৪. সচ্চৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
উদ্দেসৱণ্ণনা
১৮৯. সাসনক্কমোতি অৰিযসচ্চানি ৱুচ্চন্তি অৰিযসচ্চদেসনা ৱা. সকলঞ্হি সাসনং ভগৱতো ৱচনং সচ্চৱিনিমুত্তং নত্থীতি সচ্চেসু কমতি, সীলসমাধিপঞ্ঞাসঙ্খাতং ৱা সাসনং এতেসু কমতি, তস্মা কমতি এত্থাতি কমো, কিং কমতি? সাসনং, সাসনস্স কমো সাসনক্কমোতি সচ্চানি সাসনপৱত্তিট্ঠানানি ৱুচ্চন্তি, তংদেসনা চ তব্বোহাৰেনাতি.
তথাতি তংসভাৱাৱ. অৱিতথাতি অমুসাসভাৱা. অনঞ্ঞথাতি অঞ্ঞাকাৰৰহিতা. দুক্খদুক্খতাতংনিমিত্ততাহি অনিট্ঠতা পীড়নট্ঠো, দ্ৱিধাপি পৰিদহনং, কিলেসদাহসমাযোগো ৱা সন্তাপট্ঠোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. পুগ্গলহিংসনং ৱা পীড়নং, অত্তনো এৱ তিখিণভাৱো সন্তাপনং সন্তাপোতি. এত্থ চ পীড়নট্ঠো দুক্খস্স সৰসেনেৱ আৱিভৱনাকাৰো, ইতৰে যথাক্কমং সমুদযমগ্গনিৰোধদস্সনেহি আৱিভৱনাকাৰাতি অযং চতুন্নম্পি ৱিসেসো. তত্ৰতত্ৰাভিনন্দনৱসেন ব্যাপেত্ৱা ঊহনং ৰাসিকৰণং দুক্খনিব্বত্তনং আযূহনং, সমুদযতো আগচ্ছতীতি ৱা আযং, দুক্খং. তস্স ঊহনং পৱত্তনং আযূহনং, সৰসাৱিভাৱনাকাৰো এসো. নিদদাতি দুক্খন্তি নিদানং, ‘‘ইদং তং দুক্খ’’ন্তি সম্পটিচ্ছাপেন্তং ৱিয সমুট্ঠাপেতীতি অত্থো. দুক্খদস্সনেন চাযং নিদানট্ঠো আৱি ভৱতি. সংযোগপলিবোধট্ঠা নিৰোধমগ্গদস্সনেহি, তে চ সংসাৰসংযোজনমগ্গনিৱাৰণাকাৰা দট্ঠব্বা.
নিস্সৰন্তি এত্থ সত্তা, সযমেৱ ৱা নিস্সটং ৱিসংযুত্তং সব্বসঙ্খতেহি সব্বুপধিপটিনিস্সগ্গভাৱতোতি নিস্সৰণং. অযমস্স সভাৱেন আৱিভৱনাকাৰো. ৱিৱেকাসঙ্খতামতট্ঠা সমুদযমগ্গদুক্খদস্সনাৱিভৱনাকাৰা, সমুদযক্খযঅপ্পচ্চযঅৱিনাসিতা ৱা. সংসাৰতো নিগ্গমনং নিয্যানং. অযমস্স সৰসেন পকাসনাকাৰো, ইতৰে সমুদযনিৰোধদুক্খদস্সনেহি. তত্থ পলিবোধুপচ্ছেদৱসেন নিব্বানাধিগমোৱ নিব্বাননিমিত্ততা হেত্ৱট্ঠো. পঞ্ঞাপধানত্তা মগ্গস্স নিব্বানদস্সনং, চতুসচ্চদস্সনং ৱা দস্সনট্ঠো. চতুসচ্চদস্সনে কিলেসদুক্খসন্তাপৱূপসমনে চ আধিপচ্চং কৰোন্তি মগ্গঙ্গধম্মা সম্পযুত্তধম্মেসূতি সো মগ্গস্স অধিপতেয্যট্ঠোতি. ৱিসেসতো ৱা আৰম্মণাধিপতিভূতা মগ্গঙ্গধম্মা হোন্তি ‘‘মগ্গাধিপতিনো ধম্মা’’তি ৱচনতোতি সো তেসং আকাৰো অধিপতেয্যট্ঠো. এৱমাদি আহাতি সম্বন্ধো. তত্থ অভিসমযট্ঠোতি অভিসমেতব্বট্ঠো, অভিসমযস্স ৱা ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠো, অভিসমযস্সেৱ ৱা পৱত্তিআকাৰো অভিসমযট্ঠো, সো চেত্থ অভিসমেতব্বেন পীড়নাদিনা দস্সিতোতি দট্ঠব্বো.
কুচ্ছিতং খং দুক্খং. ‘‘সমাগমো সমেত’’ন্তিআদীসু কেৱলস্স আগম-সদ্দস্স এত-সদ্দস্স চ পযোগে সংযোগত্থস্স অনুপলব্ভনতো সং-সদ্দস্স চ পযোগে উপলব্ভনতো ‘‘সংযোগং দীপেতী’’তি আহ, এৱং ‘‘উপ্পন্নং উদিত’’ন্তি এত্থাপি. অয-সদ্দো গতিঅত্থসিদ্ধো হেতু-সদ্দো ৱিয কাৰণং দীপেতি অত্তনো ফলনিপ্ফাদনেন অযতি পৱত্ততি, এতি ৱা এতস্মা ফলন্তি অযোতি, সংযোগে উপ্পত্তিকাৰণং সমুদযোতি এত্থ ৱিসুং পযুজ্জমানাপি উপসগ্গ-সদ্দা সধাতুকং সংযোগত্থং উপ্পাদত্থঞ্চ দীপেন্তি কিৰিযাৱিসেসকত্তাতি ৱেদিতব্বা.
