিসেসে অধিগচ্ছতি, লোভৱাসনঞ্চ সমুচ্ছিন্দতি.