১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা
৪৩১. ইদ্ধি-সদ্দস্স পঠমো কত্তুঅত্থো, দুতিযো কৰণত্থো ৱুত্তো, পাদ-সদ্দস্স একো কৰণমেৱত্থো ৱুত্তো. পজ্জিতব্বাৱ ইদ্ধি ৱুত্তা, ন চ ইজ্ঝন্তী পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধি পজ্জনকৰণেন পাদেন সমানাধিকৰণা হোতীতি ‘‘পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, তথা ইদ্ধিকিৰিযাকৰণেন সাধেতব্বা চ ৱুদ্ধিসঙ্খাতা ইদ্ধি পজ্জনকিৰিযাকৰণেন পজ্জিতব্বাতি দ্ৱিন্নং কৰণানং ন অসমানাধিকৰণতা সম্ভৱতীতি ‘‘দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি চ ন সক্কা ৱত্তুং, তস্মা পঠমেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো, দুতিযেনত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদোতি এৱং যোজনা যুজ্জতি.
‘‘ছন্দং চে…পে… অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাড়িযা ছন্দাধিপতি সমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতি-সদ্দলোপং কত্ৱা সমাসো ৱুত্তোতি ৱিঞ্ঞাযতি, অধিপতি-সদ্দত্থদস্সনৱসেন পন ‘‘ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৱা সমাধি ছন্দসমাধী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পধানভূতাতি ৱীৰিযভূতাতি কেচি ৱদন্তি. সঙ্খতসঙ্খাৰাদিনিৱত্তনত্থঞ্হি পধানগ্গহণন্তি. অথ ৱা তং তং ৱিসেসং সঙ্খৰোতীতি সঙ্খাৰো, সব্বং ৱীৰিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৱত্তনত্থং পধানগ্গহণন্তি পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো. চতুব্বিধস্স পন ৱীৰিযস্স অধিপ্পেতত্তা বহুৱচননিদ্দেসো কতো. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি দুৱিধত্থাযপি ইদ্ধিযা অধিট্ঠানত্থেন. পাদভূতন্তি ইমিনা ৱিসুং সমাসযোজনাৱসেন পন যো পুব্বে ইদ্ধিপাদত্থো পাদ-সদ্দস্স উপাযত্থতং গহেত্ৱা যথাযুত্তো ৱুত্তো, সো ৱক্খমানানং পটিলাভপুব্বভাগানং কত্তুকৰণিদ্ধিভাৱং, উত্তৰচূড়ভাজনীযে ৱা ৱুত্তেহি ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহি সাধেতব্বায ইদ্ধিযা কত্তিদ্ধিভাৱং, ছন্দাদীনঞ্চ কৰণিদ্ধিভাৱং সন্ধায ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
ৱীৰিযিদ্ধিপাদনিদ্দেসে ‘‘ৱীৰিযসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগত’’ন্তি দ্ৱিক্খত্তুং ৱীৰিযং আগতং. তত্থ পুৰিমং সমাধিৱিসেসনং ‘‘ৱীৰিযাধিপতি সমাধি ৱীৰিযসমাধী’’তি, দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৱেযেৱ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি পধানসঙ্খাৰো চ, ছন্দাদযো সমাধিৱিসেসনানি, পধানসঙ্খাৰো পন পধানৱচনেনেৱ ৱিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৱীৰিযাধিপতিতা পধানসঙ্খাৰস্স ৱুত্তা হোতি. ৱীৰিযঞ্চ সমাধিং ৱিসেসেত্ৱা ঠিতমেৱ সমন্নাগমঙ্গৱসেন পধানসঙ্খাৰৱচনেন ৱুত্তন্তি নাপি দ্ৱীহি ৱীৰিযেহি সমন্নাগমো ৱুত্তো হোতীতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৱিসিট্ঠো সমাধি, তথা ৱিসিট্ঠেনেৱ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খাৰো সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৱিসেসনানং ৱসেন চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ৱুত্তা. ৱিসেসনভাৱো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৱস্সযনৱসেন হোতীতি ‘‘ছন্দসমাধি…পে… ইদ্ধিপাদ’’ন্তি এত্থ নিস্সযত্থেপি পাদ-সদ্দে উপাযত্থেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা হোতি. তেনেৱ উত্তৰচূড়ভাজনীযে ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা ছন্দাদীনমেৱ ইদ্ধিপাদতা ৱুত্তা. পঞ্হপুচ্ছকে চ ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৱ (ৱিভ. ৪৬২) উদ্দেসং কত্ৱাপি পুন ছন্দাদীনংযেৱ কুসলাদিভাৱো ৱিভত্তোতি. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৱ হি নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি অযমেত্থ পাড়িৱসেন অত্থৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো.
