গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা
সংৱণ্ণনাৰম্ভে ৰতনত্তযৱন্দনা সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স পভৱনিস্সযৱিসুদ্ধিপটিৱেদনত্থং, তং পন ধম্মসংৱণ্ণনাসু ৱিঞ্ঞূনং বহুমানুপ্পাদনত্থং, তং সম্মদেৱ তেসং উগ্গহধাৰণাদিক্কমলদ্ধব্বায সম্মাপটিপত্তিযা সব্বহিতসুখনিপ্ফাদনত্থং. অথ ৱা মঙ্গলভাৱতো, সব্বকিৰিযাসু পুব্বকিচ্চভাৱতো, পণ্ডিতেহি সম্মাচৰিতভাৱতো, আযতিং পৰেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনতো চ সংৱণ্ণনাযং ৰতনত্তযপণামকিৰিযা. অথ ৱা ৰতনত্তযপণামকৰণং পূজনীযপূজাপুঞ্ঞৱিসেসনিব্বত্তনত্থং, তং অত্তনো যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স বলানুপ্পাদনত্থং, অন্তৰা চ তস্স অসঙ্কোচনত্থং, তদুভযং অনন্তৰাযেন অট্ঠকথায পৰিসমাপনত্থং. ইদমেৱ চ পযোজনং আচৰিযেন ইধাধিপ্পেতং. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘ইতি মে পসন্নমতিনো…পে… তস্সানুভাৱেনা’’তি. ৱত্থুত্তযপূজা হি নিৰতিসযপুঞ্ঞক্খেত্তসম্বুদ্ধিযা অপৰিমেয্যপ্পভাৱো পুঞ্ঞাতিসযোতি বহুৱিধন্তৰাযেপি লোকসন্নিৱাসে অন্তৰাযনিবন্ধনসকলসংকিলেসৱিদ্ধংসনায পহোতি, ভযাদিউপদ্দৱঞ্চ নিৱাৰেতি. যথাহ –
‘‘পূজাৰহে পূজযতো, বুদ্ধে যদি ৱ সাৱকে’’তিআদি (ধ. প. ১.১৯৫; অপ. ১.১০.১), তথা –
‘‘যে ভিক্খৱে বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৱিপাকো হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০).
‘‘বুদ্ধোতি কিত্তযন্তস্স, কাযে ভৱতি যা পীতি;
ৱৰমেৱ হি সা পীতি, কসিণেনপি জম্বুদীপস্স.
ধম্মোতি…পে… সঙ্ঘোতি…পে… দীপস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬);
তথা –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোস…পে… ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; ১১.১১),
‘‘অৰঞ্ঞে ৰুক্খমূলে ৱা…পে…
ভযং ৱা ছম্ভিতত্তং ৱা,
লোমহংসো ন হেস্সতী’’তি. (সং. নি. ১.২৪৯) চ
তত্থ যস্স ৱত্থুত্তযস্স ৱন্দনং কত্তুকামো, তস্স গুণাতিসযযোগসন্দস্সনত্থং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদিনা গাথত্তযমাহ. গুণাতিসযযোগেন হি ৱন্দনাৰহভাৱো, ৱন্দনাৰহে চ কতা ৱন্দনা যথাধিপ্পেতপ্পযোজনং সাধেতীতি. তত্থ যস্সা দেসনায সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, সা ন ৱিনযদেসনা ৱিয কৰুণাপ্পধানা, নাপি অভিধম্মদেসনা ৱিয পঞ্ঞাপ্পধানা, অথ খো কৰুণাপঞ্ঞাপ্পধানাতি তদুভযপ্পধানমেৱ তাৱ সম্মাসম্বুদ্ধস্স থোমনং কাতুং তংমূলকত্তা সেসৰতনানং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি, অপনেতীতি অত্থো. অথ ৱা কিণাতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি কাৰুণিকং হিংসতি, ৱিবাধতীতি অত্থো, পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং কৰোতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কমিতি সুখং, তং ৰুন্ধতীতি কৰুণা. এসা হি পৰদুক্খাপনযনকামতালক্খণা, অত্তসুখনিৰপেক্খতায কাৰুণিকানং সুখং ৰুন্ধতি ৱিবন্ধতীতি. কৰুণায সীতলং কৰুণাসীতলং, কৰুণাসীতলং হদযং অস্সাতি কৰুণাসীতলহদযো, তং কৰুণাসীতলহদযং. তত্থ কিঞ্চাপি পৰেসং হিতোপসংহাৰসুখাদিঅপৰিহানিচ্ছনসভাৱতায, ব্যাপাদাৰতীনং উজুৱিপচ্চনীকতায চ সত্তসন্তানগতসন্তাপৱিচ্ছেদনাকাৰপ্পৱত্তিযা মেত্তামুদিতানম্পি চিত্তসীতলভাৱকাৰণতা উপলব্ভতি, তথাপি দুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তিযা পৰূপতাপাসহনৰসা অৱিহিংসাভূতা কৰুণা ৱিসেসেন ভগৱতো চিত্তস্স চিত্তপস্সদ্ধি ৱিয সীতীভাৱনিমিত্তন্তি ৱুত্তং ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. কৰুণামুখেন ৱা মেত্তামুদিতানম্পি হদযসীতলভাৱকাৰণতা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং.
অথ ৱা অসাধাৰণঞাণৱিসেসনিবন্ধনভূতা সাতিসযং নিৰৱসেসঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ৱিয সৱিসযব্যাপিতায মহাকৰুণাভাৱং উপগতা কৰুণাৱ ভগৱতো অতিসযেন হদযসীতলভাৱহেতূতি আহ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি. অথ ৱা সতিপি মেত্তামুদিতানং সাতিসযে হদযসীতীভাৱনিবন্ধনত্তে সকলবুদ্ধগুণৱিসেসকাৰণতায তাসম্পি কাৰণন্তি কৰুণাৱ ভগৱতো হদযসীতলভাৱকাৰণং ৱুত্তা. কৰুণানিদানা হি সব্বেপি বুদ্ধগুণা. কৰুণানুভাৱনিব্বাপিযমানসংসাৰদুক্খসন্তাপস্স হি ভগৱতো পৰদুক্খাপনযনকামতায অনেকানিপি অসঙ্খেয্যানি কপ্পানং অকিলন্তৰূপস্সেৱ নিৰৱসেসবুদ্ধকৰধম্মসম্ভৰণনিযতস্স সমধিগতধম্মাধিপতেয্যস্স চ সন্নিহিতেসুপি সত্তসঙ্খাৰসমুপনীতহদযূপতাপনিমিত্তেসু ন ঈসকম্পি চিত্তসীতীভাৱস্সঞ্ঞথত্তমহোসীতি. এতস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে তীসুপি অৱত্থাসু ভগৱতো কৰুণা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. পঞ্ঞাৱ ঞেয্যাৱৰণপ্পহানতো পকাৰেহি ধম্মসভাৱাৱজোতনট্ঠেন পজ্জোতোতি পঞ্ঞাপজ্জোতো, সৱাসনপ্পহানতো ৱিসেসেন হতং সমুগ্ঘাটিতং ৱিহতং, পঞ্ঞাপজ্জোতেন ৱিহতং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতং. মুয্হন্তি তেন, সযং ৱা মুয্হতি, মোহনমত্তমেৱ ৱা তন্তি মোহো, অৱিজ্জা, স্ৱেৱ ৱিসযসভাৱপটিচ্ছাদনতো অন্ধকাৰসৰিক্খতায তমো ৱিযাতি তমো, পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতো মোহতমো এতস্সাতি পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমো, তং পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং. সব্বেসম্পি হি খীণাসৱানং সতিপি পঞ্ঞাপজ্জোতেন অৱিজ্জান্ধকাৰস্স ৱিহতভাৱে সদ্ধাধিমুত্তেহি ৱিয দিট্ঠিপ্পত্তানং সাৱকেহি, পচ্চেকসম্বুদ্ধেহি চ সৱাসনপ্পহানেন সম্মাসম্বুদ্ধানং কিলেসপ্পহানস্স ৱিসেসো ৱিজ্জতীতি সাতিসযেন অৱিজ্জাপ্পহানেন ভগৱন্তং থোমেন্তো আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.
অথ ৱা অন্তৰেন পৰোপদেসং অত্তনো সন্তানে অচ্চন্তং অৱিজ্জান্ধকাৰৱিগমস্স নিব্বত্তিতত্তা, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতায, বলেসু চ ৱসীভাৱস্স সমধিগতত্তা, পৰসন্ততিযঞ্চ ধম্মদেসনাতিসযানুভাৱেন সম্মদেৱ তস্স পৱত্তিতত্তা ভগৱাৱ ৱিসেসতো মোহতমৱিগমেন থোমেতব্বোতি আহ ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. ইমস্মিঞ্চ অত্থৱিকপ্পে ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতো’’তি পদেন ভগৱতো পটিৱেধপঞ্ঞা ৱিয দেসনাপঞ্ঞাপি সামঞ্ঞনিদ্দেসেন একসেসনযেন ৱা সঙ্গহিতাতি দট্ঠব্বং.
অথ ৱা ভগৱতো ঞাণস্স ঞেয্যপৰিযন্তিকত্তা সকলঞেয্যধম্মসভাৱাবোধনসমত্থেন অনাৱৰণঞাণসঙ্খাতেন পঞ্ঞাপজ্জোতেন সব্বঞেয্যধম্মসভাৱচ্ছাদকস্স মোহন্ধকাৰস্স ৱিধমিতত্তা অনঞ্ঞসাধাৰণো ভগৱতো মোহতমৱিনাসোতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি. এত্থ চ মোহতমৱিধমনন্তে অধিগতত্তা অনাৱৰণঞাণং কাৰণূপচাৰেন সকসন্তানে মোহতমৱিধমনং দট্ঠব্বং. অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সৱাসনপ্পহানমেৱ হি কিলেসানং ‘‘ঞেয্যাৱৰণপ্পহান’’ন্তি, পৰসন্তানে পন মোহতমৱিধমনস্স কাৰণভাৱতো অনাৱৰণঞাণং ‘‘মোহতমৱিধমন’’ন্তি ৱুচ্চতীতি.
কিং পন কাৰণং অৱিজ্জাৱিগ্ঘাতো যেৱেকো পহানসম্পত্তিৱসেন ভগৱতো থোমনানিমিত্তং গয্হতি, ন পন সাতিসযনিৰৱসেসকিলেসপ্পহানন্তি? তপ্পহানৱচনেনেৱ তদেকট্ঠতায সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতজোতিতভাৱতো. ন হি সো তাদিসো কিলেসো অত্থি, যো নিৰৱসেসঅৱিজ্জাপ্পহানেন ন পহীযতীতি. অথ ৱা ৱিজ্জা ৱিয সকলকুসলধম্মসমুপ্পত্তিযা নিৰৱসেসাকুসলধম্মনিব্বত্তিযা, সংসাৰপ্পৱত্তিযা চ অৱিজ্জা পধানকাৰণন্তি তব্বিগ্ঘাতৱচনেন সকলসংকিলেসগণসমুগ্ঘাতো ৱুত্তোযেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি.
নৰা চ অমৰা চ নৰামৰা, সহ নৰামৰেহীতি সনৰামৰো, সনৰামৰো চ সো লোকো চাতি সনৰামৰলোকো, তস্স গৰুতি সনৰামৰলোকগৰু, তং সনৰামৰলোকগৰুং. এতেন দেৱমনুস্সানং ৱিয তদৱসিট্ঠসত্তানম্পি যথাৰহং গুণৱিসেসাৱহতো ভগৱতো উপকাৰিতং দস্সেতি. ন চেত্থ পধানাপধানভাৱো চোদেতব্বো. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমো. এদিসেসু হি সমাসপদেসু পধানম্পি অপ্পধানং ৱিয নিদ্দিসীযতি যথা – ‘‘সৰাজিকায পৰিসাযা’’তি (অপ. অট্ঠ. ১.৮২). কামঞ্চেত্থ সত্তসঙ্খাৰভাজনৱসেন তিৱিধো লোকো, গৰুভাৱস্স পন অধিপ্পেতত্তা গৰুকৰণসমত্থস্সেৱ যুজ্জনতো সত্তলোকস্সৱসেন অত্থো গহেতব্বো. সো হি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকো চাতি ‘‘লোকো’’তি ৱুচ্চতি. অমৰগ্গহণেন চেত্থ উপপত্তিদেৱা অধিপ্পেতা.
অথ ৱা সমূহত্থো লোক-সদ্দো সমুদাযৱসেন লোকীযতি পঞ্ঞাপীযতীতি. সহ নৰেহীতি সনৰা, সনৰা চ তে অমৰা চেতি সনৰামৰা, তেসং লোকোতি সনৰামৰলোকোতি পুৰিমনযেনেৱ যোজেতব্বং. অমৰ-সদ্দেন চেত্থ ৱিসুদ্ধিদেৱাপি সঙ্গয্হন্তি. তে হি মৰণাভাৱতো পৰমত্থতো অমৰা. নৰামৰানংযেৱ চ গহণং উক্কট্ঠনিদ্দেসৱসেন, যথা – ‘‘সত্থা দেৱমনুস্সান’’ন্তি (দী. নি. ১.১৫৭). তথা হি সব্বানত্থপৰিহৰণপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তুপকাৰিতায, অপৰিমিতনিৰুপমপ্পভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিতায চ সব্বসত্তুত্তমো ভগৱা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং উত্তমং গাৰৱট্ঠানং, তেন ৱুত্তং – ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তি.
সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৱতো হি ৱেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং, তথা লক্খণানুব্যঞ্জন (দী. নি. ২.৩৩; ৩.১৯৮-২০০; ম. নি. ২.৩৮৫, ৩৮৬) পটিমণ্ডিতৰূপকাযতাযদুতৱিলম্বিত- খলিতানুকড্ঢননিপ্পীড়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদিদোসৰহিতং ৱিলাসিতৰাজহংসৱসভৱাৰণমিগৰাজগমনং কাযগমনং ঞাণগমনঞ্চ ৱিপুলনিম্মলকৰুণাসতিৱীৰিযাদিগুণৱিসেসসহিতমভিনীহাৰতো যাৱ মহাবোধি অনৱজ্জতায সোভনমেৱাতি.