অভাৱো এত্থ ৰোধস্সাতি নিৰোধোতি এতেন নিব্বানস্স দুক্খৱিৱেকভাৱং দস্সেতি. সমধিগতে তস্মিং তদধিগমৱতো পুগ্গলস্স ৰোধাভাৱো পৱত্তিসঙ্খাতস্স ৰোধস্স পটিপক্খভূতায নিৱত্তিযা অধিগতত্তাতি এতস্মিঞ্চত্থে অভাৱো এতস্মিং ৰোধস্সাতি নিৰোধোইচ্চেৱ পদসমাসো. দুক্খাভাৱো পনেত্থ পুগ্গলস্স, ন নিব্বানস্সেৱ. অনুপ্পাদো এৱ নিৰোধো অনুপ্পাদনিৰোধো. আযতিভৱাদীসু অপ্পৱত্তি, ন পন ভঙ্গোতি ভঙ্গৱাচকং নিৰোধ-সদ্দং নিৱত্তেত্ৱা অনুপ্পাদৱাচকং গণ্হাতি. এতস্মিং অত্থে কাৰণে ফলোপচাৰং কত্ৱা নিৰোধপচ্চযো নিৰোধোতি ৱুত্তো. পটিপদা চ হোতি পুগ্গলস্স দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা. ননু সা এৱ দুক্খনিৰোধপ্পত্তীতি তস্সা এৱ সা পটিপদাতি ন যুজ্জতীতি? ন, পুগ্গলাধিগমস্স যেহি সো অধিগচ্ছতি, তেসং কাৰণভূতধম্মানঞ্চ পত্তিভাৱেন পটিপদাভাৱেন চ ৱুত্তত্তা. সচ্ছিকিৰিযাসচ্ছিকৰণধম্মানং অঞ্ঞত্তাভাৱেপি হি পুগ্গলসচ্ছিকিৰিযধম্মভাৱেহি নানত্তং কত্ৱা নিদ্দেসো কতো. অথ ৱা দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা নিট্ঠানং ফলন্তি তস্সা দুক্খনিৰোধপ্পত্তিযা পটিপদতা দট্ঠব্বা.
বুদ্ধাদযো অৰিযা পটিৱিজ্ঝন্তীতি এত্থ পটিৱিদ্ধকালে পৱত্তং বুদ্ধাদিৱোহাৰং ‘‘অগমা ৰাজগহং বুদ্ধো’’তিআদীসু (সু. নি. ৪১০) ৱিয পুৰিমকালেপি আৰোপেত্ৱা ‘‘বুদ্ধাদযো’’তি ৱুত্তং. তে হি বুদ্ধাদযো চতূহি মগ্গেহি পটিৱিজ্ঝন্তীতি. অৰিযপটিৱিজ্ঝিতব্বানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানীতি চেত্থ পুৰিমপদে উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো. অৰিযা ইমন্তি পটিৱিজ্ঝিতব্বট্ঠেন একত্তং উপনেত্ৱা ‘‘ইম’’ন্তি ৱুত্তং. তস্মাতি তথাগতস্স অৰিযত্তা তস্স সচ্চানীতি অৰিযসচ্চানীতি ৱুচ্চন্তীতি অত্থো. তথাগতেন হি সযং অধিগতত্তা, তেনেৱ পকাসিতত্তা, ততো এৱ চ অঞ্ঞেহি অধিগমনীযত্তা তানি তস্স হোন্তীতি. অৰিযভাৱসিদ্ধিতোপীতি এত্থ অৰিযসাধকানি সচ্চানি অৰিযসচ্চানীতি পুব্বে ৱিয উত্তৰপদলোপো দট্ঠব্বো. অৰিযানি সচ্চানীতিপীতি এত্থ অৱিতথভাৱেন অৰণীযত্তা অধিগন্তব্বত্তা অৰিযানি, অৰিযৱোহাৰো ৱা অযং অৱিসংৱাদকো অৱিতথৰূপো দট্ঠব্বো.
বাধনলক্খণন্তি এত্থ দুক্খদুক্খতন্নিমিত্তভাৱো বাধনা, উদযব্বযপীড়িততা ৱা. ভৱাদীসু জাতিআদিৱসেন চক্খুৰোগাদিৱসেন চ অনেকধা দুক্খস্স পৱত্তনমেৱ পুগ্গলস্স সন্তাপনং, তদস্স কিচ্চং ৰসো. পৱত্তিনিৱত্তীসু সংসাৰমোক্খেসু পৱত্তি হুত্ৱা গয্হতীতি পৱত্তিপচ্চুপট্ঠানং. পভৱতি এতস্মা দুক্খং পটিসন্ধিযং নিব্বত্ততি পুৰিমভৱেন পচ্ছিমভৱো ঘটিতো সংযুত্তো হুত্ৱা পৱত্ততীতি পভৱো. ‘‘এৱম্পি তণ্হানুসযে অনূহতে নিব্বত্ততী দুক্খমিদং পুনপ্পুন’’ন্তি (ধ. প. ৩৩৮) এৱং পুনপ্পুনং উপ্পাদনং অনুপচ্ছেদকৰণং. ভৱনিস্সৰণনিৱাৰণং পলিবোধো. ৰাগক্খযাদিভাৱেন সব্বদুক্খসন্ততা সন্তি. অচ্চুতিৰসন্তি অচ্চুতিসম্পত্তিকং. চৱনং ৱা কিচ্চন্তি তদভাৱং কিচ্চমিৱ ৱোহৰিত্ৱা অচ্চুতিকিচ্চন্তি অত্থো. অচৱনঞ্চ সভাৱস্সাপৰিচ্চজনং অৱিকাৰতা দট্ঠব্বা. পঞ্চক্খন্ধনিমিত্তসুঞ্ঞতায অৱিগ্গহং হুত্ৱা গয্হতীতি অনিমিত্তপচ্চুপট্ঠানং. অনুসযুপচ্ছেদনৱসেন সংসাৰচাৰকতো নিগ্গমনূপাযভাৱো নিয্যানং. নিমিত্ততো পৱত্ততো চ চিত্তস্স ৱুট্ঠানং হুত্ৱা গয্হতীতি ৱুট্ঠানপচ্চুপট্ঠানং.