৪৩৩. ৰথধুৰেতি ৰথস্স পুৰতো. হীনজাতিকো চণ্ডালো উপট্ঠানাদিগুণযোগেপি সেনাপতিট্ঠানাদীনি ন লভতীতি আহ ‘‘জাতিং সোধেত্ৱা…পে… জাতিং অৱস্সযতী’’তি. অমন্তনীযোতি হিতাহিতমন্তনে ন অৰহো.
ৰট্ঠপালত্থেৰো ছন্দে সতি কথং নানুজানিস্সন্তীতি সত্তপি ভত্তানি অভুঞ্জিত্ৱা মাতাপিতৰো অনুজানাপেত্ৱা পব্বজিত্ৱা ছন্দমেৱ অৱস্সায লোকুত্তৰধম্মং নিব্বত্তেসীতি আহ ‘‘ৰট্ঠপালত্থেৰো ৱিযা’’তি.
মোঘৰাজত্থেৰো ৱীমংসং অৱস্সযীতি তস্স ভগৱা ‘‘সুঞ্ঞতো লোকং অৱেক্খস্সূ’’তি (সু. নি. ১১২৫) সুঞ্ঞতাকথং কথেসি, পঞ্ঞানিস্সিতমাননিগ্গহত্থঞ্চ দ্ৱিক্খত্তুং পুচ্ছিতো পঞ্হং ন কথেসি. তত্থ পুনপ্পুনং ছন্দুপ্পাদনং তোসনং ৱিয হোতীতি ছন্দস্স উপট্ঠানসদিসতা ৱুত্তা, থামভাৱতো ৱীৰিযস্স সূৰত্তসদিসতা, ‘‘ছদ্ৱাৰাধিপতি ৰাজা’’তি (ধ. প. অট্ঠ. ২.১৮১ এৰকপত্তনাগৰাজৱত্থু) ৱচনতো পুব্বঙ্গমত্তা চিত্তস্স ৱিসিট্ঠজাতিসদিসতা.
অভেদতোতি ছন্দাদিকে তযো তযো ধম্মে সম্পিণ্ডেত্ৱা, ইদ্ধিইদ্ধিপাদে অমিস্সেত্ৱা ৱা কথনন্তি অত্থো. তত্থ ছন্দৱীৰিযাদযো ৱিসেসেন ইজ্ঝন্তি এতাযাতি ইদ্ধীতি ৱুচ্চন্তি, ইজ্ঝতীতি ইদ্ধীতি অৱিসেসেন সমাধিপধানসঙ্খাৰাপীতি.
ছন্দিদ্ধিপাদসমাধিদ্ধিপাদাদযো ৱিসিট্ঠা, পাদো সব্বিদ্ধীনং সাধাৰণত্তা অৱিসিট্ঠো, তস্মা ৱিসিট্ঠেস্ৱেৱ পৱেসং অৱত্ৱা অৱিসিট্ঠে চ পৱেসং ৱত্তুং যুত্তন্তি দস্সেতুং সব্বত্থ ‘‘পাদে পতিট্ঠাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতী’’তি আহ. তত্থেৱাতি ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰইদ্ধিপাদেসু, চতূসু ছন্দাদিকেস্ৱেৱাতি অত্থো. ‘‘ছন্দৱতো কো সমাধি ন ইজ্ঝিস্সতী’’তি সমাধিভাৱনামুখেন ভাৱিতা সমাধিভাৱিতা.