অথ ৱা সযম্ভুঞাণেন সকলম্পি লোকং পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন পৰিজানন্তো ঞাণেন সম্মা গতো অৱগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৱসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিৰোধগামিনিপটিপদং ভাৱনাভিসমযৱসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. সোতাপত্তিমগ্গেন যে কিলেসা পহীনা, তে কিলেসে ন পুনেতি, ন পচ্চেতি, ন পচ্চাগচ্ছতীতি সুগতোতিআদিনা নযেন অযমত্থো ৱিভাৱেতব্বো. অথ ৱা সুন্দৰং ঠানং সম্মাসম্বোধিং নিব্বানমেৱ ৱা গতো অধিগতোতি সুগতো. যস্মা ৱা ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং ৱিনেয্যানং যথাৰহং কালযুত্তমেৱ চ ধম্মং ভাসতি, তস্মা সম্মা গদতীতি সুগতো, দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা. ইতি সোভনগমনতাদীহি সুগতো, তং সুগতং.
পুঞ্ঞপাপকম্মেহি উপপজ্জনৱসেন গন্তব্বতো গতিযো, উপপত্তিভৱৱিসেসা. তা পন নিৰযাদিৱসেন পঞ্চৱিধা, তাহি সকলস্সাপি ভৱগামিকম্মস্স অৰিযমগ্গাধিগমেন অৱিপাকাৰহভাৱকৰণেন নিৱত্তিতত্তা ভগৱা পঞ্চহিপি গতীহি সুট্ঠু মুত্তো ৱিসংযুত্তোতি আহ – ‘‘গতিৱিমুত্ত’’ন্তি. এতেন ভগৱতো কত্থচিপি গতিযা অপৰিযাপন্নতং দস্সেতি, যতো ভগৱা ‘‘দেৱাতিদেৱো’’তি ৱুচ্চতি, তেনেৱাহ –
‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
তংতংগতিসংৱত্তনকানঞ্হি কম্মকিলেসানং অগ্গমগ্গেন বোধিমূলেযেৱ সুপ্পহীনত্তা নত্থি ভগৱতো গতিপৰিযাপন্নতাতি অচ্চন্তমেৱ ভগৱা সব্বভৱযোনিগতিৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসত্তাৱাসসত্তনিকাযেহি সুপৰিমুত্তো, তং গতিৱিমুত্তং. ৱন্দেতি নমামি, থোমেমীতি ৱা অত্থো.
অথ ৱা গতিৱিমুত্তন্তি অনুপাদিসেসনিব্বানধাতুপ্পত্তিযা ভগৱন্তং থোমেতি. এত্থ হি দ্ৱীহাকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা – অত্তহিতসম্পত্তিতো, পৰহিতপটিপত্তিতো চ. তেসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৱৰণঞাণাধিগমতো, সৱাসনানং সব্বেসং কিলেসানং অচ্চন্তপ্পহানতো, অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিতো চ ৱেদিতব্বা. পৰহিতপটিপত্তি লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনাতো, ৱিৰুদ্ধেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতো, ঞাণপৰিপাককালাগমনতো চ. সা পনেত্থ আসযতো পযোগতো চ দুৱিধা পৰহিতপটিপত্তি, তিৱিধা চ অত্তহিতসম্পত্তি পকাসিতা হোতি. কথং? ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন আসযতো পৰহিতপটিপত্তি, সম্মা গদনত্থেন সুগত-সদ্দেন পযোগতো পৰহিতপটিপত্তি, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতমং গতিৱিমুত্ত’’ন্তি এতেহি চতুসচ্চপটিৱেধত্থেন চ সুগত-সদ্দেন তিৱিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অৱসিট্ঠেন, ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন চ সব্বাপি অত্তহিতসম্পত্তিপৰহিতপটিপত্তি পকাসিতা হোতীতি.
অথ ৱা তীহাকাৰেহি ভগৱতো থোমনা ৱেদিতব্বা – হেতুতো, ফলতো, উপকাৰতো চ. তত্থ হেতু মহাকৰুণা, সা পঠমপদেন নিদস্সিতা. ফলং চতুব্বিধং – ঞাণসম্পদা, পহানসম্পদা, আনুভাৱসম্পদা, ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু ঞাণপ্পহানসম্পদা দুতিযপদেন সচ্চপ্পটিৱেধত্থেন চ সুগত-সদ্দেন পকাসিতা হোন্তি. আনুভাৱসম্পদা ততিযপদেন, ৰূপকাযসম্পদা যথাৱুত্তকাযগমনসোভনত্থেন সুগত-সদ্দেন, লক্খণানুব্যঞ্জনপাৰিপূৰিযা (দী. নি. ২.৩৩; ৩.১৯৮-২০০; ম. নি. ২.৩৮৫-৩৮৬) ৱিনা তদভাৱতো. উপকাৰো অন্তৰং অবাহিৰং কৰিত্ৱা তিৱিধযানমুখেন ৱিমুত্তিধম্মদেসনা, সো সম্মা গদনত্থেন সুগত-সদ্দেন পকাসিতো হোতীতি ৱেদিতব্বং.
তত্থ ‘‘কৰুণাসীতলহদয’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিযা মূলং দস্সেতি. মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থং কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতোতি কৰুণা সম্মাসম্বোধিযা মূলং. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতৱিহতমোহতম’’ন্তি এতেন সম্মাসম্বোধিং দস্সেতি. অনাৱৰণঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ অনাৱৰণঞাণং ‘‘সম্মাসম্বোধী’’তি ৱুচ্চতীতি. সম্মা গদনত্থেন সুগত-সদ্দেন সম্মাসম্বোধিযা পটিপত্তিং দস্সেতি, লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখল্লিকত্তকিলমথানুযোগ- সস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসাদিঅন্তদ্ৱযৰহিতায কৰুণাপঞ্ঞাপৰিগ্গহিতায মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পকাসনতো সুগত-সদ্দস্স. ইতৰেহি সম্মাসম্বোধিযা পধানাপ্পধানভেদং পযোজনং দস্সেতি. সংসাৰমহোঘতো সত্তসন্তাৰণঞ্চেত্থ পধানং পযোজনং, তদঞ্ঞমপ্পধানং. তেসু পধানেন পৰহিতপ্পটিপত্তিং দস্সেতি, ইতৰেন অত্তহিতসম্পত্তিং, তদুভযেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু (পু. প. ২৪, ১৭৩) চতূসু পুগ্গলেসু ভগৱতো চতুত্থপুগ্গলভাৱং দস্সেতি. তেন চ অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱং উত্তমৱন্দনীযভাৱং, অত্তনো চ ৱন্দনকিৰিযায খেত্তঙ্গতভাৱং দস্সেতি.
এত্থ চ কৰুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো ভগৱতো সব্বলোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি. তদুভযগ্গহণসিদ্ধো হি অত্থো ‘‘সনৰামৰলোকগৰু’’ন্তিআদিনা ৱিপঞ্চীযতীতি. কৰুণাগ্গহণেন চ উপগমনং নিৰুপক্কিলেসং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন অপগমনং. তথা কৰুণাগ্গহণেন লোকসমঞ্ঞানুৰূপং ভগৱতো পৱত্তিং দস্সেতি, লোকৱোহাৰৱিসযত্তা কৰুণায, পঞ্ঞাগ্গহণেন সমঞ্ঞাযানৱিধাৱনং. সভাৱানৱবোধেন হি ধম্মানং সমঞ্ঞং অতিধাৱিত্ৱা সত্তাদিপৰামসনং হোতীতি. তথা কৰুণাগ্গহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিৱিহাৰং দস্সেতি, পঞ্ঞাগ্গহণেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণং, চতুসচ্চঞাণং, চতুপ্পটিসম্ভিদাঞাণং, চতুৱেস্সাৰজ্জঞাণং. কৰুণাগ্গহণেন মহাকৰুণাসমাপত্তিঞাণস্স গহিতত্তা সেসাসাধাৰণঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞা, অট্ঠসু পৰিসাসু (ম. নি. ১.১৫১) অকম্পনঞাণানি, দস বলানি, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, সোড়স ঞাণচৰিযা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, (দী. নি. অট্ঠ. ৩.৩০৫; ৱিভ. মূল. টী. গন্থাৰম্ভৱণ্ণনায) চতুচত্তাৰীস ঞাণৱত্থূনি, (সং. নি. ২.৩৪) সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনীতি (সং. নি. ২.৩৪) এৱমাদীনং অনেকেসং পঞ্ঞাপ্পভেদানং ৱসেন ঞাণচাৰং দস্সেতি.
তথা কৰুণাগ্গহণেন চৰণসম্পত্তিং, পঞ্ঞাগ্গহণেন ৱিজ্জাসম্পত্তিং. কৰুণাগ্গহণেন সত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন ধম্মাধিপতিতা. কৰুণাগ্গহণেন লোকনাথভাৱো, পঞ্ঞাগ্গহণেন অত্তনাথভাৱো. তথা কৰুণাগ্গহণেন পুব্বকাৰিভাৱো, পঞ্ঞাগ্গহণেন কতঞ্ঞুতা. তথা কৰুণাগ্গহণেন অপৰন্তপতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন অনত্তন্তপতা. কৰুণাগ্গহণেন ৱা বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞাগ্গহণেন বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. তথা কৰুণাগ্গহণেন পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞাগ্গহণেন সযং তাৰণং. তথা কৰুণাগ্গহণেন সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা দস্সিতা হোতি. সব্বেসঞ্চ বুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি, তন্নিদানভাৱতো. পঞ্ঞা পৰিযোসানং, ততো উত্তৰিকৰণীযাভাৱতো. ইতি আদিপৰিযোসানদস্সনেন সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি. তথা কৰুণাগ্গহণেন সীলক্খন্ধপুব্বঙ্গমো সমাধিক্খন্ধো দস্সিতো হোতি. কৰুণানিদানঞ্হি সীলং, ততো পাণাতিপাতাদিৱিৰতিপ্পৱত্তিতো, সা চ ঝানত্তযসম্পযোগিনীতি. পঞ্ঞাৱচনেন পঞ্ঞাক্খন্ধো. সীলঞ্চ সব্ববুদ্ধগুণানমাদি, সমাধি মজ্ঝে, পঞ্ঞা পৰিযোসানন্তি. এৱম্পি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সব্বে বুদ্ধগুণা দস্সিতা হোন্তি, নযতো দস্সিতত্তা. এসো এৱ হি নিৰৱসেসতো বুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, যদিদং নযগ্গাহণং. অঞ্ঞথা কো নাম সমত্থো ভগৱতো গুণে অনুপদং নিৰৱসেসতো দস্সেতুং. তেনেৱাহ –
‘‘বুদ্ধোপি বুদ্ধস্স ভণেয্য ৱণ্ণং,
কপ্পম্পি চে অঞ্ঞমভাসমানো;
খীযেথ কপ্পো চিৰদীঘমন্তৰে,
ৱণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্সা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৩০৪; দী. নি. অট্ঠ. ৩.১৪১; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৪২৫, উদা. অট্ঠ. ৫৩; বু. ৱং. অট্ঠ. ৪.৪; চৰিযা. অট্ঠ. নিদানকথাযং, পকিণ্ণককথাযং; অপ. অট্ঠ. ২.৬.২০);
তেনেৱ চ আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেনাপি বুদ্ধগুণপৰিচ্ছেদনং পতি অনুযুত্তেন ‘‘নো হেতং ভন্তে’’তি (দী. নি. ২.১৪৫) পটিক্খিপিত্ৱা, ‘‘অপি চ মে ভন্তে ধম্মন্ৱযো ৱিদিতো’’তি (দী. নি. ২.১৪৬) ৱুত্তং.
এৱং সঙ্খেপেন সকলসব্বঞ্ঞুগুণেহি ভগৱন্তং অভিত্থৱিত্ৱা ইদানি সদ্ধম্মং থোমেতুং ‘‘বুদ্ধোপী’’তিআদিমাহ. তত্থ বুদ্ধোতি কত্তুনিদ্দেসো. বুদ্ধভাৱন্তি কম্মনিদ্দেসো. ভাৱেত্ৱা, সচ্ছিকত্ৱাতি চ পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসো. যন্তি অনিযমতো কম্মনিদ্দেসো. উপগতোতি অপৰকালকিৰিযানিদ্দেসো. ৱন্দেতি কিৰিযানিদ্দেসো, তন্তি নিযমনং. ধম্মন্তি ৱন্দনকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো. গতমলং, অনুত্তৰন্তি চ তব্বিসেসনং.
তত্থ বুদ্ধ-সদ্দস্স তাৱ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূড়নি. ৯৫-৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নিদ্দেসনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা সৱাসনায অঞ্ঞাণনিদ্দায অচ্চন্তৱিগমতো, বুদ্ধিযা ৱা ৱিকসিতভাৱতো বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো, জাগৰণৱিকসনত্থৱসেন. অথ ৱা কস্সচিপি ঞেয্যধম্মস্স অনৱবুদ্ধস্স অভাৱেন ঞেয্যৱিসেসস্স কম্মভাৱেন অগ্গহণতো কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱেন অৱগমনত্থৱসেনেৱ কত্তুনিদ্দেসো লব্ভতীতি বুদ্ধৱাতি বুদ্ধো, যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি, অত্থতো পন পাৰমিতাপৰিভাৱিতো সযম্ভূঞাণেন সহ ৱাসনায ৱিহতৱিদ্ধস্তনিৰৱসেসকিলেসো মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমেয্য গুণগণাধাৰো খন্ধসন্তানো বুদ্ধো. যথাহ –
‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু সামং সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝি, তত্থ চ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো, বলেসু চ ৱসীভাৱ’’ন্তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. ৯৫-৯৭; পটি. ম. ১.১৬২).
অপি-সদ্দো সম্ভাৱনে, তেন ‘‘এৱং গুণৱিসেসযুত্তো সোপি নাম ভগৱা’’তি ৱক্খমানগুণে ধম্মে সম্ভাৱনং দীপেতি. বুদ্ধভাৱন্তি সম্মাসম্বোধিং. ভাৱেত্ৱাতি উপ্পাদেত্ৱা, ৱড্ঢেত্ৱা চ. সচ্ছিকত্ৱাতি পচ্চক্খং কত্ৱা. উপগতোতি পত্তো, অধিগতোতি অত্থো, এতস্স ‘‘বুদ্ধভাৱ’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. গতমলন্তি ৱিগতমলং, নিদ্দোসন্তি অত্থো. ৱন্দেতি পণমামি, থোমেমি ৱা. অনুত্তৰন্তি উত্তৰৰহিতং, লোকুত্তৰন্তি অত্থো. ধম্মন্তি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযতো চ, সংসাৰতো চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰযতীতি ধম্মো.
অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – এৱং ৱিৱিধগুণসমন্নাগতো বুদ্ধোপি ভগৱা যং অৰিযসঙ্খাতং ধম্মং ভাৱেত্ৱা, ফলনিব্বানসঙ্খাতং পন সচ্ছিকত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অধিগতো, তমেতং বুদ্ধানম্পি বুদ্ধভাৱহেতুভূতং সব্বদোসমলৰহিতং অত্তনো উত্তৰিতৰাভাৱেন অনুত্তৰং পটিৱেধসদ্ধম্মং নমামীতি. পৰিযত্তিসদ্ধম্মস্সাপি তপ্পকাসনত্তা ইধ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অথ ৱা ‘‘অভিধম্মনযসমুদ্দং ভাৱেত্ৱা অধিগচ্ছি, তীণি পিটকানি সম্মসী’’তি চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা পৰিযত্তিধম্মস্সাপি সচ্ছিকিৰিযাসম্মসনপৰিযাযো লব্ভতীতি সোপি ইধ ৱুত্তো যেৱাতি দট্ঠব্বো. তথা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা, সচ্ছিকত্ৱা’’তি চ ৱুত্তত্তা বুদ্ধকৰধম্মভূতাহি পাৰমিতাহি সহ পুব্বভাগে অধিসীলসিক্খাদযোপি ইধ ধম্ম-সদ্দেন সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা. তাপি হি ৱিগতপটিপক্খতায ৱিগতমলা, অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰা চাতি. তথা হি সত্তানং সকলৱট্টদুক্খনিস্সৰণায কতমহাভিনীহাৰো মহাকৰুণাধিৱাসপেসলজ্ঝাসযো পঞ্ঞাৱিসেসপৰিযোদাতনিম্মলানং দানদমসঞ্ঞমাদীনং উত্তমধম্মানং সতসহস্সাধিকানি কপ্পানং চত্তাৰি অসঙ্খেয্যানি সক্কচ্চং নিৰন্তৰং নিৰৱসেসং ভাৱনাপচ্চক্খকৰণেহি কম্মাদীসু অধিগতৱসীভাৱো, অচ্ছৰিযাচিন্তেয্যমহানুভাৱো, অধিসীলঅধিচিত্তানং পৰমুক্কংসপাৰমিপ্পত্তো ভগৱা পচ্চযাকাৰে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সমুখেন মহাৱজিৰঞাণং পেসেত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি.
এত্থ চ ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন ৱিজ্জাসম্পদায ধম্মং থোমেতি, ‘সচ্ছিকত্ৱা’তি এতেন ৱিমুত্তিসম্পদায. তথা পঠমেন ঝানসম্পদায, দুতিযেন ৱিমোক্খসম্পদায. পঠমেন ৱা সমাধিসম্পদায, দুতিযেন সমাপত্তিসম্পদায. অথ ৱা পঠমেন খযঞাণভাৱেন, দুতিযেন অনুপ্পাদঞাণভাৱেন. পুৰিমেন ৱা ৱিজ্জূপমতায, দুতিযেন ৱজিৰূপমতায. পুৰিমেন ৱা ৱিৰাগসম্পত্তিযা, দুতিযেন নিৰোধসম্পত্তিযা. তথা পঠমেন নিয্যানভাৱেন, দুতিযেন নিস্সৰণভাৱেন. পঠমেন ৱা হেতুভাৱেন, দুতিযেন অসঙ্খতভাৱেন. পঠমেন ৱা দস্সনভাৱেন, দুতিযেন ৱিৱেকভাৱেন. পঠমেন ৱা অধিপতিভাৱেন, দুতিযেন অমতভাৱেন ধম্মং থোমেতি. অথ ৱা ‘‘যং ধম্মং ভাৱেত্ৱা বুদ্ধভাৱং উপগতো’’তি এতেন স্ৱাক্খাততায ধম্মং থোমেতি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সন্দিট্ঠিকতায. তথা পুৰিমেন অকালিকতায, পচ্ছিমেন এহিপস্সিকতায. পুৰিমেন ৱা ওপনেয্যিকতায, পচ্ছিমেন পচ্চত্তং ৱেদিতব্বতায ধম্মং থোমেতি.
‘‘গতমল’’ন্তি ইমিনা সংকিলেসাভাৱদীপনেন ধম্মস্স পৰিসুদ্ধতং দস্সেতি, ‘‘অনুত্তৰ’’ন্তি এতেন অঞ্ঞস্স ৱিসিট্ঠস্স অভাৱদীপনেন ৱিপুলপৰিপুণ্ণতং. পঠমেন ৱা পহানসম্পদং ধম্মস্স দস্সেতি, দুতিযেন পভাৱসম্পদং. ভাৱেতব্বতায ৱা ধম্মস্স গতমলভাৱো যোজেতব্বো. ভাৱনাগুণেন হি সো দোসানং সমুগ্ঘাতকো হোতীতি. সচ্ছিকাতব্বভাৱেন অনুত্তৰভাৱো যোজেতব্বো. সচ্ছিকিৰিযানিব্বত্তিতো হি তদুত্তৰিকৰণীযাভাৱতো অনঞ্ঞসাধাৰণতায অনুত্তৰোতি. তথা ‘‘ভাৱেত্ৱা’’তি এতেন সহ পুব্বভাগসীলাদীহি সেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তি, ‘‘সচ্ছিকত্ৱা’’তি এতেন সহ অসঙ্খতায ধাতুযা অসেক্খা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা দস্সিতা হোন্তীতি.
এৱং সঙ্খেপেনেৱ সব্বধম্মগুণেহি সদ্ধম্মং অভিত্থৱিত্ৱা, ইদানি অৰিযসঙ্ঘং থোমেতুং ‘‘সুগতস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সুগতস্সাতি সম্বন্ধনিদ্দেসো, তস্স ‘‘পুত্তান’’ন্তি এতেন সম্বন্ধো. ওৰসানন্তি পুত্তৱিসেসনং. মাৰসেনমথনানন্তি ওৰসপুত্তভাৱে কাৰণনিদ্দেসো, তেন কিলেসপ্পহানমেৱ ভগৱতো ওৰসপুত্তভাৱকাৰণং অনুজানাতীতি দস্সেতি. অট্ঠন্নন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো, তেন চ সতিপি তেসং সত্তৱিসেসভাৱেন অনেকসতসহস্সসঙ্খ্যভাৱে ইমং গণনপৰিচ্ছেদং নাতিৱত্তন্তীতি দস্সেতি, মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱানতিৱত্তনতো. সমূহন্তি সমুদাযনিদ্দেসো. অৰিযসঙ্ঘন্তি গুণৱিসিট্ঠসঙ্ঘাতভাৱনিদ্দেসো, তেন অসতিপি অৰিযপুগ্গলানং কাযসামগ্গিযং অৰিযসঙ্ঘভাৱং দস্সেতি, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতভাৱতো. তত্থ উৰসি ভৱা জাতা, সংৱদ্ধা চ ওৰসা. যথা হি সত্তানং ওৰসপুত্তা অত্তজাততায পিতুসন্তকস্স দাযজ্জস্স ৱিসেসেন ভাগিনো হোন্তি, এৱমেতেপি অৰিযপুগ্গলা সম্মাসম্বুদ্ধস্স সৱনন্তে অৰিযায জাতিযা জাততায ভগৱতো সন্তকস্স ৱিমুত্তিসুখস্স, অৰিযধম্মৰতনস্স চ একন্তভাগিনোতি ওৰসা ৱিয ওৰসা. অথ ৱা ভগৱতো ধম্মদেসনানুভাৱেন অৰিযভূমিং ওক্কমমানা, ওক্কন্তা চ অৰিযসাৱকা ভগৱতো উৰোৱাযামজনিতাভিজাততায নিপ্পৰিযাযেন ‘‘ওৰসপুত্তা’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. সাৱকেহি পৱত্তিযমানাপি হি ধম্মদেসনা ভগৱতো ‘‘ধম্মদেসনা’’ ইচ্চেৱ ৱুচ্চতি, তংমূলকত্তা, লক্খণাদিৱিসেসাভাৱতো চ.
যদিপি অৰিযসাৱকানং অৰিযমগ্গাধিগমসমযে ভগৱতো ৱিয তদন্তৰাযকৰণত্থং দেৱপুত্তমাৰো, মাৰৱাহিনী ৱা ন একন্তেন অপসাদেতি, তেহি পন অপসাদেতব্বতায কাৰণে ৱিমথিতে তেপি ৱিমথিতা এৱ নাম হোন্তীতি আহ – ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি. ইমস্মিং পনত্থে ‘মাৰমাৰসেনমথনান’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি একদেসসৰূপেকসেসো কতোতি দট্ঠব্বং. অথ ৱা খন্ধাভিসঙ্খাৰমাৰানং ৱিয দেৱপুত্তমাৰস্সাপি গুণমাৰণে সহাযভাৱূপগমনতো কিলেসবলকাযো ‘‘সেনা’’তি ৱুচ্চতি. যথাহ – ‘‘কামা তে পঠমা সেনা’’তিআদি (সু. নি. ৪৩৮; মহানি. ২৮, ৬৮; চূড়নি. ৪৭). সা চ তেহি দিযড্ঢসহস্সভেদা, অনন্তভেদা ৱা কিলেসৱাহিনী সতিধম্মৱিচযৱীৰিযসমথাদিগুণপহৰণেহি ওধিসো ৱিমথিতা, ৱিহতা, ৱিদ্ধস্তা চাতি মাৰসেনমথনা, অৰিযসাৱকা. এতেন তেসং ভগৱতো অনুজাতপুত্ততং দস্সেতি.
আৰকত্তা কিলেসেহি, অনযে ন ইৰিযনতো, অযে চ ইৰিযনতো অৰিযা, নিৰুত্তিনযেন. অথ ৱা সদেৱকেন লোকেন ‘‘সৰণ’’ন্তি অৰণীযতো উপগন্তব্বতো, উপগতানঞ্চ তদত্থসিদ্ধিতো অৰিযা, অৰিযানং সঙ্ঘোতি অৰিযসঙ্ঘো, অৰিযো চ সো, সঙ্ঘো চাতি ৱা অৰিযসঙ্ঘো, তং অৰিযসঙ্ঘং. ভগৱতো অপৰভাগে বুদ্ধধম্মৰতনানম্পি সমধিগমো সঙ্ঘৰতনাধীনোতি অস্স অৰিযসঙ্ঘস্স বহূপকাৰতং দস্সেতুং ইধেৱ ‘‘সিৰসা ৱন্দে’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স পভৱসম্পদং দস্সেতি, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন পহানসম্পদং, সকলসংকিলেসপ্পহানদীপনতো. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ঞাণসম্পদং, মগ্গট্ঠফলট্ঠভাৱদীপনতো. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি এতেন পভৱসম্পদং দস্সেতি, সব্বসঙ্ঘানং অগ্গভাৱদীপনতো. অথ ৱা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি অৰিযসঙ্ঘস্স ৱিসুদ্ধনিস্সযভাৱদীপনং, ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি সম্মাউজুঞাযসামীচিপ্পটিপন্নভাৱদীপনং, ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি আহুনেয্যাদিভাৱদীপনং, ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অনুত্তৰপুঞ্ঞক্খেত্তভাৱদীপনং. তথা ‘‘সুগতস্স ওৰসানং পুত্তান’’ন্তি এতেন অৰিযসঙ্ঘস্স লোকুত্তৰসৰণগমনসব্ভাৱং দীপেতি. লোকুত্তৰসৰণগমনেন হি তে ভগৱতো ওৰসপুত্তা জাতা. ‘‘মাৰসেনমথনান’’ন্তি এতেন অভিনীহাৰসম্পদাসিদ্ধং পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. কতাভিনীহাৰা হি সম্মা পটিপন্না মাৰং, মাৰপৰিসং ৱা অভিৱিজিনন্তি. ‘‘অট্ঠন্নম্পি সমূহ’’ন্তি এতেন ৱিদ্ধস্তৱিপক্খে সেক্খাসেক্খধম্মে দস্সেতি, পুগ্গলাধিট্ঠানেন মগ্গফলধম্মানং পকাসিতত্তা. ‘‘অৰিযসঙ্ঘ’’ন্তি অগ্গদক্খিণেয্যভাৱং দস্সেতি. সৰণগমনঞ্চ সাৱকানং সব্বগুণানমাদি, সপুব্বভাগপ্পটিপদা সেক্খা সীলক্খন্ধাদযো মজ্ঝে, অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো পৰিযোসানন্তি আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণা সঙ্খেপতো সব্বে অৰিযসঙ্ঘগুণা পকাসিতা হোন্তি.
এৱং গাথাত্তযেন সঙ্খেপতো সকলগুণসঙ্কিত্তনমুখেন ৰতনত্তযস্স পণামং কত্ৱা, ইদানি তং নিপচ্চকাৰং যথাধিপ্পেতে পযোজনে পৰিণামেন্তো ‘‘ইতি মে’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰতিজননট্ঠেন ৰতনং, বুদ্ধধম্মসঙ্ঘা. তেসঞ্হি ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনা যথাভূতগুণে আৱজ্জন্তস্স অমতাধিগমহেতুভূতং অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং উপ্পজ্জতি. যথাহ –
‘‘যস্মিং, মহানাম, সমযে অৰিযসাৱকো তথাগতং অনুস্সৰতি, নেৱস্স তস্মিং সমযে ৰাগপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন দোসপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, ন মোহপৰিযুট্ঠিতং চিত্তং হোতি, উজুগতমেৱস্স তস্মিং সমযে চিত্তং হোতি তথাগতং আৰব্ভ. উজুগতচিত্তো খো পন, মহানাম, অৰিযসাৱকো লভতি অত্থৱেদং, লভতি ধম্মৱেদং, লভতি ধম্মূপসংহিতং পামোজ্জং, পমুদিতস্স পীতি জাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৬.১০; অ. নি. ১১.১১).