অসুৱণ্ণাদি সুৱণ্ণাদি ৱিয দিস্সমানং মাযাতি ৱত্থুসব্ভাৱা তস্সা ৱিপৰীততা ৱুত্তা. উদকং ৱিয দিস্সমানা পন মৰীচি উপগতানং তুচ্ছা হোতি, ৱত্থুমত্তম্পি তস্সা ন দিস্সতীতি ৱিসংৱাদিকা ৱুত্তা. মৰীচিমাযাঅত্তানং ৱিপক্খো ভাৱো তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো. অৰিযঞাণস্সাতি অৱিতথগাহকস্স ঞাণস্স, তেন পটিৱেধপচ্চৱেক্খণানি গয্হন্তি, তেসঞ্চ গোচৰভাৱো পটিৱিজ্ঝিতব্বতাআৰম্মণভাৱো চ দট্ঠব্বো. অগ্গিলক্খণং উণ্হত্তং. তঞ্হি কত্থচি কট্ঠাদিউপাদানভেদেপি ৱিসংৱাদকং ৱিপৰীতং অভূতং ৱা কদাচি ন হোতি. ‘‘ব্যাধিধম্মা জৰাধম্মা, অথো মৰণধম্মিনো’’তি (অ. নি. ৩.৩৯; ৫.৫৭) এত্থ ৱুত্তা জাতিআদিকা লোকপকতি. মনুস্সানং উদ্ধং দীঘতা, একচ্চানং তিৰচ্ছানানং তিৰিযং দীঘতা, ৱুদ্ধিনিট্ঠং পত্তানং পুন অৱড্ঢনং এৱমাদিকা চাতি ৱদন্তি. তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱেসু পচ্ছিমো তথতা, পঠমো অৱিতথতা, মজ্ঝিমো অনঞ্ঞথতাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধকন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু তণ্হাপি জাতি ৱিয দুক্খনিমিত্ততায বাধিকাতি? ন, বাধকপভৱভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা. জাতিআদীনং ৱিয ৱা দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱো দুক্খদুক্খতা চ বাধকতা, ন দুক্খস্স পভৱকতাতি নত্থি তণ্হায পভৱকভাৱেন গহিতায বাধকত্তপ্পসঙ্গো. তেনাহ ‘‘দুক্খা অঞ্ঞং ন বাধক’’ন্তি. বাধকত্তনিযামেনাতি দুক্খং বাধকমেৱ, দুক্খমেৱ বাধকন্তি এৱং দ্ৱিধাপি বাধকত্তাৱধাৰণেনাতি অত্থো. তং ৱিনা নাঞ্ঞতোতি সতিপি অৱসেসকিলেসঅৱসেসাকুসলসাসৱকুসলমূলাৱসেসসাসৱকুসলধম্মানং দুক্খহেতুভাৱে ন তণ্হায ৱিনা তেসং দুক্খহেতুভাৱো অত্থি, তেহি পন ৱিনাপি তণ্হায দুক্খহেতুভাৱো অত্থি কুসলেহি ৱিনা অকুসলেহি, ৰূপাৱচৰাদীহি ৱিনা কামাৱচৰাদীহি চ তণ্হায দুক্খনিব্বত্তকত্তা. তচ্ছনিয্যানভাৱত্তাতি দ্ৱিধাপি নিযমেন তচ্ছো নিয্যানভাৱো এতস্স, ন মিচ্ছামগ্গস্স ৱিয ৱিপৰীততায, লোকিযমগ্গস্স ৱিয ৱা অনেকন্তিকতায অতচ্ছোতি তচ্ছনিয্যানভাৱো, মগ্গো. তস্স ভাৱো তচ্ছনিয্যানভাৱত্তং, তস্মা তচ্ছনিয্যানভাৱত্তা. সব্বত্থ দ্ৱিধাপি নিযমেন তচ্ছাৱিপৰীতভূতভাৱো ৱুত্তোতি আহ ‘‘ইতি তচ্ছাৱিপল্লাসা’’তিআদি.
সচ্চ-সদ্দস্স সম্ভৱন্তানং অত্থানং উদ্ধৰণং, সম্ভৱন্তে ৱা অত্থে ৱত্ৱা অধিপ্পেতত্থস্স উদ্ধৰণং অত্থুদ্ধাৰো. ৱিৰতিসচ্চেতি মুসাৱাদৱিৰতিযং. ন হি অঞ্ঞৱিৰতীসু সচ্চ-সদ্দো নিৰুড়্হোতি. ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি গহিতা দিট্ঠি দিট্ঠিসচ্চং. ‘‘অমোসধম্মং নিব্বানং, তদৰিযা সচ্চতো ৱিদূ’’তি (সু. নি. ৭৬৩) অমোসধম্মত্তা নিব্বানং পৰমত্থসচ্চং ৱুত্তং. তস্স পন তংসম্পাপকস্স চ মগ্গস্স পজাননা পটিৱেধো অৱিৱাদকাৰণন্তি দ্ৱযম্পি ‘‘একঞ্হি সচ্চং ন দুতিযমত্থি, যস্মিং পজা নো ৱিৱদে পজান’’ন্তি (সু. নি. ৮৯০; মহানি. ১১৯) মিস্সা গাথায সচ্চন্তি ৱুত্তং.