এত্থ পনাতি ভেদকথাযং অভেদকথনতো অভিনৱং নত্থীতি অত্থো. যে হি তযো ধম্মা অভেদকথাযং ইদ্ধিইদ্ধিপাদোত্ৱেৱ ৱুত্তা, তে এৱ ভেদকথাযং ইদ্ধীপি হোন্তি ইদ্ধিপাদাপি, সেসা ইদ্ধিপাদা এৱাতি এৱং অভিনৱাভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ছন্দো সমাধী’’তিআদিমাহ. ইমে হি তযো…পে… ন ৱিনা, তস্মা সেসা সম্পযুত্তকা চত্তাৰো খন্ধা তেসং তিণ্ণং ইজ্ঝনেন ইদ্ধি নাম ভৱেয্যুং, ন অত্তনো সভাৱেনাতি তে ইদ্ধিপাদা এৱ হোন্তি, ন ইদ্ধীতি এৱমিদং পুৰিমস্স কাৰণভাৱেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা তিণ্ণং ইদ্ধিতা ইদ্ধিপাদতা চ ৱুত্তা, সেসানঞ্চ ইদ্ধিপাদতাৱ, তং সব্বং সাধেতুং ‘‘ইমে হি তযো…পে… ন ৱিনা’’তি আহ. তেন যস্মা ইজ্ঝন্তি, তস্মা ইদ্ধি. ইজ্ঝমানা চ যস্মা সম্পযুত্তকেহি সহেৱ ইজ্ঝন্তি, ন ৱিনা, তস্মা সম্পযুত্তকা ইদ্ধিপাদা, তদন্তোগধত্তা পন তে তযো ধম্মা ইদ্ধিপাদাপি হোন্তীতি দস্সেতি. সম্পযুত্তকানম্পি পন খন্ধানং ইদ্ধিভাৱপৰিযাযো অত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সম্পযুত্তকা পনা’’তিআদিমাহ. চতূসু খন্ধেসু একদেসস্স ইদ্ধিতা, চতুন্নম্পি ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ইমিনা অত্থেন ইদ্ধিপাদতা, পুনপি চতুন্নং খন্ধানং ‘‘ইদ্ধি এৱ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ইমিনা অত্থেন ইদ্ধিপাদতা চ দস্সিতা, ন অঞ্ঞস্সাতি কত্ৱা আহ ‘‘ন অঞ্ঞস্স কস্সচি অধিৱচন’’ন্তি. ইমিনা ‘‘ইদ্ধি নাম অনিপ্ফন্না’’তি ইদং ৱাদং পটিসেধেতি.
পটিলাভপুব্বভাগানং পটিলাভস্সেৱ চ ইদ্ধিইদ্ধিপাদতাৱচনং অপুব্বন্তি কত্ৱা পুচ্ছতি ‘‘কেনট্ঠেন ইদ্ধি, কেনট্ঠেন পাদো’’তি. পটিলাভো পুব্বভাগো চাতি ৱচনসেসো. উপাযো চ উপাযভাৱেনেৱ অত্তনো ফলস্স পতিট্ঠা হোতীতি আহ ‘‘পতিট্ঠানট্ঠেনেৱ পাদো’’তি. ছন্দোযেৱ…পে… ৱীমংসাৱ ৱীমংসিদ্ধিপাদোতি কথিতং, তস্মা ন চত্তাৰো খন্ধা ইদ্ধিযা সমানকালিকা নানাক্খণিকা ৱা ইদ্ধিপাদা, জেট্ঠকভূতা পন ছন্দাদযো এৱ সব্বত্থ ইদ্ধিপাদাতি অযমেৱ তেসং অট্ঠকথাচৰিযানং অধিপ্পাযো. সুত্তন্তভাজনীযে হি অভিধম্মভাজনীযে চ সমাধিৱিসেসনৱসেন দস্সিতানং উপাযভূতানং ইদ্ধিপাদানং পাকটকৰণত্থং উত্তৰচূড়ভাজনীযং ৱুত্তন্তি. কেচীতি উত্তৰৱিহাৰৱাসিথেৰা কিৰ.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.