চিত্তীকতাদিভাৱো ৱা ৰতনট্ঠো. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনং তেন ৱুচ্চতী’’তি. (খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০);
চিত্তীকতভাৱাদযো চ অনঞ্ঞসাধাৰণা বুদ্ধাদীসু এৱ লব্ভন্তীতি. ৱন্দনাৱ ৱন্দনামযং, যথা ‘‘দানমযং, সীলময’’ন্তি (দী. নি. ৩.৩০৫; ইতিৱু. ৬০; নেত্তি. ৩৪). ৱন্দনা চেত্থ কাযৱাচাচিত্তেহি তিণ্ণং ৰতনানং গুণনিন্নতা, থোমনা ৱা. পুজ্জভৱফলনিব্বত্তনতো পুঞ্ঞং, অত্তনো সন্তানং পুণাতীতি ৱা. সুৱিহতন্তৰাযোতি সুট্ঠু ৱিহতন্তৰাযো, এতেন অত্তনো পসাদসম্পত্তিযা, ৰত্তনত্তযস্স চ খেত্তভাৱসম্পত্তিযা তং পুঞ্ঞং অত্থপ্পকাসনস্স উপঘাতকউপদ্দৱানং ৱিহননে সমত্থন্তি দস্সেতি. হুত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযা, তস্স ‘‘অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি এতেন সম্বন্ধো. তস্সাতি যং ৰতনত্তযৱন্দনামযং পুঞ্ঞং, তস্স. আনুভাৱেনাতি বলেন.
এৱং ৰতনত্তযস্স নিপচ্চকাৰকৰণে পযোজনং দস্সেত্ৱা, ইদানি যস্সা ধম্মদেসনায অত্থং সংৱণ্ণেতুকামো, তস্সা তাৱ গুণাভিত্থৱনৱসেন উপঞ্ঞাপনত্থং ‘‘দীঘস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দীঘসুত্তঙ্কিতস্সাতি দীঘপ্পমাণসুত্তলক্খিতস্স, এতেন ‘‘দীঘো’’তি অযং ইমস্স আগমস্স অত্থানুগতা সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. ননু চ সুত্তানিযেৱ আগমো, কস্স পন সুত্তেহি অঙ্কনন্তি? সচ্চমেতং পৰমত্থতো, সুত্তানি পন উপাদাযপঞ্ঞত্তো আগমো. যথা হি অত্থব্যঞ্জনসমুদাযে ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱোহাৰো, এৱং সুত্তসমুদাযে ‘‘আগমো’’তি ৱোহাৰো. পটিচ্চসমুপ্পাদাদিনিপুণত্থসব্ভাৱতো নিপুণস্স. আগমিস্সন্তি এত্থ, এতেন, এতস্মা ৱা অত্তত্থপৰত্থাদযোতি আগমো, আগমো চ সো ৱৰো চাতি আগমৱৰো, আগমসম্মতেহি ৱা ৱৰোতি আগমৱৰো, তস্স. বুদ্ধানং অনুবুদ্ধা বুদ্ধানুবুদ্ধা, বুদ্ধানং সচ্চপটিৱেধং অনুগম্ম পটিৱিদ্ধসচ্চা অগ্গসাৱকাদযো অৰিযা. তেহি অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন, গুণসংৱণ্ণনাৱসেন চ সংৱণ্ণিতস্স. অথ ৱা বুদ্ধা চ অনুবুদ্ধা চ বুদ্ধানুবুদ্ধাতি যোজেতব্বং. সম্মাসম্বুদ্ধেনেৱ হি তিণ্ণম্পি পিটকানং অত্থৱণ্ণনাক্কমো ভাসিতো, যা ‘‘পকিণ্ণকদেসনা’’তি ৱুচ্চতি, ততো সঙ্গাযনাদিৱসেন সাৱকেহীতি আচৰিযা ৱদন্তি.
সদ্ধাৱহগুণস্সাতি বুদ্ধাদীসু পসাদাৱহসম্পত্তিকস্স. অযঞ্হি আগমো ব্ৰহ্মজালাদীসু (দী. নি. ১.৫-৭, ২৬-২৮) সীলদিট্ঠাদীনং অনৱসেসনিদ্দেসাদিৱসেন, মহাপদানাদীসু (দী. নি. ২.৩-৫) পুৰিমবুদ্ধানম্পি গুণনিদ্দেসাদিৱসেন, পাথিকসুত্তাদীসু (দী. নি. ৩.৩,৪) তিত্থিযে নিমদ্দিত্ৱা অপ্পটিৱত্তিযসীহনাদ নদনাদিৱসেন, অনুত্তৰিযসুত্তাদীসু (অ. নি. ৬.৮) চ ৱিসেসতো বুদ্ধগুণৱিভাৱনেন ৰতনত্তযে সাতিসযপ্পসাদং আৱহতি. সংৱণ্ণনাসু চাযং আচৰিযস্স পকতি, যা তংতংসংৱণ্ণনাসু আদিতো তস্স তস্স সংৱণ্ণেতব্বস্স ধম্মস্স ৱিসেসগুণকিত্তনেন থোমনা. তথা হি পপঞ্চসূদনীসাৰত্থপ্পকাসিনীমনোৰথপূৰণীসু অট্ঠসালিনীআদীসু চ যথাক্কমং ‘‘পৰৱাদমথনস্স ঞাণপ্পভেদজননস্স ধম্মকথিকপুঙ্গৱানং ৱিচিত্তপ্পটিভানজননস্স তস্স গম্ভীৰঞাণেহি ওগাড়্হস্স অভিণ্হসো নানানযৱিচিত্তস্স অভিধম্মস্সা’’তিআদিনা থোমনা কতা.
অত্থো কথীযতি এতাযাতি অত্থকথা, সা এৱ অট্ঠকথা, ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা, যথা ‘‘দুক্খস্স পীড়নট্ঠো’’তি (পটি. ম. ২.৮). আদিতো তিআদিম্হি পঠমসঙ্গীতিযং. ছড়ভিঞ্ঞতায পৰমেন চিত্তৱসীভাৱেন সমন্নাগতত্তা, ঝানাদীসু পঞ্চৱিধৱসিতাসব্ভাৱতো চ ৱসিনো, থেৰা মহাকস্সপাদযো. তেসং সতেহি পঞ্চহি. যাতি যা অট্ঠকথা. সঙ্গীতাতি অত্থং পকাসেতুং যুত্তট্ঠানে ‘‘অযং এতস্স অত্থো, অযং এতস্স অত্থো’’তি সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা. অনুসঙ্গীতা চ যসত্থেৰাদীহি পচ্ছাপি দুতিযততিযসঙ্গীতীসু, ইমিনা অত্তনো সংৱণ্ণনায আগমনসুদ্ধিং দস্সেতি.
সীহস্স লানতো গহণতো সীহড়ো, সীহকুমাৰো. তংৱংসজাততায তম্বপণ্ণিদীপে খত্তিযানং, তেসং নিৱাসতায তম্বপণ্ণিদীপস্স চ সীহড়ভাৱো ৱেদিতব্বো. আভতাতি জম্বুদীপতো আনীতা. অথাতি পচ্ছা. অপৰভাগে হি অসঙ্কৰত্থং সীহড়ভাসায অট্ঠকথা ঠপিতাতি. তেনস্স মূলট্ঠকথা সব্বসাধাৰণা ন হোতীতি ইদং অত্থপ্পকাসনং একন্তেন কৰণীযন্তি দস্সেতি. তেনেৱাহ – ‘‘দীপৱাসীনমত্থাযা’’তি. তত্থ দীপৱাসীনন্তি জম্বুদীপৱাসীনং. দীপৱাসীনন্তি ৱা সীহড়দীপৱাসীনং অত্থায সীহড়ভাসায ঠপিতাতি যোজনা.
অপনেত্ৱানাতি কঞ্চুকসদিসং সীহড়ভাসং অপনেত্ৱা. ততোতি অট্ঠকথাতো. অহন্তি অত্তানং নিদ্দিসতি. মনোৰমং ভাসন্তি মাগধভাসং. সা হি সভাৱনিৰুত্তিভূতা পণ্ডিতানং মনং ৰমযতীতি. তেনেৱাহ – ‘‘তন্তিনযানুচ্ছৱিক’’ন্তি, পাড়িগতিযা অনুলোমিকং পাড়িভাসাযানুৱিধাযিনিন্তি অত্থো. ৱিগতদোসন্তি অসভাৱনিৰুত্তিভাসন্তৰৰহিতং.
সমযং অৱিলোমেন্তোতি সিদ্ধন্তং অৱিৰোধেন্তো, এতেন অত্থদোসাভাৱমাহ. অৱিৰুদ্ধত্তা এৱ হি থেৰৱাদাপি ইধ পকাসিযিস্সন্তি. থেৰৱংসপদীপানন্তি থিৰেহি সীলক্খন্ধাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰা, মহাকস্সপাদযো. তেহি আগতা আচৰিযপৰম্পৰা থেৰৱংসো, তপ্পৰিযাপন্না হুত্ৱা আগমাধিগমসম্পন্নত্তা পঞ্ঞাপজ্জোতেন তস্স সমুজ্জলনতো থেৰৱংসপদীপা, মহাৱিহাৰৱাসিনো থেৰা, তেসং. ৱিৱিধেহি আকাৰেহি নিচ্ছীযতীতি ৱিনিচ্ছযো, গণ্ঠিট্ঠানেসু খীলমদ্দনাকাৰেন পৱত্তা ৱিমতিচ্ছেদকথা. সুট্ঠু নিপুণো সণ্হো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা. অথ ৱা ৱিনিচ্ছিনোতীতি ৱিনিচ্ছযো, যথাৱুত্তৱিসযং ঞাণং. সুট্ঠু নিপুণো ছেকো ৱিনিচ্ছযো এতেসন্তি সুনিপুণৱিনিচ্ছযা, এতেন মহাকস্সপাদিথেৰপৰম্পৰাভতো, ততোযেৱ চ অৱিপৰীতো সণ্হসুখুমো মহাৱিহাৰৱাসীনং ৱিনিচ্ছযোতি তস্স পমাণভূততং দস্সেতি.
সুজনস্স চাতি চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, তেন ন কেৱলং জম্বুদীপৱাসীনমেৱ অত্থায, অথ খো সাধুজনতোসনত্থঞ্চাতি দস্সেতি, তেন চ তম্বপণ্ণিদীপৱাসীনম্পি অত্থাযাতি অযমত্থো সিদ্ধো হোতি, উগ্গহণাদিসুকৰতায তেসম্পি বহুপকাৰত্তা. চিৰট্ঠিতত্থন্তি চিৰট্ঠিতিঅত্থং, চিৰকালট্ঠিতিযাতি অত্থো. ইদঞ্হি অত্থপ্পকাসনং অৱিপৰীতব্যঞ্জনসুনিক্খেপস্স অত্থসুনযস্স চ উপাযভাৱতো সদ্ধম্মস্স চিৰট্ঠিতিযা সংৱত্ততি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –
‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, ধম্মা সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তৰধানায সংৱত্তন্তি. কতমে দ্ৱে? সুনিক্খত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনং, অত্থো চ সুনীতো’’তি (অ. নি. ২.২১).
যং অত্থৱণ্ণনং কত্তুকামো, তস্সা মহত্তং পৰিহৰিতুং ‘‘সীলকথা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ – ‘‘ন তং ইধ ৱিচাৰযিস্সামী’’তি. অথ ৱা যং অট্ঠকথং কত্তুকামো, তদেকদেসভাৱেন ৱিসুদ্ধিমগ্গো চ গহেতব্বোতি কথিকানং উপদেসং কৰোন্তো তত্থ ৱিচাৰিতধম্মে উদ্দেসৱসেন দস্সেতি ‘‘সীলকথা’’ তিআদিনা. তত্থ সীলকথাতি চাৰিত্তৱাৰিত্তাদিৱসেন সীলৱিত্থাৰকথা. ধুতধম্মাতি পিণ্ডপাতিকঙ্গাদযো (ৱিসুদ্ধি. ১.২২; থেৰগা. অট্ঠ. ২.৮৪৫, ৮৪৯) তেৰস কিলেসধুননকধম্মা. কম্মট্ঠানানি সব্বানীতি পাড়িযং আগতানি অট্ঠতিংস, অট্ঠকথাযং দ্ৱেতি নিৰৱসেসানি যোগকম্মস্স ভাৱনায পৱত্তিট্ঠানানি. চৰিযাৱিধানসহিতোতি ৰাগচৰিতাদীনং সভাৱাদিৱিধানেন সহিতো. ঝানানি চত্তাৰি ৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো চতস্সো অৰূপসমাপত্তিযো. অট্ঠপি ৱা পটিলদ্ধমত্তানি ঝানানি, সমাপজ্জনৱসীভাৱপ্পত্তিযা সমাপত্তিযো. ঝানানি ৱা ৰূপাৰূপাৱচৰজ্ঝানানি, সমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিনিৰোধসমাপত্তিযো.
লোকিযলোকুত্তৰভেদা ছ অভিঞ্ঞাযো সব্বা অভিঞ্ঞাযো. ঞাণৱিভঙ্গাদীসু আগতনযেন একৱিধাদিনা পঞ্ঞায সঙ্কলেত্ৱা সম্পিণ্ডেত্ৱা নিচ্ছযো পঞ্ঞাসঙ্কলননিচ্ছযো.
পচ্চযধম্মানং হেতাদীনং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং হেতুপচ্চযাদিভাৱো পচ্চযাকাৰো, তস্স দেসনা পচ্চযাকাৰদেসনা, পটিচ্চসমুপ্পাদকথাতি অত্থো. সা পন ঘনৱিনিব্ভোগস্স সুদুক্কৰতায সণ্হসুখুমা, নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰৰহিতা, একত্তনযাদিসহিতা চ তত্থ ৱিচাৰিতাতি আহ – ‘‘সুপৰিসুদ্ধনিপুণনযা’’তি. পটিসম্ভিদাদীসু আগতনযং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ ৱিচাৰিতত্তা অৱিমুত্ততন্তি মগ্গা.
ইতি পন সব্বন্তি ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে, পন-সদ্দো ৱচনালঙ্কাৰে, এতং সব্বন্তি অত্থো. ইধাতি ইমিস্সা অট্ঠকথাযং. ন ৱিচাৰযিস্সামি, পুনৰুত্তিভাৱতোতি অধিপ্পাযো.
ইদানি তস্সেৱ অৱিচাৰণস্স একন্তকাৰণং নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘মজ্ঝে ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘মজ্ঝে ঠত্ৱা’’তি এতেন মজ্ঝেভাৱদীপনেন ৱিসেসতো চতুন্নং আগমানং সাধাৰণট্ঠকথা ৱিসুদ্ধিমগ্গো, ন সুমঙ্গলৱিলাসিনীআদযো ৱিয অসাধাৰণট্ঠকথাতি দস্সেতি. ‘‘ৱিসেসতো’’তি ইদং ৱিনযাভিধম্মানম্পি ৱিসুদ্ধিমগ্গো যথাৰহং অত্থৱণ্ণনা হোতি যেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং.