নেতং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি এতেন জাতিআদীনং দুক্খঅৰিযসচ্চভাৱে অৱিপৰীততং দস্সেতি, অঞ্ঞং দুক্খং অৰিযসচ্চন্তি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি ইমিনা দুক্খঅৰিযসচ্চভাৱস্স জাতিআদীসু নিযততং. সচেপি কথঞ্চি কোচি এৱংচিত্তো আগচ্ছেয্য, পঞ্ঞাপনে পন সহধম্মেন পঞ্ঞাপনে অত্তনো ৱাদস্স চ পঞ্ঞাপনে সমত্থো নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অহমেতং…পে… পঞ্ঞাপেস্সামীতি আগচ্ছেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱুত্তং. জাতিআদীনং অনঞ্ঞথতা অঞ্ঞস্স চ তথাভূতস্স অভাৱোযেৱেত্থ ঠানাভাৱো. সচেপি কোচি আগচ্ছেয্য, আগচ্ছতু, ঠানং পন নত্থীতি অযমেত্থ সুত্তত্থো. এস নযো দুতিযসুত্তেপি. তত্থ পন সম্পত্ততা পচ্চক্খতা চ পঠমতা, তংনিমিত্ততা দুতিযতা, তদুপসমতা ততিযতা, তংসম্পাপকতা চতুত্থতাতি দট্ঠব্বা.
নিব্বুতিকামেন পৰিজাননাদীহি অঞ্ঞং কিঞ্চি কিচ্চং কাতব্বং নত্থি, ধম্মঞাণকিচ্চং ৱা ইতো অঞ্ঞং নত্থি, পৰিঞ্ঞেয্যাদীনি চ এতপ্পৰমানেৱাতি চত্তাৰেৱ ৱুত্তানি. তণ্হায আদীনৱদস্সাৱীনং ৱসেন ‘‘তণ্হাৱত্থুআদীনং এতংপৰমতাযা’’তি ৱুত্তং. তথা আলযে পঞ্চকামগুণসঙ্খাতে, সকলৱত্থুকামসঙ্খাতে, ভৱত্তযসঙ্খাতে ৱা দুক্খে দোসদস্সাৱীনং ৱসেন ‘‘আলযাদীনং এতংপৰমতাযা’’তি ৱুত্তং.
সহেতুকেন দুক্খেনাতি এতেন দুক্খস্স অব্বোচ্ছিন্নতাদস্সনেন অতিসংৱেগৱত্থুতং দস্সেতি.
ন পটিৱেধঞাণং ৱিয সকিদেৱ বুজ্ঝতি, অথ খো অনু অনু বুজ্ঝনতো অনুবোধো, অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কদিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিঅনুগতো ৱা বোধো অনুবোধো. ন হি সো পচ্চক্খতো বুজ্ঝতি, অনুস্সৱাদিৱসেন পন কপ্পেত্ৱা গণ্হাতীতি. কিচ্চতোতি পৰিজাননাদিতো. তংকিচ্চকৰণেনেৱ হি তানি তস্স পাকটানি. ৱিৱট্টানুপস্সনায হি সঙ্খাৰেহি পতিলীযমানমানসস্স উপ্পজ্জমানং মগ্গঞাণং ৱিসঙ্খাৰং দুক্খনিস্সৰণং আৰম্মণং কত্ৱা দুক্খং পৰিচ্ছিন্দতি, দুক্খগতঞ্চ তণ্হং পজহতি, নিৰোধঞ্চ ফুসতি আদিচ্চো ৱিয পভায, সম্মাসঙ্কপ্পাদীহি সহ উপ্পন্নং তং মগ্গং ভাৱেতি, ন চ সঙ্খাৰে অমুঞ্চিত্ৱা পৱত্তমানেন ঞাণেন এতং সব্বং সক্কা কাতুং নিমিত্তপৱত্তেহি অৱুট্ঠিতত্তা, তস্মা এতানি কিচ্চানি কৰোন্তং তং ঞাণং দুক্খাদীনি ৱিভাৱেতি তত্থ সম্মোহনিৱত্তনেনাতি ‘‘চত্তাৰিপি সচ্চানি পস্সতী’’তি ৱুত্তং.
দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতীতি কালন্তৰদস্সনং সন্ধায ৱুত্তন্তি চে? ন, ‘‘যো নু খো, আৱুসো, দুক্খং পস্সতি, দুক্খসমুদযম্পি সো পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৫.১১০০) একদস্সিনো অঞ্ঞত্তযদস্সিতাৱিচাৰণায তস্সা সাধনত্থং গৱংপতিত্থেৰেন ইমস্স সুত্তস্স আহৰিতত্তা পচ্চেকঞ্চ সচ্চেসু দিস্সমানেসু অঞ্ঞত্তযদস্সনস্স যোজিতত্তা. অঞ্ঞথা অনুপুব্বাভিসমযে পুৰিমদিট্ঠস্স পচ্ছা অদস্সনতো সমুদযাদিদস্সিনো দুক্খাদিদস্সনতা ন যোজেতব্বা সিযাতি. সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জমত্তদস্সনতো সক্কাযদিট্ঠিপৰিযুট্ঠানং নিৱাৰেতি. ‘‘লোকসমুদযং খো, কচ্চান, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যা লোকে নত্থিতা, সা ন হোতী’’তি ৱচনতো সমুদযদস্সনং হেতুফলপ্পবন্ধাৱিচ্ছেদদস্সনৱসেন উচ্ছেদদিট্ঠিপৰিযুট্ঠানং নিৱত্তেতি. ‘‘লোকনিৰোধং খো…পে… পস্সতো যা লোকে অত্থিতা, সা ন হোতী’’তি (সং. নি. ২.১৫) ৱচনতো নিৰোধদস্সনং হেতুনিৰোধা ফলনিৰোধদস্সনৱসেন সস্সতদিট্ঠিপৰিযুট্ঠানং নিৱাৰেতি. অত্তকাৰস্স পচ্চক্খদস্সনতো মগ্গদস্সনেন ‘‘নত্থি অত্তকাৰে, নত্থি পৰকাৰে, নত্থি পুৰিসকাৰে’’তিআদিকং (দী. নি. ১.১৬৮) অকিৰিযদিট্ঠিপৰিযুট্ঠানং পজহতি. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. নত্থি হেতু…পে… ৱিসুদ্ধিযা, অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তিআদিকা অহেতুকদিট্ঠি চ ইধ অকিৰিযদিট্ঠিগ্গহণেন গহিতাতি দট্ঠব্বা. সাপি হি ৱিসুদ্ধিমগ্গদস্সনেন পহীযতীতি.
দুক্খঞাণং সমুদযফলস্স দুক্খস্স অধুৱাদিভাৱং পস্সতীতি ফলে ৱিপ্পটিপত্তিং নিৱত্তেতি. ‘‘ইস্সৰো লোকং পৱত্তেতি নিৱত্তেতি চা’’তি ইস্সৰকাৰণিনো ৱদন্তি, পধানতো আৱি ভৱতি, তত্থেৱ চ পতিলীযতীতি পধানকাৰণিনো. ‘‘কালৱসেনেৱ পৱত্ততি নিৱত্ততি চা’’তি কালৱাদিনো. ‘‘সভাৱেনেৱ সম্ভোতি ৱিভোতি চা’’তি সভাৱৱাদিনো. আদি-সদ্দেন অণূহি লোকো পৱত্ততি, সব্বং পুব্বেকতহেতূতি এৱমাদি অকাৰণপৰিগ্গহো দট্ঠব্বো. ৰামুদকাড়াৰাদীনং ৱিয অৰূপলোকে, নিগণ্ঠাদীনং ৱিয লোকথুপিকায অপৱগ্গো মোক্খোতি গহণং. আদি-সদ্দেন পধানস্স অপ্পৱত্তি, গুণৱিযুত্তস্স অত্তনো সকত্তনি অৱট্ঠানং, ব্ৰহ্মুনা সলোকতা, দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি এৱমাদিগ্গহণঞ্চ দট্ঠব্বং. এত্থ গুণৱিযুত্তস্সাতি বুদ্ধিসুখদুক্খইচ্ছাদোসপযত্তধম্মাধম্মসঙ্খাৰেহি নৱহি অত্তগুণেহি ৱিপ্পযুত্তস্সাতি কণাদভক্খৱাদো. ইন্দ্ৰিযতপ্পনপুত্তমুখদস্সনাদীহি ৱিনা অপৱগ্গো নত্থীতি গহেত্ৱা তথাপৱত্তনং কামসুখল্লিকানুযোগো.
অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু দ্ৱাদসসু আযতনেসু কামভৱৱিভৱতণ্হাৱসেন দ্ৱাদস তিকা ছত্তিংস তণ্হাৱিচৰিতানি. খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে ৱা আগতনযেন কালৱিভাগং অনামসিত্ৱা ৱুত্তানি. ৱীমংসিদ্ধিপাদাদযো বোধিপক্খিযা কিচ্চনানত্তেন ৱুত্তা, অত্থতো একত্তা সম্মাদিট্ঠিমুখেন তত্থ অন্তোগধা. তযো নেক্খম্মৱিতক্কাদযোতি লোকিযক্খণে অলোভমেত্তাকৰুণাসম্পযোগৱসেন ভিন্না মগ্গক্খণে লোভব্যাপাদৱিহিংসাসমুচ্ছেদৱসেন তযোতি একোপি ৱুত্তো. এস নযো সম্মাৱাচাদীসু. অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিতানং পন ভাৱে সম্মাআজীৱসম্ভৱতো তেন তেসং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ভৱন্তৰেপি জীৱিতহেতুপি অৰিযেহি অৱীতিক্কমনীযত্তা অৰিযকন্তানং সম্মাৱাচাদিসীলানং গহণেন যেন সদ্ধাহত্থেন তানি পৰিগ্গহেতব্বানি, সো সদ্ধাহত্থো গহিতোযেৱ হোতীতি ততো অনঞ্ঞানি সদ্ধিন্দ্ৰিযসদ্ধাবলানি তত্থ অন্তোগধানি হোন্তি. তেসং অত্থিতাযাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযসদ্ধাবলছন্দিদ্ধিপাদানং অত্থিতায সীলস্স অত্থিভাৱতো তিৱিধেনপি সীলেন তে তযোপি গহিতাতি তত্থ অন্তোগধা. চিত্তসমাধীতি চিত্তিদ্ধিপাদং ৱদতি. ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱয’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২) হি চিত্তমুখেন সমাধি ৱুত্তোতি সমাধিমুখেন চিত্তম্পি ৱত্তব্বতং অৰহতি. চিত্তিদ্ধিপাদভাৱনায পন সমাধিপি অধিমত্তো হোতীতি ৱীমংসিদ্ধিপাদাদিৱচনং ৱিয চিত্তিদ্ধিপাদৱচনং অৱত্ৱা ইধ ‘‘চিত্তসমাধী’’তি ৱুত্তং. ‘‘পীতিমনস্স কাযো পস্সম্ভতি, পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতি, সুখিনো চিত্তং সমাধিযতী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৯; সং. নি. ৫.৩৭৬; অ. নি. ৩.৯৬; ১১.১২) ৱচনতো সমাধিউপকাৰা পীতিপস্সদ্ধিযো, তস্মা সমাধিগ্গহণেন গহিতা, উপেক্খা পন সমাধিউপকাৰকতো তংসদিসকিচ্চতো চ, তস্মা সম্মাসমাধিৱসেন এতেসং অন্তোগধতা দট্ঠব্বা.
ভাৰো ৱিয ৱিঘাতকত্তা. দুব্ভিক্খমিৱ বাধকত্তা. ‘‘নিব্বানপৰমং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.২১৫, ২১৭; ধ. প. ২০৩, ২০৪) সুখভাৱতো সুভিক্খমিৱ. অনিট্ঠভাৱতো সাসঙ্কসপ্পটিভযতো চ দুক্খং ৱেৰীৱিসৰুক্খভযওৰিমতীৰূপমং.