ইচ্চেৱাতি ইতি এৱ. তম্পীতি ৱিসুদ্ধিমগ্গম্পি. এতাযাতি সুমঙ্গলৱিলাসিনিযা. এত্থ চ ‘‘সীহড়দীপং আভতা’’তিআদিনা অত্থপ্পকাসনস্স নিমিত্তং দস্সেতি, ‘‘দীপৱাসীনমত্থায, সুজনস্স চ তুট্ঠত্থং, চিৰট্ঠিতত্থঞ্চ ধম্মস্সা’’তি এতেন পযোজনং, অৱসিট্ঠেন কৰণপ্পকাৰং. সীলকথাদীনং অৱিচাৰণম্পি হি ইধ কৰণপ্পকাৰো এৱাতি.
গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদানকথাৱণ্ণনা
ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনৱসেনেৱ হোতীতি পঠমং তাৱ ৱগ্গসুত্তৱসেন ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘তত্থ দীঘাগমো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি ‘‘দীঘস্স আগমৱৰস্স অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি যদিদং ৱুত্তং, তস্মিং ৱচনে. যস্স অত্থং পকাসযিস্সামীতি পটিঞ্ঞাতং, সো দীঘাগমো নাম ৱগ্গসুত্তৱসেন এৱং ৱিভাগোতি অত্থো. অথ ৱা তত্থাতি ‘‘দীঘাগমনিস্সিতমত্থ’’ন্তি এতস্মিং ৱচনে. যো দীঘাগমো ৱুত্তো, সো ৱগ্গাদিৱসেন এদিসোতি অত্থো. অত্তনো সংৱণ্ণনায পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেনেৱ পৱত্তভাৱদস্সনত্থং ‘‘তস্স ৱগ্গেসু…পে… ৱুত্তং নিদানমাদী’’তি আহ. কস্মা পন চতূসু আগমেসু দীঘাগমো পঠমং সঙ্গীতো, তত্থ চ সীলক্খন্ধৱগ্গো আদিতো নিক্খিত্তো, তস্মিঞ্চ ব্ৰহ্মজালন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচিপি ন পৱত্ততি, অপি চ সদ্ধাৱহগুণতো দীঘনিকাযো পঠমং সঙ্গীতো. সদ্ধা হি কুসলধম্মানং বীজং. যথাহ – ‘‘সদ্ধা বীজং তপো ৱুট্ঠী’’তি, (সং. নি. ১.১৯৭; সু. নি. ৭৭) সদ্ধাৱহগুণতা চস্স দস্সিতাযেৱ. কিঞ্চ কতিপযসুত্তসঙ্গহতো, অপ্পপৰিমাণতো চ গহণধাৰণাদিসুখতো. তথাহেস চতুত্তিংসসুত্তসঙ্গহো চতুসট্ঠিভাণৱাৰপৰিমাণো চ. সীলকথাবাহুল্লতো পন সীলক্খন্ধৱগ্গো পঠমং নিক্খিত্তো. সীলঞ্হি সাসনস্স আদি, সীলপতিট্ঠানত্তা সব্বগুণানং. তেনেৱাহ – ‘‘তস্মা তিহ, ত্ৱং ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধ’’ন্তিআদি (সং. নি. ৫.৩৯৫). এতেন চস্স ৱগ্গস্স অন্ৱত্থসঞ্ঞতা ৱুত্তা হোতি. দিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথাভাৱতো পন সুত্তন্তপিটকস্স নিৰৱসেসদিট্ঠিৱিভজনং ব্ৰহ্মজালং পঠমং নিক্খিত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেপিটকে হি বুদ্ধৱচনে ব্ৰহ্মজালসদিসং দিট্ঠিগতানি নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৱা ৱিভত্তসুত্তং নত্থীতি.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা
যস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযং নিক্খিত্তানুক্কমেন সংৱণ্ণনং কত্তুকামো, তং, তস্সা চ তন্তিআৰুড়্হায ইধ ৱচনে কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘পঠমমহাসঙ্গীতি…পে… ৱেদিতব্বা’’তি আহ. তত্থ যথাপচ্চযং তত্থ তত্থ দেসিতত্তা, পঞ্ঞত্তত্তা চ ৱিপ্পকিণ্ণানং ধম্মৱিনযানং সঙ্গহেত্ৱা গাযনং কথনং সঙ্গীতি, এতেন তংতংসিক্খাপদানং সুত্তানঞ্চ আদিপৰিযোসানেসু, অন্তৰন্তৰা চ সম্বন্ধৱসেন ঠপিতং সঙ্গীতিকাৰৱচনং সঙ্গহিতং হোতি. মহাৱিসযত্তা, পূজনীযত্তা চ মহতী সঙ্গীতি মহাসঙ্গীতি, পঠমা মহাসঙ্গীতি পঠমমহাসঙ্গীতি, তস্সা পৱত্তিকালো পঠমমহাসঙ্গীতিকালো, তস্মিং পঠমমহাসঙ্গীতিকালে. নিদানন্তি চ দেসনং দেসকালাদিৱসেন অৱিদিতং ৱিদিতং কত্ৱা নিদস্সেতীতি নিদানং. সত্তানং দস্সনানুত্তৰিযসৰণাদিপটিলাভহেতুভূতাসু ৱিজ্জমানাসুপি অঞ্ঞাসু ভগৱতো কিৰিযাসু ‘‘বুদ্ধো বোধেয্য’’ন্তি (বু. ৱং. অট্ঠ. ৰতনচঙ্কমনকণ্ডৱণ্ণনা; চৰিযা. উদ্ধানগাথাৱণ্ণনা) পটিঞ্ঞায অনুলোমতো ৱেনেয্যানং মগ্গফলপ্পত্তীনং হেতুভূতা কিৰিযা নিপ্পৰিযাযেন বুদ্ধকিচ্চন্তি আহ – ‘‘ধম্মচক্কপ্পৱত্তনঞ্হি আদিং কত্ৱা’’তি. তত্থ সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিধম্মোযেৱ পৱত্তনট্ঠেন চক্কন্তি ধম্মচক্কং. অথ ৱা চক্কন্তি আণা, ধম্মতো অনপেতত্তা ধম্মঞ্চ তং চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন ঞাযেন চক্কন্তিপি ধম্মচক্কং. যথাহ –
‘‘ধম্মঞ্চ পৱত্তেতি চক্কঞ্চাতি ধম্মচক্কং, চক্কঞ্চ পৱত্তেতি ধম্মঞ্চাতি ধম্মচক্কং, ধম্মেন পৱত্তেতীতি ধম্মচক্কং, ধম্মচৰিযায পৱত্তেতীতি ধম্মচক্ক’’ন্তিআদি (পটি. ম. ২, ৩৯, ৪১).
‘‘কতবুদ্ধকিচ্চে’’তি এতেন বুদ্ধকত্তব্বস্স কস্সচিপি অসেসিতভাৱং দস্সেতি. ননু চ সাৱকেহি ৱিনীতাপি ৱিনেয্যা ভগৱতাযেৱ ৱিনীতা হোন্তি, যতো সাৱকভাসিতং সুত্তং ‘‘বুদ্ধৱচন’’ন্তি ৱুচ্চতি, সাৱকৱিনেয্যা চ ন তাৱ ৱিনীতাতি? নাযং দোসো তেসং ৱিনযনুপাযস্স সাৱকেসু ঠপিতত্তা. তেনেৱাহ –
‘‘ন তাৱাহং, পাপিম, পৰিনিব্বাযিস্সামি, যাৱ মে ভিক্খূ ন সাৱকা ভৱিস্সন্তি ৱিযত্তা ৱিনীতা ৱিসাৰদা বহুস্সুতা ধম্মধৰা…পে… উপ্পন্নং পৰপ্পৱাদং সহ ধম্মেন সুনিগ্গহিতং নিগ্গহেত্ৱা সপ্পাটিহাৰিযং ধম্মং দেসেস্স’’ন্তিআদি (দী. নি. ২.১৬৮; সং. নি. ৫.৮২২; উদা. ৫১).
‘‘কুসিনাৰায’’ন্তিআদি ভগৱতো পৰিনিব্বুতদেসকালৱিসেসদস্সনং ‘‘অপৰিনিব্বুতো ভগৱা’’তি গাহস্স মিচ্ছাভাৱদস্সনত্থং, লোকে জাতসংৱদ্ধভাৱদস্সনত্থঞ্চ. তথা হি মনুস্সভাৱস্স সুপাকটকৰণত্থং মহাবোধিসত্তা চৰিমভৱে দাৰপৰিগ্গহাদীনিপি কৰোন্তীতি. উপাদীযতে কম্মকিলেসেহীতি উপাদি, ৱিপাকক্খন্ধা কটত্তা চ ৰূপং. সো পন উপাদি কিলেসাভিসঙ্খাৰমাৰনিম্মথনেন নিব্বানপ্পত্তিযং অনোস্সট্ঠো, ইধ খন্ধমচ্চুমাৰনিম্মথনেন ওস্সট্ঠো নিস্সেসিতোতি অযং অনুপাদিসেসা, নিব্বানধাতু. নিব্বানধাতূতি চেত্থ নিব্বুতিমত্তং অধিপ্পেতং, ইত্থম্ভূতলক্খণে চাযং কৰণনিদ্দেসো. ‘‘ধাতুভাজনদিৱসে’’তি ইদং ন ‘‘সন্নিপতিতান’’ন্তি এতস্স ৱিসেসনং, উস্সাহজননস্স পন ৱিসেসনং, ‘‘ধাতুভাজনদিৱসে ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি. ধাতুভাজনদিৱসতো হি পুৰিমপুৰিমতৰদিৱসেসু ভিক্খূ সমাগতাতি. অথ ৱা ধাতুভাজনদিৱসে সন্নিপতিতানং কাযসামগ্গীৱসেন সহিতানন্তি অত্থো. সঙ্ঘস্স থেৰো সঙ্ঘত্থেৰো, সো পন সঙ্ঘো কিং পৰিমাণানন্তি আহ – ‘‘সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সান’’ন্তি. নিচ্চসাপেক্খতায হি এদিসেসু সমাসো হোতিযেৱ, যথা – ‘‘দেৱদত্তস্স গৰুকুল’’ন্তি.
আযস্মা মহাকস্সপো পুন দুল্লভভাৱং মঞ্ঞমানো ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসীতি সম্বন্ধো. ‘‘ধাতুভাজনদিৱসে সন্নিপতিতান’’ন্তি ইদং ‘‘ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসী’’তি এত্থ ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ইমিনাপি পদেন সম্বন্ধনীযং. সুভদ্দেন ৱুড্ঢপব্বজিতেন ৱুত্তৱচনমনুস্সৰন্তোতি সম্বন্ধো. তত্থ অনুস্সৰন্তো ধম্মসংৱেগৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘সদ্ধম্মং অন্তৰধাপেয্যুং সঙ্গাযেয্যং…পে… চিৰট্ঠিতিকং তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতী’’তি এতেসং পদানং ‘‘ইতি চিন্তযন্তো’’তি এতেন সম্বন্ধো. তথা ‘‘যঞ্চাহ’’ন্তি এতস্স ‘‘অনুগ্গহিতো পসংসিতো’’তি এতেন সম্বন্ধো. যং পাপভিক্খূতি এত্থ যন্তি নিপাতমত্তং, কাৰণনিদ্দেসো ৱা, যেন কাৰণেন অন্তৰধাপেয্যুং, তদেতং কাৰণং ৱিজ্জতীতি অত্থো, অদ্ধনিযন্তি অদ্ধানমগ্গগামি, অদ্ধানক্খমন্তি অত্থো.
যঞ্চাহন্তি এত্থ যন্তি যস্মা, যেন কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতি, কিৰিযাপৰামসনং ৱা এতং, তেন ‘‘অনুগ্গহিতো পসংসিতো’’তি এত্থ অনুগ্গণ্হনং পসংসনঞ্চ পৰামসতি. ‘‘চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেনা’’তি এত্থ ‘‘অত্তনা সমসমট্ঠপনেনা’’তি ইধ অত্তনা-সদ্দং আনেত্ৱা চীৱৰে অত্তনা সাধাৰণপৰিভোগেনাতি যোজেতব্বং. যস্স যেন হি সম্বন্ধো দূৰট্ঠম্পি চ তস্স তন্তি অথ ৱা ভগৱতা চীৱৰে সাধাৰণপৰিভোগেন ভগৱতা অনুগ্গহিতোতি যোজনীযং, এতস্সাপি হি কৰণনিদ্দেসস্স সহযোগকত্তুত্থজোতকত্তসম্ভৱতো. যাৱদেতি যাৱদেৱ, যত্তকং কালং, যত্তকে ৱা সমাপত্তিৱিহাৰে, অভিঞ্ঞাৱিহাৰে ৱা আকঙ্খন্তো ৱিহৰামি চেৱ ৱোহৰামি চ, তথা কস্সপোপীতি অত্থো. ইদঞ্চ নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞভাৱসামঞ্ঞেন থুতিমত্তং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ন হি আযস্মা মহাকস্সপো ভগৱা ৱিয দেৱসিকং চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খ্যা সমাপত্তিযো সমাপজ্জতি, যমকপাটিহাৰিযাদিৱসেন ৱা অভিঞ্ঞাযো ৱড়ঞ্জেতীতি. তেনেৱাহ – ‘‘নৱানুপুব্বৱিহাৰছড়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে’’তি. তস্স কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৱিস্সতি, অঞ্ঞত্ৰ ধম্মৱিনযসঙ্গাযনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘ননু মং ভগৱা’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং উপমাৱসেন ৱিভাৱেতি.
ততো পৰন্তি ততো ভিক্খূনং উস্সাহজননতো পৰতো. পুৰে অধম্মো দিপ্পতীতি অপিনাম দিব্বতি, যাৱ অধম্মো ধম্মং পটিবাহিতুং সমত্থো হোতি, ততো পুৰেতৰমেৱাতি অত্থো. আসন্নে অনিচ্ছিতে হি অযং পুৰে-সদ্দো. দিপ্পতীতি চ দিপ্পিস্সতি. পুৰেসদ্দসন্নিযোগেন হি অনাগতত্থে অযং ৱত্তমানপ্পযোগো, যথা – ‘‘পুৰা ৱস্সতি দেৱো’’তি.