তথত্থেনাতি তথসভাৱেন, পৰিঞ্ঞেয্যভাৱেনাতি অত্থো. এতেন অৰিযসচ্চদ্ৱযং সিযা দুক্খং, ন অৰিযসচ্চং, সিযা অৰিযসচ্চং, ন দুক্খন্তি ইমমত্থং দস্সেতি. অৰিযসচ্চ-সদ্দপৰা হি দুক্খাদিসদ্দা পৰিঞ্ঞেয্যাদিভাৱং ৱদন্তি. তেনেৱ অৰিযসচ্চ-সদ্দানপেক্খং দুক্খ-সদ্দং সন্ধায মগ্গসম্পযুত্তসামঞ্ঞফলধম্মানং আদিপদসঙ্গহো ৱুত্তো, তদপেক্খং সন্ধায চতুত্থপদসঙ্গহো. সমুদযাদীসু অৱসেসকিলেসাদযো সমুদযো, ন অৰিযসচ্চং, সঙ্খাৰনিৰোধো নিৰোধসমাপত্তি চ নিৰোধো, ন অৰিযসচ্চং, অৰিযমগ্গতো অঞ্ঞানি মগ্গঙ্গানি মগ্গো, ন অৰিযসচ্চন্তি ইমিনা নযেন যোজনা কাতব্বা. দুক্খং ৱেদনীযম্পি সন্তং ৱেদকৰহিতং, কেৱলং পন তস্মিং অত্তনো পচ্চযেহি পৱত্তমানে দুক্খং ৱেদেতীতি ৱোহাৰমত্তং হোতি. এৱং ইতৰেসুপি.
কিৰিযাৱ ৱিজ্জতীতি সমুদযমেৱ ৱদতি, তস্স ৱা দুক্খপচ্চযভাৱং. মগ্গো অত্থীতি ৱত্তব্বে ‘‘মগ্গমত্থী’’তি ওকাৰস্স অভাৱো কতোতি দট্ঠব্বো. গমকোতি গন্তা. সাসৱতা অসুভতাতি কত্ৱা নিৰোধমগ্গা সুভা এৱ. দুক্খাদীনং পৰিযাযেন সমুদযাদিভাৱো চ অত্থি, ন পন নিৰোধভাৱো, নিৰোধস্স ৱা দুক্খাদিভাৱোতি ন অঞ্ঞমঞ্ঞসমঙ্গিতাতি আহ ‘‘নিৰোধসুঞ্ঞানি ৱা’’তিআদি. সমুদযে দুক্খস্সাভাৱতোতি পোনোব্ভৱিকায তণ্হায পুনব্ভৱস্স অভাৱতো. যথা ৱা পকতিৱাদীনং ৱিকাৰাৱিভাৱতো পুব্বে পটিপ্পলীনা চ পকতিভাৱেনেৱ তিট্ঠন্তি, ন এৱং সমুদযসম্পযুত্তম্পি দুক্খং সমুদযভাৱেন তিট্ঠতীতি আহ ‘‘সমুদযে দুক্খস্সাভাৱতো’’তি. যথা অৱিভত্তেহি ৱিকাৰেহি মহন্তা ৱিসেসিন্দ্ৰিযভূতৱিসেসেহি পকতিভাৱেনেৱ ঠিতেহি পকতি সগব্ভা পকতিৱাদীনং, এৱং ন ফলেন সগব্ভো হেতূতি অত্থো. দুক্খসমুদযানং নিৰোধমগ্গানঞ্চ অসমৱাযাতি এতং ৱিৱৰন্তো আহ ‘‘ন হেতুসমৱেতং হেতুফল’’ন্তিআদি. তত্থ ইধ তন্তূসু পটো, কপালেসু ঘটো, বিৰণেসু কটো, দ্ৱীসু অণূসু দ্ৱিঅণুকন্তিআদিনা ইধ বুদ্ধিৱোহাৰজনকো অৱিসুং সিদ্ধানং সম্বন্ধো সমৱাযো, তেন সমৱাযেন কাৰণেসু দ্ৱীসু অণূসু দ্ৱিঅণুকং ফলং সমৱেতং একীভূতমিৱ সম্বন্ধং, তীসু অণূসু তিঅণুকন্তি এৱং মহাপথৱিমহাউদকমহাঅগ্গিমহাৱাতক্খন্ধপৰিযন্তং ফলং অত্তনো কাৰণেসু সমৱেতন্তি সমৱাযৱাদিনো ৱদন্তি. এৱং পন ৱদন্তেহি অপৰিমাণেসু কাৰণেসু মহাপৰিমাণং একং ফলং সমৱেতং অত্তনো অন্তোগধেহি কাৰণেহি সগব্ভং অসুঞ্ঞন্তি ৱুত্তং হোতি, এৱমিধ সমৱাযাভাৱা ফলে হেতু নত্থীতি হেতুসুঞ্ঞং ফলন্তি অত্থো.
পৱত্তিভাৱতোতি সংসাৰস্স পৱত্তিভাৱতো. চতুআহাৰভেদতোতি ইমিনা চত্তাৰো আহাৰভেদে তেহি ভিন্নে তপ্পচ্চযধম্মভেদে চ সঙ্গণ্হাতি. ৰূপাভিনন্দনাদিভেদো ৰূপাদিখন্ধৱসেন, আৰম্মণৱসেন ৱা. উপাদানেহি উপাদীযতীতি উপাদি, উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. নিব্বানঞ্চ তংনিস্সৰণভূতং তস্স ৱূপসমো তংসন্তীতি কত্ৱা তস্স যাৱ পচ্ছিমং চিত্তং, তাৱ সেসতং, ততো পৰঞ্চ অনৱসেসতং উপাদায ‘‘সউপাদিসেসনিব্বানধাতু অনুপাদিসেসনিব্বানধাতূ’’তি দ্ৱিধা ৱোহৰীযতীতি. ‘‘সম্মাদিট্ঠি সম্মাসঙ্কপ্পো ৱিপস্সনা, ইতৰে সমথো’’তি ৱদন্তি. সীলম্পি হি সমথস্স উপকাৰকত্তা সমথগ্গহণেন গয্হতীতি তেসং অধিপ্পাযো. অথ ৱা যানদ্ৱযৱসেন লদ্ধো মগ্গো সমথো ৱিপস্সনাতি আগমনৱসেন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. সপ্পদেসত্তাতি সীলক্খন্ধাদীনং একদেসত্তাতি অত্থো. সীলক্খন্ধাদযো হি সব্বলোকিযলোকুত্তৰসীলাদিসঙ্গাহকা, অৰিযমগ্গো লোকুত্তৰোযেৱাতি তদেকদেসো হোতি.
ওনতসহাযো ৱিয ৱাযামো পগ্গহকিচ্চসামঞ্ঞতো. অংসকূটং দত্ৱা ঠিতসহাযো ৱিয সতি অপিলাপনৱসেন নিচ্চলভাৱকৰণসামঞ্ঞতো. সজাতিতোতি সৱিতক্কসৱিচাৰাদিভেদেসু সমানায সমাধিজাতিযাতি অত্থো. কিৰিযতোতি সমাধিঅনুৰূপকিৰিযতো. ততো এৱ হি ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা সমাধিনিমিত্তা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা সমাধিপৰিক্খাৰা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) সতিৱাযামানং সমাধিস্স নিমিত্তপৰিক্খাৰভাৱো ৱুত্তোতি.
আকোটেন্তেন ৱিযাতি ‘‘অনিচ্চং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা পঞ্ঞাসদিসেন কিচ্চেন সমন্ততো আকোটেন্তেন ৱিয ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেন, দুক্খং ভযট্ঠেনা’’তিআদিনা পৰিৱত্তন্তেন ৱিয চ আদায ঊহিত্ৱা দিন্নমেৱ পঞ্ঞা পটিৱিজ্ঝতি. দ্ৱিন্নং সমানকালত্তেপি পচ্চযভাৱেন সঙ্কপ্পস্স পুৰিমকালস্স ৱিয নিদ্দেসো কতো. সজাতিতোতি ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদীসু সমানায পঞ্ঞাজাতিযা. কিৰিযতোতি এত্থ পঞ্ঞাসদিসকিচ্চং কিৰিযাতি ৱুত্তং, পুব্বে পন সমাধিউপকাৰকং তদনুৰূপং কিচ্চন্তি অযমেত্থ ৱিসেসো. ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.৪৬) ৱচনতো চত্তাৰিপি অভিমুখং পচ্চক্খতো ঞাতব্বানি, অভিৱিসিট্ঠেন ৱা ঞাণেন ঞাতব্বানীতি অভিঞ্ঞেয্যানি.
দুৰভিসম্ভৱতৰন্তি অভিসম্ভৱিতুং সাধেতুং অসক্কুণেয্যতৰং, সত্তিৱিঘাতেন দুৰধিগমন্তি অত্থো. বাধকপভৱসন্তিনিয্যানলক্খণেহি ৱৱত্থানং সলক্খণৱৱত্থানং. দুৰৱগাহত্থেন গম্ভীৰত্তাতি ওড়াৰিকা দুক্খসমুদযা. তিৰচ্ছানগতানম্পি হি দুক্খং আহাৰাদীসু চ অভিলাসো পাকটো, পীড়নাদিআযূহনাদিৱসেন পন ‘‘ইদং দুক্খং, ইদমস্স কাৰণ’’ন্তি যাথাৱতো ওগাহিতুং অসক্কুণেয্যত্তা গম্ভীৰা, সণ্হসুখুমধম্মত্তা নিৰোধমগ্গা সভাৱতো এৱ গম্ভীৰত্তা দুৰৱগাহা, তেনেৱ উপ্পন্নে মগ্গে নত্থি নিৰোধমগ্গানং যাথাৱতো অনৱগাহোতি. নিব্বানম্পি মগ্গেন অধিগন্তব্বত্তা তস্স ফলন্তি অপদিস্সতীতি আহ ‘‘ফলাপদেসতো’’তি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘দুক্খনিৰোধে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৯). মগ্গোপি নিৰোধস্স সম্পাপকভাৱতো হেতূতি অপদিস্সতীতি আহ ‘‘হেতুঅপদেসতো’’তি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি (ৱিভ. ৭১৯). ইতি ৱিজঞ্ঞাতি ইতি-সদ্দেন ৱিজাননক্কমং দস্সেতি. এৱং পকাৰেহীতি এৱং-সদ্দেন ৱিজাননকাৰণভূতে নযে.
উদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১. দুক্খসচ্চনিদ্দেসো
জাতিনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯০. তত্থ …পে… অযং মাতিকাতি নিদ্দেসৱাৰআদিম্হি ৱুত্তে জাতিআদিনিদ্দেসে তেসং জাতিআদীনং নিদ্দেসৱসেন দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স কথনত্থায, তেসু ৱা জাতিআদীসু তেসঞ্চ দুক্খট্ঠে ৱেদিতব্বে জাতিআদীনং নিদ্দেসৱসেন দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স কথনত্থায দুক্খদুক্খন্তিআদিকা দুক্খমাতিকা ৱেদিতব্বাতি অত্থো. অথ ৱা তত্থাতি তস্মিং নিদ্দেসৱাৰে. ‘‘জাতিপি দুক্খা…পে… সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি অযং দুক্খস্স অৰিযসচ্চস্স কথনত্থায মাতিকাতি যথাদস্সিতস্স জাতিআদিনিদ্দেসস্স মাতিকাভাৱং দীপেতি. তং দীপেত্ৱা পুন যস্মিং পদদ্ৱযে ঠত্ৱা দুক্খং অৰিযসচ্চং কথেতব্বং, তস্স নিদ্ধাৰণত্থং সব্বং দুক্খং সঙ্কড্ঢেন্তো আহ ‘‘ইদঞ্হি দুক্খং নামা’’তিআদি.