‘‘সকলনৱঙ্গসত্থুসাসনপৰিযত্তিধৰে…পে… একূনপঞ্চসতে পৰিগ্গহেসী’’তি এতেন সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱপৰিযন্তানং যথাৱুত্তপুগ্গলানং সতিপি আগমাধিগমসব্ভাৱে সহ পটিসম্ভিদাহি পন তেৱিজ্জাদিগুণযুত্তানং আগমাধিগমসম্পত্তিযা উক্কংসগতত্তা সঙ্গীতিযা বহুপকাৰতং দস্সেতি. ইদং ৱুত্তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে, (পাৰা. ৪৩৭) অপচ্চক্খং নাম নত্থি পগুণপ্পৱত্তিভাৱতো, সমন্তপাসাদিকাযং পন ‘‘অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. পঠমমহাসঙ্গীতিকথা) ৱুত্তং, তং ‘‘দ্ৱে সহস্সানি ভিক্খুতো’’তি ৱুত্তম্পি ভগৱতো সন্তিকে পটিগ্গহিতমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং. চতুৰাসীতিসহস্সানীতি ধম্মক্খন্ধে সন্ধাযাহ. পৱত্তিনোতি পগুণানি. আনন্দত্থেৰস্স নৱপ্পাযায পৰিসায ৱিব্ভমনেন মহাকস্সপত্থেৰো এৱমাহ – ‘‘ন ৱাযং কুমাৰকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি. তত্থ মত্তন্তি পমাণং. ছন্দা আগমনং ৱিযাতি পদৱিভাগো. ‘‘কিঞ্চাপি সেক্খো’’তি ইদং ন সেক্খানং অগতিগমনসব্ভাৱেন ৱুত্তং, অসেক্খানমেৱ পন উচ্চিনিতত্তাতি দট্ঠব্বং. পঠমমগ্গেনেৱ হি চত্তাৰি অগতিগমনানি পহীযন্তীতি. ‘‘অভব্বো ছন্দা…পে… অগতিং গন্তু’’ন্তি চ ধম্মসঙ্গীতিযা তস্স যোগ্যভাৱদস্সনেন ৱিজ্জমানগুণকথনং. পৰিযত্তোতি অধীতো.
গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গোচৰো ৱিয গোচৰো, ভিক্খাচৰণট্ঠানং. ৱিসভাগপুগ্গলো সুভদ্দসদিসো. সত্তিপঞ্জৰন্তি সত্তিখগ্গাদিহত্থেহি পুৰিসেহি মল্লৰাজূনং ভগৱতো ধাতুআৰক্খকৰণং সন্ধাযাহ. তং পলিবোধং ছিন্দিত্ৱা তং কৰণীযং কৰোতূতি সঙ্গাহকেন ছিন্দিতব্বং ছিন্দিত্ৱা একন্তকৰণীযং কৰোতূতি অত্থো. মহাজনন্তি বহুজনং. গন্ধকুটিং ৱন্দিত্ৱা পৰিভোগচেতিযভাৱতোতি অধিপ্পাযো. যথা তন্তি যথা অঞ্ঞোপি যথাৱুত্তসভাৱো, এৱন্তি অত্থো. সংৱেজেসীতি ‘‘ননু ভগৱতা পটিকচ্চেৱ অক্খাতং – ‘সব্বেহেৱ পিযেহি মনাপেহি নানাভাৱো ৱিনাভাৱো’’’তিআদিনা (দী. নি. ২.১৮৩; সং. নি. ৫.৩৭৯; অ. নি. ১০.৪৮; চূড়ৱ. ৪৩৭) সংৱেগং জনেসি. উস্সন্নধাতুকন্তি উপচিতদোসং. ভেসজ্জমত্তাতি অপ্পকং ভেসজ্জং. অপ্পত্থো হি অযং মত্তা-সদ্দো, ‘‘মত্তাসুখপৰিচ্চাগো’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯০) ৱিয. দুতিযদিৱসেতি দেৱতায সংৱেজিতদিৱসতো, জেতৱনৱিহাৰং পৱিট্ঠদিৱসতো ৱা দুতিযদিৱসে. আণাৱ চক্কং আণাচক্কং.
এতদগ্গন্তি এসো অগ্গো. লিঙ্গৱিপল্লাসেন হি অযং নিদ্দেসো. যদিদন্তি চ যো অযং, যদিদং খন্ধপঞ্চকন্তি ৱা যোজেতব্বং. ‘‘পঠমং আৱুসো উপালি পাৰাজিকং কত্থ পঞ্ঞত্ত’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু তস্স সঙ্গীতিযা পুৰিমকালে পঠমভাৱো ন যুত্তোতি? নো ন যুত্তো, ভগৱতা পঞ্ঞত্তানুক্কমেন পাতিমোক্খুদ্দেসানুক্কমেন চ পঠমভাৱস্স সিদ্ধত্তা. যেভুয্যেন হি তীণি পিটকানি ভগৱতো ধৰমানকালে ঠিতানুক্কমেনেৱ সঙ্গীতানি, ৱিসেসতো ৱিনযাভিধম্মপিটকানীতি দট্ঠব্বং. ‘‘ৱত্থুম্পি পুচ্ছী’’তিআদি ‘কত্থ পঞ্ঞত্ত’ন্তিআদিনা দস্সিতেন সহ তদৱসিট্ঠম্পি সঙ্গহেত্ৱা দস্সনৱসেন ৱুত্তং. পঠমপাৰাজিকেতি পঠমপাৰাজিকপাড়িযং (পাৰা. ২৪), তেনেৱাহ – ‘‘ন হি তথাগতা একব্যঞ্জনম্পি নিৰত্থকং ৱদন্তী’’তি.
জাতকাদিকে খুদ্দকনিকাযপৰিযাপন্নে, যেভুয্যেন চ ধম্মনিদ্দেসভূতে তাদিসে অভিধম্মপিটকে সঙ্গণ্হিতুং যুত্তং, ন পন দীঘনিকাযাদিপ্পকাৰে সুত্তন্তপিটকে, নাপি পঞ্ঞত্তিনিদ্দেসভূতে ৱিনযপিটকেতি দীঘভাণকা ‘‘জাতকাদীনং অভিধম্মপিটকে সঙ্গহো’’তি ৱদন্তি. চৰিযাপিটকবুদ্ধৱংসানঞ্চেত্থ অগ্গহণং, জাতকগতিকত্তা. মজ্ঝিমভাণকা পন ‘‘অট্ঠুপ্পত্তিৱসেন দেসিতানং জাতকাদীনং যথানুলোমদেসনাভাৱতো তাদিসে সুত্তন্তপিটকে সঙ্গহো যুত্তো, ন পন সভাৱধম্মনিদ্দেসভূতে যথাধম্মসাসনে অভিধম্মপিটকে’’তি জাতকাদীনং সুত্তন্তপিটকপৰিযাপন্নতং কথযন্তি. তত্থ চ যুত্তং ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.
এৱং নিমিত্তপযোজনকালদেসকাৰককৰণপ্পকাৰেহি পঠমং সঙ্গীতিং দস্সেত্ৱা ইদানি তত্থ ৱৱত্থাপিতসিদ্ধেসু ধম্মৱিনযেসু নানপ্পকাৰকোসল্লত্থং একৱিধাদিভেদে দস্সেতুং ‘‘এৱমেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ৱিমুত্তিৰসন্তি ৱিমুত্তিগুণং, ৱিমুত্তিসম্পত্তিকং ৱা, অগ্গফলনিপ্ফাদনতো, ৱিমুত্তিকিচ্চং ৱা, কিলেসানং অচ্চন্তং ৱিমুত্তিসম্পাদনতো. কেচি পন ‘‘ৱিমুত্তিঅস্সাদ’’ন্তি ৱদন্তি.
কিঞ্চাপি অৱিসেসেন সব্বম্পি বুদ্ধৱচনং কিলেসৱিনযনেন ৱিনযো, যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযপতনাদিতো ধাৰণেন ধম্মো, ইধাধিপ্পেতে পন ধম্মৱিনযে নিদ্ধাৰেতুং ‘‘তত্থ ৱিনযপিটক’’ন্তিআদিমাহ. অৱসেসং বুদ্ধৱচনং ধম্মো, খন্ধাদিৱসেন সভাৱধম্মদেসনাবাহুল্লতো. অথ ৱা যদিপি ধম্মোযেৱ ৱিনযোপি, পৰিযত্তিযাদিভাৱতো, ৱিনযসদ্দসন্নিধানে পন ভিন্নাধিকৰণভাৱেন পযুত্তো ধম্ম-সদ্দো ৱিনযতন্তিৱিধুৰং তন্তিং দীপেতি যথা ‘‘পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰা, গোবলিবদ্ধ’’ন্তি চ.
‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তি অযং গাথা ভগৱতা অত্তনো সব্বঞ্ঞুতঞাণপদট্ঠানং অৰহত্তপ্পত্তিং পচ্চৱেক্খন্তেন একূনৱীসতিমস্স পচ্চৱেক্খণঞাণস্স অনন্তৰং ভাসিতা. তেনাহ ‘‘ইদং পঠমবুদ্ধৱচন’’ন্তি. ইদং কিৰ সব্ববুদ্ধেহি অৱিজহিতং উদানং. অযমস্স সঙ্খেপত্থো – অহং ইমস্স অত্তভাৱগেহস্স কাৰকং তণ্হাৱড্ঢকিং গৱেসন্তো যেন ঞাণেন তং দট্ঠুং সক্কা, তস্স বোধিঞাণস্সত্থায দীপঙ্কৰপাদমূলে কতাভিনীহাৰো এত্তকং কালং অনেকজাতিসংসাৰং অনেকজাতিসতসহস্সসঙ্খ্যং সংসাৰৱট্টং অনিব্বিসং তং ঞাণং অৱিন্দন্তো অলভন্তোযেৱ সন্ধাৱিস্সং সংসৰিং. যস্মা জৰাৱ্যাধিমৰণমিস্সতায জাতি নামেসা পুনপ্পুনং উপগন্তুং দুক্খা, ন চ সা তস্মিং অদিট্ঠে নিৱত্ততি, তস্মা তং গৱেসন্তো সন্ধাৱিস্সন্তি অত্থো. দিট্ঠোসীতি ইদানি মযা সব্বঞ্ঞুতঞাণং পটিৱিজ্ঝন্তেন দিট্ঠো অসি. পুন গেহন্তি পুন ইমং অত্তভাৱসঙ্খাতং মম গেহং. ন কাহসি ন কৰিস্সসি. তৱ সব্বা অৱসেসাকিলেসফাসুকা মযা ভগ্গা. ইমস্স তযা কতস্স অত্তভাৱগেহস্স কূটং অৱিজ্জাসঙ্খাতং কণ্ণিকমণ্ডলং ৱিসঙ্খতং ৱিদ্ধংসিতং. ৱিসঙ্খাৰং নিব্বানং আৰম্মণকৰণৱসেন গতং অনুপৱিট্ঠং ইদানি মম চিত্তং, অহঞ্চ তণ্হানং খযসঙ্খাতং অৰহত্তমগ্গং অজ্ঝগা অধিগতো পত্তোস্মীতি. অযং মনসা পৱত্তিতধম্মানমাদি. ‘‘যদা হৱে পাতুভৱন্তি ধম্মা’’তি (উদা. ১, ২, ৩) অযং পন ৱাচায পৱত্তিতধম্মানং আদীতি ৱদন্তি. অন্তোজপ্পনৱসেন কিৰ ভগৱা ‘‘অনেকজাতিসংসাৰ’’ন্তিআদিমাহ (ধ. প. ১৫৩). ‘‘পাটিপদদিৱসে’’তি ইদং ‘‘সব্বঞ্ঞুভাৱপ্পত্তস্সা’’তি ন এতেন সম্বন্ধিতব্বং, ‘‘পচ্চৱেক্খন্তস্স উপ্পন্না’’তি এতেন পন সম্বন্ধিতব্বং. ৱিসাখপুণ্ণমাযমেৱ হি ভগৱা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতং পত্তোতি.
ৱযধম্মাতি অনিচ্চলক্খণমুখেন দুক্খানত্তলক্খণম্পি সঙ্খাৰানং ৱিভাৱেতি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫; পটি. ম. ২.১০) ৱচনতো. লক্খণত্তযৱিভাৱননযেনেৱ চ তদাৰম্মণং ৱিপস্সনং দস্সেন্তো সব্বতিত্থিযানং অৱিসযভূতং বুদ্ধাৱেণিকং চতুসচ্চকম্মট্ঠানাধিট্ঠানং অৱিপৰীতং নিব্বানগামিনিপ্পটিপদং পকাসেতীতি দট্ঠব্বং. ইদানি তত্থ সম্মাপটিপত্তিযং নিযোজেতি ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি. অথ ৱা ‘‘ৱযধম্মা সঙ্খাৰা’’তি এতেন সঙ্খেপেন সংৱেজেত্ৱা ‘‘অপ্পমাদেন সম্পাদেথা’’তি সঙ্খেপেনেৱ নিৰৱসেসং সম্মাপটিপত্তিং দস্সেতি. অপ্পমাদপদঞ্হি সিক্খাত্তযসঙ্গহিতং কেৱলপৰিপুণ্ণং সাসনং পৰিযাদিযিত্ৱা তিট্ঠতীতি.
পঠমসঙ্গীতিযং অসঙ্গীতং সঙ্গীতিক্খন্ধককথাৱত্থুপ্পকৰণাদি. কেচি পন ‘‘সুভসুত্তম্পি (দী. নি. ১.৪৪৪) পঠমসঙ্গীতিযং অসঙ্গীত’’ন্তি ৱদন্তি, তং পন ন যুজ্জতি. পঠমসঙ্গীতিতো পুৰেতৰমেৱ হি আযস্মতা আনন্দেন জেতৱনে ৱিহৰন্তেন সুভস্স মাণৱস্স ভাসিতন্তি.
দড়্হিকম্মসিথিলীকৰণপ্পযোজনা যথাক্কমং পকতিসাৱজ্জপণ্ণত্তিসাৱজ্জেসু সিক্খাপদেসু. তেনাতি ৱিৱিধনযত্তাদিনা. এতন্তি ৱিৱিধৱিসেসনযত্তাতি গাথাৱচনং. এতস্সাতি ৱিনযস্স.
অত্তত্থপৰত্থাদিভেদেতি যো তং সুত্তং সজ্ঝাযতি, সুণাতি, ৱাচেতি, চিন্তেতি, দেসেতি চ, সুত্তেন সঙ্গহিতো সীলাদিঅত্থো তস্সাপি হোতি, তেন পৰস্স সাধেতব্বতো পৰস্সাপি হোতীতি, তদুভযং তং সুত্তং সূচেতি দীপেতি. তথা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকং লোকিযলোকুত্তৰঞ্চাতি এৱমাদিভেদে অত্থে আদি-সদ্দেন সঙ্গণ্হাতি. অত্থ-সদ্দো চাযং হিতপৰিযাযৱচনং, ন ভাসিতত্থৱচনং, যদি সিযা, সুত্তং অত্তনোপি ভাসিতত্থং সূচেতি, পৰস্সাপীতি অযমত্থো ৱুত্তো সিযা. সুত্তেন চ যো অত্থো পকাসিতো সো তস্সেৱ হোতীতি, ন তেন পৰত্থো সূচিতো হোতি, তেন সূচেতব্বস্স পৰত্থস্স নিৱত্তেতব্বস্স অভাৱা অত্থগহণঞ্চ ন কত্তব্বং. অত্তত্থপৰত্থৱিনিম্মুত্তস্স ভাসিতত্থস্স অভাৱা আদিগ্গহণঞ্চ ন কত্তব্বং. তস্মা যথাৱুত্তস্স হিতপৰিযাযস্স অত্থস্স সুত্তে অসম্ভৱতো সুত্তধাৰস্স পুগ্গলস্স ৱসেন অত্তত্থপৰত্থা ৱুত্তা.
অথ ৱা সুত্তং অনপেক্খিত্ৱা যে অত্তত্থাদযো অত্থপ্পভেদা ৱুত্তা ‘‘ন হঞ্ঞদত্থত্থিপসংসলাভা’’তি এতস্স পদস্স নিদ্দেসে (মহানি. ৬৩; চূড়নি. ৮৫) ‘‘অত্তত্থো, পৰত্থো, উভযত্থো, দিট্ঠধম্মিকো অত্থো, সম্পৰাযিকো অত্থো, উত্তানো অত্থো, গম্ভীৰো অত্থো, গূড়্হো অত্থো, পটিচ্ছন্নো অত্থো, নেয্যো অত্থো, নীতো অত্থো, অনৱজ্জো অত্থো, নিক্কিলেসো অত্থো, ৱোদানো অত্থো, পৰমত্থো’’তি তে সুত্তং সূচেতীতি অত্থো. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে অত্থ-সদ্দো ভাসিতত্থপৰিযাযোপি হোতি. এত্থ হি পুৰিমকা পঞ্চ অত্থপ্পভেদা হিতপৰিযাযা, ততো পৰে ছ ভাসিতত্থভেদা, পচ্ছিমকা পন উভযসভাৱা. তত্থ দুৰধিগমতায ৱিভাৱনে অলদ্ধগাধো গম্ভীৰো. ন ৱিৱটো গূড়্হো. মূলুদকাদযো ৱিয পংসুনা অক্খৰসন্নিৱেসাদিনা তিৰোহিতো পটিচ্ছন্নো. নিদ্ধাৰেত্ৱা ঞাপেতব্বো নেয্যো. যথাৰুতৱসেন ৱেদিতব্বো নীতো. অনৱজ্জনিক্কিলেসৱোদানা পৰিযাযৱসেন ৱুত্তা, কুসলৱিপাককিৰিযাধম্মৱসেন ৱা. পৰমত্থো নিব্বানং, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱো এৱ ৱা. অথ ৱা ‘‘অত্তনা চ অপ্পিচ্ছো হোতী’’তি অত্তত্থং, ‘‘অপ্পিচ্ছাকথঞ্চ পৰেসং কত্তা হোতী’’তি পৰত্থং সূচেতি. এৱং ‘‘অত্তনা চ পাণাতিপাতা পটিৱিৰতো হোতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৯৯, ২৬৫) সুত্তানি যোজেতব্বানি. ৱিনযাভিধম্মেহি চ ৱিসেসেত্ৱা সুত্ত-সদ্দস্স অত্থো ৱত্তব্বো. তস্মা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসপ্পৱত্তায দেসনায অত্তহিতপৰহিততাদীনি সাতিসযং পকাসিতানি হোতি তপ্পৰভাৱতো, ন আণাধম্মসভাৱৱসপ্পৱত্তাযাতি ইদমেৱ চ ‘‘অত্থানং সূচনতো সুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
সুত্তে চ আণাধম্মসভাৱা চ ৱেনেয্যজ্ঝাসযং অনুৱত্তন্তি, ন ৱিনযাভিধম্মেসু ৱিয ৱেনেয্যজ্ঝাসযো আণাধম্মসভাৱে. তস্মা ৱেনেয্যানং একন্তহিতপটিলাভসংৱত্তনিকা সুত্তন্তদেসনা হোতীতি ‘‘সুৱুত্তা চেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. পসৱতীতি ফলতি. ‘‘সুত্তাণা’’তি এতস্স অত্থং পকাসেতুং ‘‘সুট্ঠু চ নে তাযতী’’তি ৱুত্তং. অত্তত্থাদিৱিধানেসু চ সুত্তস্স পমাণভাৱো, অত্তত্থাদীনঞ্চ সঙ্গাহকত্তং যোজেতব্বং তদত্থপ্পকাসনপধানত্তা সুত্তস্স. ৱিনযাভিধম্মেহি ৱিসেসনঞ্চ যোজেতব্বং. এতন্তি ‘‘অত্থানং সূচনতো’’তিআদিকং অত্থৱচনং. এতস্সাতি সুত্তস্স.
অভিক্কমন্তীতি এত্থ অভি-সদ্দো কমনকিৰিযায ৱুদ্ধিভাৱং অতিৰেকতং দীপেতি, অভিঞ্ঞাতা অভিলক্খিতাতি এত্থ ঞাণলক্খণকিৰিযানং সুপাকটতাৱিসেসং, অভিক্কন্তেনাতি এত্থ কন্তিযা অধিকত্তং ৱিসিট্ঠতন্তি যুত্তং কিৰিযাৱিসেসকত্তা উপসগ্গস্স. অভিৰাজা অভিৱিনযেতি পন পূজিতপৰিচ্ছিন্নেসু ৰাজৱিনযেসু অভি-সদ্দো পৱত্ততীতি কথমেতং যুজ্জেয্যাতি? পূজনপৰিচ্ছেদনকিৰিযাদীপনতো, তাহি চ কিৰিযাহি ৰাজৱিনযানং যুত্তত্তা. এত্থ হি অতিমালাদীসু অতি-সদ্দো ৱিয, অভি-সদ্দো যথা সহ সাধনেন কিৰিযং ৱদতীতি অভিৰাজঅভিৱিনয-সদ্দা সিদ্ধা, এৱং অভিধম্মসদ্দে অভি-সদ্দো সহ সাধনেন ৱুড্ঢিযাদিকিৰিযং দীপেতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.
ভাৱনাফৰণৱুড্ঢীহি ৱুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৱুত্তা. আৰম্মণাদীহীতি আৰম্মণসম্পযুত্তকম্মদ্ৱাৰপটিপদাদীহি. অৱিসিট্ঠন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠেসু ৱিনযসুত্তাভিধম্মেসু অৱিসিট্ঠং সমানং. তং পিটকসদ্দন্তি অত্থো. যথাৱুত্তেনাতি ‘‘এৱং দুৱিধত্থেনা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন.
কথেতব্বানং অত্থানং দেসকাযত্তেন আণাদিৱিধিনা অতিসজ্জনং পবোধনং দেসনা. সাসিতব্বপুগ্গলগতেন যথাপৰাধাদিসাসিতব্বভাৱেন অনুসাসনং ৱিনযনং সাসনং. কথেতব্বস্স সংৱৰাসংৱৰাদিনো অত্থস্স কথনং ৱচনপটিবদ্ধতাকৰণং কথা. কথীযতি ৱা এত্থাতি কথা. সংৱৰাসংৱৰস্স কথা সংৱৰাসংৱৰকথা. এস নযো ইতৰেসুপি. ভেদ-সদ্দো ৱিসুং ৱিসুং যোজেতব্বো ‘‘দেসনাভেদং সাসনভেদং কথাভেদঞ্চ যথাৰহং পৰিদীপযে’’তি. ভেদন্তি চ নানত্তন্তি অত্থো. সিক্খা চ পহানানি চ গম্ভীৰভাৱো চ সিক্খাপ্পহানগম্ভীৰভাৱং, তঞ্চ পৰিদীপযে. এত্থ যথাতি উপাৰম্ভনিস্সৰণধম্মকোসৰক্খণহেতুপৰিযাপুণনং সুপ্পটিপত্তি দুপ্পটিপত্তীতি এতেহি পকাৰেহি. আণং পণেতুং অৰহতীতি আণাৰহো সম্মাসম্বুদ্ধত্তা. ৱোহাৰপৰমত্থানম্পি সব্ভাৱতো আহ আণাবাহুল্লতোতি. ইতো পৰেসুপি এসেৱ নযো. পচুৰাপৰাধা সেয্যসকাদযো. অজ্ঝাসযো আসযোৱ অত্থতো দিট্ঠি, ঞাণঞ্চ. ৱুত্তঞ্চেতং –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৱানুলোমিকে;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি. (ৱিসুদ্ধি. টী. ১.১৩৬);
অনুসযা কামৰাগভৱৰাগদিট্ঠিপটিঘৱিচিকিচ্ছামানাৱিজ্জাৱসেন সত্ত অনাগতা কিলেসা, অতীতা পচ্চুপ্পন্না চ তথেৱ ৱুচ্চন্তি. ন হি কালভেদেন ধম্মানং সভাৱভেদো অত্থীতি. চৰিযাতি ছ মূলচৰিযা, অন্তৰভেদেন অনেকৱিধা, সংসগ্গৱসেন তেসট্ঠি হোন্তি. তে পন অম্হেহি অসম্মোহন্তৰধানসুত্তটীকাযং ৱিভাগতো দস্সিতা, অত্থিকেহি ততো গহেতব্বা. অথ ৱা চৰিযাতি চৰিতং, তং সুচৰিতদুচ্চৰিতৱসেন দুৱিধং. অধিমুত্তি নাম সত্তানং পুব্বপৰিচযৱসেন অভিৰুচি, সা দুৱিধা হীনপণীতভেদেন. ঘনৱিনিব্ভোগাভাৱতো দিট্ঠিমানতণ্হাৱসেন ‘‘অহং মমা’’তি সঞ্ঞিনো. মহন্তো সংৱৰো অসংৱৰো. বুদ্ধিঅত্থো হি অয’মকাৰো যথা ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১১).
তীসুপি চেতেসু এতে ধম্মত্থদেসনা পটিৱেধাতি এত্থ তন্তিঅত্থো তন্তিদেসনা তন্তিঅত্থপটিৱেধো চ তন্তিৱিসযা হোন্তীতি ৱিনযপিটকাদীনং অত্থদেসনাপটিৱেধাধাৰভাৱো যুত্তো, পিটকানি পন তন্তি যেৱাতি তেসং ধম্মাধাৰভাৱো কথং যুজ্জেয্যাতি? তন্তিসমুদাযস্স অৱযৱতন্তিযা আধাৰভাৱতো. অৱযৱস্স হি সমুদাযো আধাৰভাৱেন ৱুচ্চতি, যথা – ‘‘ৰুক্খে সাখা’’তি. ধম্মাদীনঞ্চ দুক্খোগাহভাৱতো তেহি ৱিনযাদযো গম্ভীৰাতি ৱিনযাদীনঞ্চ চতুব্বিধো গম্ভীৰভাৱো ৱুত্তো. তস্মা ধম্মাদযো এৱ দুক্খোগাহত্তা গম্ভীৰা, ন ৱিনযাদযোতি ন চোদেতব্বমেতং সমুখেন, ৱিসযৱিসযীমুখেন চ ৱিনযাদীনংযেৱ গম্ভীৰভাৱস্স ৱুত্তত্তা. ধম্মো হি ৱিনযাদযো, তেসং ৱিসযো অত্থো, ধম্মত্থৱিসযা চ দেসনাপটিৱেধোতি. তত্থ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং, দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায চ দুক্খোগাহভাৱো ৱেদিতব্বো, পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা, তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা.
‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতেন ৱচনেন ধম্মস্স হেতুভাৱো কথং ঞাতব্বোতি? ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি এতস্স সমাসপদস্স অৱযৱপদত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হি ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তত্তা. ‘‘ধম্মে পটিসম্ভিদা’’তি এত্থ হি ‘‘ধম্মে’’তি এতস্স অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘হেতুম্হী’’তি ৱুত্তং, ‘‘পটিসম্ভিদা’’তি এতস্স চ অত্থং দস্সেন্তেন ‘‘ঞাণ’’ন্তি. তস্মা হেতুধম্ম-সদ্দা একত্থা, ঞাণপটিসম্ভিদা-সদ্দা চাতি ইমমত্থং ৱদন্তেন সাধিতো ধম্মস্স হেতুভাৱো, অত্থস্স হেতুফলভাৱো চ এৱমেৱ দট্ঠব্বো.
যথাধম্মন্তি চেত্থ ধম্ম-সদ্দো হেতুং হেতুফলঞ্চ সব্বং সঙ্গণ্হাতি. সভাৱৱাচকো হেস, ন পৰিযত্তিহেতুভাৱৱাচকো, তস্মা যথাধম্মন্তি যো যো অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদিধম্মো, তস্মিং তস্মিন্তি অত্থো. ধম্মানুৰূপং ৱা যথাধম্মং. দেসনাপি হি পটিৱেধো ৱিয অৱিপৰীতসৱিসযৱিভাৱনতো ধম্মানুৰূপং পৱত্ততি, যতো ‘অৱিপৰীতাভিলাপো’তি ৱুচ্চতি. ধম্মাভিলাপোতি অত্থব্যঞ্জনকো অৱিপৰীতাভিলাপো, এতেন ‘‘তত্ৰ ধম্মনিৰুত্তাভিলাপে ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৮) এত্থ ৱুত্তং সভাৱধম্মনিৰুত্তিং দস্সেতি, সদ্দসভাৱত্তা দেসনায. তথা হি নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায পৰিত্তাৰম্মণাদিভাৱো পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গপাড়িযং (ৱিভ. ৭৪৯) ৱুত্তো. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ৬৪২) সদ্দাৰম্মণতা দস্সিতা. ‘‘ইমস্স অত্থস্স অযং সদ্দো ৱাচকো’’তি ৱচনৱচনীযে ৱৱত্থপেত্ৱা তংতংৱচনীয ৱিভাৱনৱসেন পৱত্তিতো হি সদ্দো দেসনাতি. ‘‘অনুলোমাদিৱসেন ৱা কথন’’ন্তি এতেন তস্সা ধম্মনিৰুত্তিযা অভিলাপং কথনং তস্স ৱচনস্স পৱত্তনং দস্সেতি. ‘‘অধিপ্পাযো’’তি এতেন ‘‘দেসনাতি পঞ্ঞত্তী’’তি এতং ৱচনং ধম্মনিৰুত্তাভিলাপং সন্ধায ৱুত্তং, ন তব্বিনিমুত্তং পঞ্ঞত্তিং সন্ধাযাতি দস্সেতি.
ননু চ ‘‘ধম্মো তন্তী’’তি ইমস্মিং পক্খে ধম্মস্স সদ্দসভাৱত্তা ধম্মদেসনানং ৱিসেসো ন সিযাতি? ন, তেসং তেসং অত্থানং বোধকভাৱেন ঞাতো, উগ্গহণাদিৱসেন চ পুব্বে ৱৱত্থাপিতো সদ্দপ্পবন্ধো ধম্মো, পচ্ছা পৰেসং অৱবোধনত্থং পৱত্তিতো তদত্থপ্পকাসকো সদ্দো দেসনাতি. অথ ৱা যথাৱুত্তসদ্দসমুট্ঠাপকো চিত্তুপ্পাদো দেসনা, মুসাৱাদাদযো ৱিয. ‘‘ৱচনস্স পৱত্তন’’ন্তি চ যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদৱসেন যুজ্জতি. সো হি ৱচনং পৱত্তেতি, তঞ্চ তেন পৱত্তীযতি দেসীযতি. ‘‘সো চ লোকিযলোকুত্তৰো’’তি এৱং ৱুত্তং অভিসমযং যেন পকাৰেন অভিসমেতি, যং অভিসমেতি, যো চ তস্স সভাৱো, তেহি পাকটং কাতুং ‘‘ৱিসযতো অসম্মোহতো চ অত্থানুৰূপং ধম্মেসূ’’তিআদিমাহ. তত্থ হি ৱিসযতো অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো অৱিজ্জাদিধম্মসঙ্খাৰাদিঅত্থতদুভযপঞ্ঞাপনাৰম্মণো লোকিযো অভিসমযো, অসম্মোহতো অত্থাদিঅনুৰূপং ধম্মাদীসু অৱবোধো নিব্বানাৰম্মণো মগ্গসম্পযুত্তো যথাৱুত্তধম্মত্থপঞ্ঞত্তীসু সম্মোহৱিদ্ধংসনো লোকুত্তৰো অভিসমযোতি. অভিসমযতো অঞ্ঞম্পি পটিৱেধত্থং দস্সেতুং ‘‘তেসং তেসং ৱা’’তিআদিমাহ. ‘পটিৱেধনং পটিৱেধো’তি ইমিনা হি ৱচনত্থেন অভিসমযো, ‘পটিৱিজ্ঝীযতীতি পটিৱেধো’তি ইমিনা তংতংৰূপাদিধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱো চ ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুচ্চতীতি.
যথাৱুত্তেহি ধম্মাদীহি পিটকানং গম্ভীৰভাৱং দস্সেতুং ‘‘ইদানি যস্মা এতেসু পিটকেসূ’’তিআদিমাহ. যো চেত্থাতি এতেসু তংতংপিটকগতেসু ধম্মাদীসু যো পটিৱেধো, এতেসু চ পিটকেসু তেসং তেসং ধম্মানং যো অৱিপৰীতসভাৱোতি যোজেতব্বং. দুক্খোগাহতা চ অৱিজ্জাসঙ্খাৰাদীনং ধম্মত্থানং দুপ্পটিৱিজ্ঝতায, তেসং পঞ্ঞাপনস্স দুক্কৰভাৱতো তংদেসনায, পটিৱেধনসঙ্খাতস্স পটিৱেধস্স উপ্পাদনৱিসযিকৰণানং অসক্কুণেয্যত্তা, অৱিপৰীতসভাৱসঙ্খাতস্স পটিৱেধস্স দুৱিঞ্ঞেয্যতায এৱ ৱেদিতব্বা.
যন্তি যং পৰিযত্তিদুগ্গহণং সন্ধায ৱুত্তং. অত্থন্তি ভাসিতত্থং, পযোজনত্থঞ্চ. ন উপপৰিক্খন্তীতি ন ৱিচাৰেন্তি. ন নিজ্ঝানং খমন্তীতি নিজ্ঝানপঞ্ঞং নক্খমন্তি, নিজ্ঝাযিত্ৱা পঞ্ঞায দিস্ৱা ৰোচেত্ৱা গহেতব্বা ন হোন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি এৱং এতায পৰিযত্তিযা. ৱাদপ্পমোক্খানিসংসা অত্তনো উপৰি পৰেহি আৰোপিতৱাদস্স নিগ্গহস্স পমোক্খপ্পযোজনা হুত্ৱা ধম্মং পৰিযাপুণন্তি, ৱাদপ্পমোক্খা ৱা নিন্দাপমোক্খা. যস্স চত্থাযাতি যস্স চ সীলাদিপূৰণস্স অনুপাদাৱিমোক্খস্স ৱা অত্থায ধম্মং পৰিযাপুণন্তি ঞাযেন পৰিযাপুণন্তীতি অধিপ্পাযো. অস্সাতি অস্স ধম্মস্স. নানুভোন্তীতি ন ৱিন্দন্তি. তেসং তে ধম্মা দুগ্গহিতত্তা উপাৰম্ভমানদব্বমক্খপলাসাদিহেতুভাৱেন দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায সংৱত্তন্তি. ভণ্ডাগাৰে নিযুত্তো ভণ্ডাগাৰিকো, ভণ্ডাগাৰিকো ৱিয ভণ্ডাগাৰিকো, ধম্মৰতনানুপালকো. অঞ্ঞত্থং অনপেক্খিত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকস্সেৱ সতো পৰিযত্তি ভণ্ডাগাৰিকপৰিযত্তি.
‘‘তাসংযেৱা’’তি অৱধাৰণং পাপুণিতব্বানং ছড়ভিঞ্ঞাচতুপ্পটিসম্ভিদাদীনং ৱিনযে পভেদৱচনাভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. ৱেৰঞ্জকণ্ডে (পাৰা. ১২) হি তিস্সো ৱিজ্জাৱ ৱিভত্তা. দুতিযে পন ‘‘তাসংযেৱা’’তি অৱধাৰণং চতস্সো পটিসম্ভিদা অপেক্খিত্ৱা কতং, ন তিস্সো ৱিজ্জা. তা হি ছসু অভিঞ্ঞাসু অন্তোগধাতি সুত্তে ৱিভত্তা যেৱাতি.
দুগ্গহিতং গণ্হাতি, ‘‘তথাহং ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৱিদং ৱিঞ্ঞাণং সন্ধাৱতি সংসৰতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৯৬). ধম্মচিন্তন্তি ধম্মসভাৱৱিচাৰণং, ‘‘চিত্তুপ্পাদমত্তেনেৱ দানং হোতি, সযমেৱ চিত্তং অত্তনো আৰম্মণং হোতি, সব্বং চিত্তং অসভাৱধম্মাৰম্মণ’’ন্তি চ এৱমাদি. তেসন্তি তেসং পিটকানং.
এতন্তি এতং বুদ্ধৱচনং. অত্থানুলোমতো অনুলোমিকো. অনুলোমিকতংযেৱ ৱিভাৱেতুং ‘‘কস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. একনিকাযম্পীতি একসমূহম্পি. পোণিকা চিক্খল্লিকা চ খত্তিযা, তেসং নিৱাসো পোণিকনিকাযো চিক্খল্লিকনিকাযো চ.
নৱপ্পভেদন্তি এত্থ কথং নৱপ্পভেদং? সগাথকঞ্হি সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকঞ্চ সুত্তং ৱেয্যাকৰণং, তদুভযৱিনিমুত্তঞ্চ সুত্তং উদানাদিৱিসেসসঞ্ঞাৰহিতং নত্থি, যং সুত্তঙ্গং সিযা, মঙ্গলসুত্তাদীনঞ্চ (খু. পা. ৫.২; সু. নি. ২২৫) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা, গাথাভাৱতো, ধম্মপদাদীনং ৱিয, গেয্যঙ্গসঙ্গহো ৱা সিযা, সগাথকত্তা, সগাথৱগ্গস্স ৱিয, তথা উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানন্তি? ৱুচ্চতে –
‘‘সুত্তন্তি সামঞ্ঞৱিধি, ৱিসেসৱিধযো পৰে;
সনিমিত্তা নিৰুড়্হত্তা সহতাঞ্ঞেন নাঞ্ঞতো’’. (সাৰত্থ. টী. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথাৱণ্ণনা);
সব্বস্সাপি হি বুদ্ধৱচনস্স সুত্তন্তি অযং সামঞ্ঞৱিধি. তেনেৱাহ আযস্মা মহাকচ্চানো নেত্তিযং – ‘‘নৱৱিধসুত্তন্তপৰিযেট্ঠী’’তি (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰ). ‘‘এত্তকং তস্স ভগৱতো সুত্তাগতং সুত্তপৰিযাপন্নং (পাচি. ২৫৫, ১২৪২), সকৱাদে পঞ্চসুত্তসতানী’’তি (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) এৱমাদি চ এতস্স অত্থস্স সাধকং.
ৱিসেসৱিধযো পৰে সনিমিত্তা তদেকদেসেসু গেয্যাদযো ৱিসেসৱিধযো তেন তেন নিমিত্তেন পতিট্ঠিতা. তথা হি গেয্যস্স সগাথকত্তং তব্ভাৱনিমিত্তং. লোকেপি হি সসিলোকং সগাথকং (নেত্তি. অট্ঠ. ১৩) চুণ্ণিযগন্থং ‘গেয্য’ন্তি ৱদন্তি. গাথাৱিৰহে পন সতি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তং. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনঞ্হি ‘ব্যাকৰণ’ন্তি ৱুচ্চতি, ব্যাকৰণমেৱ ৱেয্যাকৰণং. এৱং সন্তে সগাথকাদীনম্পি পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জনৱসেন পৱত্তানং ৱেয্যাকৰণভাৱো আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, গেয্যাদিসঞ্ঞানং অনোকাসভাৱতো, ‘গাথাৱিৰহে সতী’তি ৱিসেসিতত্তা চ. তথা হি ধম্মপদাদীসু কেৱলং গাথাবন্ধেসু, সগাথকত্তেপি সোমনস্সঞাণমযিকগাথাযুত্তেসু, ‘ৱুত্তঞ্হেত’ন্তিআদিৱচনসম্বন্ধেসু, অব্ভুতধম্মপটিসংযুত্তেসু চ সুত্তৱিসেসেসু যথাক্কমং গাথাউদানইতিৱুত্তকঅব্ভুতধম্মসঞ্ঞা পতিট্ঠিতা, তথা সতিপি গাথাবন্ধভাৱে ভগৱতো অতীতাসু জাতীসু চৰিযানুভাৱপ্পকাসকেসু জাতকসঞ্ঞা, সতিপি পঞ্হাৱিস্সজ্জনভাৱে, সগাথকত্তে চ কেসুচি সুত্তন্তেসু ৱেদস্স লভাপনতো ৱেদল্লসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি এৱং তেন তেন সগাথকত্তাদিনা নিমিত্তেন তেসু তেসু সুত্তৱিসেসেসু গেয্যাদিসঞ্ঞা পতিট্ঠিতাতি ৱিসেসৱিধযো সুত্তঙ্গতো পৰে গেয্যাদযো. যং পনেত্থ গেয্যঙ্গাদিনিমিত্তৰহিতং, তং সুত্তঙ্গং ৱিসেসসঞ্ঞাপৰিহাৰেন সামঞ্ঞসঞ্ঞায পৱত্তনতোতি. ননু চ সগাথকং সুত্তং গেয্যং, নিগ্গাথকং সুত্তং ৱেয্যাকৰণন্তি সুত্তঙ্গং ন সম্ভৱতীতি চোদনা তদৱত্থা ৱাতি? ন তদৱত্থা, সোধিতত্তা. সোধিতঞ্হি পুব্বে গাথাৱিৰহে সতি পুচ্ছাৱিস্সজ্জনভাৱো ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তন্তি.
যঞ্চ ৱুত্তং – ‘‘গাথাভাৱতো মঙ্গলসুত্তাদীনং (খু. পা. ৫.১, ২, ৩) সুত্তঙ্গসঙ্গহো ন সিযা’’তি, তং ন, নিৰুড়্হত্তা. নিৰুড়্হো হি মঙ্গলসুত্তাদীনং সুত্তভাৱো. ন হি তানি ধম্মপদবুদ্ধৱংসাদযো ৱিয গাথাভাৱেন পঞ্ঞাতানি, অথ খো সুত্তভাৱেন. তেনেৱ হি অট্ঠকথাযং ‘‘সুত্তনামক’’ন্তি নামগ্গহণং কতং. যঞ্চ পন ৱুত্তং – ‘‘সগাথকত্তা গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি, তদপি নত্থি, যস্মা সহতাঞ্ঞেন. সহ গাথাহীতি হি সগাথকং. সহভাৱো নাম অত্থতো অঞ্ঞেন হোতি, ন চ মঙ্গলসুত্তাদীসু কথাৱিনিমুত্তো কোচি সুত্তপদেসো অত্থি, যো ‘সহ গাথাহী’তি ৱুচ্চেয্য, ন চ সমুদাযো নাম কোচি অত্থি, যদপি ৱুত্তং – ‘‘উভতোৱিভঙ্গাদীসু সগাথকপ্পদেসানং গেয্যঙ্গসঙ্গহো সিযা’’তি তদপি ন, অঞ্ঞতো. অঞ্ঞা এৱ হি তা গাথা জাতকাদিপৰিযাপন্নত্তা. অতো ন তাহি উভতোৱিভঙ্গাদীনং গেয্যঙ্গভাৱোতি. এৱং সুত্তাদীনং অঙ্গানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱো ৱেদিতব্বো.
‘‘অযং ধম্মো…পে… অযং ৱিনযো, ইমানি চতুৰাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি বুদ্ধৱচনং ধম্মৱিনযাদিভেদেন ৱৱত্থপেত্ৱা সঙ্গাযন্তেন মহাকস্সপপ্পমুখেন ৱসিগণেন অনেকচ্ছৰিযপাতুভাৱপটিমণ্ডিতায সঙ্গীতিযা ইমস্স দীঘাগমস্স পঠমমজ্ঝিমবুদ্ধৱচনাদিভাৱো ৱৱত্থাপিতোতি দস্সেতি, ‘‘এৱমেতং অভেদতো’’তিআদিনা.
নিদানকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.