সভাৱতোতি দুক্খৱেদযিতসভাৱতো. নামতোতি তেনেৱ সভাৱেন লদ্ধনামতো. তেন ন অঞ্ঞেন পৰিযাযেন ইদং দুক্খং নাম, অথ খো দুক্খত্তাযেৱাতি সভাৱেন নামং ৱিসেসেতি. অথ ৱা নামতোতি উদযব্বযৱন্ততায লদ্ধনামতো. যথা অঞ্ঞে উদযব্বযৱন্তো ধম্মা ন সভাৱতো দুক্খা, ন এৱং ইদং, অথ খো সভাৱতো দুক্খা, ভূতমেৱেদং দুক্খন্তি পুৰিমেন দুক্খ-সদ্দেন পচ্ছিমং ৱিসেসেতি. ৱিপৰিণামৱন্ততায সুখং অনিট্ঠমেৱ হোতীতি দুক্খং নাম জাতং. তেনেৱাহ ‘‘দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো’’তি. কণ্ণসূলাদীহি অভিভূতস্স নিত্থুননাদীহি দুক্খাভিভূততায ৱিঞ্ঞাযমানাযপি কিং তৱ ৰুজ্জতীতি পুচ্ছিত্ৱাৱ কণ্ণসূলাদিদুক্খং জানিতব্বং হোতীতি পটিচ্ছন্নদুক্খতা তস্স ৱুত্তা. উপক্কমস্স চ পাকটভাৱতোতি কাৰণাৱসেন দুক্খৱিসেসস্স পাকটভাৱং দস্সেতি.
সভাৱং মুঞ্চিত্ৱা পকাৰন্তৰেন দুক্খন্তি ৱুচ্চমানং পৰিযাযদুক্খং. কথেতব্বত্তা পটিঞ্ঞাতং যথা কথেতব্বং, তংপকাৰদস্সনত্থং ‘‘অৰিযসচ্চঞ্চ নামেত’’ন্তিআদিমাহ. সঙ্খেপো সামঞ্ঞং, সামঞ্ঞঞ্চ ৱিসেসে অন্তোকৰিত্ৱা পৱত্ততীতি তত্থ উভযথাপি কথেতুং ৱট্টতি. ৱিত্থাৰো পন ৱিসেসো জাতিআদিকো, ৱিসেসো চ ৱিসেসন্তৰনিৱত্তকোতি জাতিআদীসু জৰাদীনং সঙ্খিপনং ন সক্কা কাতুন্তি তত্থ ৱিত্থাৰেনেৱ কথেতব্বং.
১৯১. ‘‘অপৰস্স অপৰস্সা’’তি দীপনং অপৰত্থদীপনং. সামিঅত্থেপি হি অপৰত্থ-সদ্দো সিজ্ঝতীতি. তেসং তেসন্তি ৱা সামিৱসেন ৱুত্তং অত্থং ভুম্মৱসেন ৱত্তুকামতায আহ ‘‘অপৰত্থদীপন’’ন্তি, অপৰস্মিং অপৰস্মিং দীপনন্তি অত্থো. অপৰস্স অপৰস্স ৱা জাতিসঙ্খাতস্স অত্থস্স দীপনং অপৰত্থদীপনং. পঞ্চগতিৱসেন একেকাযপি গতিযা খত্তিযাদিভুম্মদেৱাদিহত্থিআদিজাতিৱসেন চাতি গতিজাতিৱসেন.
তিণাকাৰো তিণজাতি, সো চ উপাদাপঞ্ঞত্তীতি ‘‘পঞ্ঞত্তিয’’ন্তি আহ. তদুপাদাযাতি তং পঠমং ৱিঞ্ঞাণং উপাদায অযং জাতি, নাস্স কুতোচি নিগ্গমনং উপাদায. যস্মা চ এৱং, তস্মা সাৱস্স জাতি পঠমৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতাতি অত্থো. অথ ৱা তদুপাদায সজাতোতি ৱুচ্চতীতি সাৱস্স জাতি পঠমৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতাতি অত্থো. ৱিঞ্ঞাণমুখেন চ পঞ্চপি খন্ধা ৱুত্তা হোন্তীতি ‘‘পটিসন্ধিয’’ন্তি আহ. অৰিযভাৱকৰণত্তা অৰিযসীলন্তি পাতিমোক্খসংৱৰো ৱুচ্চতি. জাতিআদীনিপি লক্খণানি ধম্মানং আকাৰৱিকাৰাতি কত্ৱা সহুপ্পাদকা সহৱিকাৰকাতি ৱুত্তা. জাযনট্ঠেনাতিআদি আযতনৱসেন যোনিৱসেন চ দ্ৱীহি দ্ৱীহি পদেহি সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা জাতিং দস্সেতুং ৱুত্তং. পুৰিমনযে পন একেকেনেৱ পদেন সব্বসত্তে পৰিযাদিযিত্ৱা জাতি দস্সিতাতি অযং ৱিসেসো. কেচি পন ‘‘পুৰিমনযে কত্তুনিদ্দেসো, পচ্ছিমনযে ভাৱনিদ্দেসো কতো’’তি ৱদন্তি, ‘‘তেসং তেসং সত্তানং জাতী’’তি পন কত্তৰি সামিনিদ্দেসস্স কতত্তা উভযত্থাপি ভাৱনিদ্দেসোৱ যুত্তো. সম্পুণ্ণা জাতি সঞ্জাতি. পাকটা নিব্বত্তি অভিনিব্বত্তি. ‘‘তেসং তেসং সত্তানং…পে… অভিনিব্বত্তী’’তি সত্তৱসেন পৱত্তত্তা সম্মুতিকথা.
তত্ৰ তত্ৰাতি একচতুৱোকাৰভৱেসু দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং, সেসে ৰূপধাতুযং পটিসন্ধিক্খণে উপ্পজ্জমানানং পঞ্চন্নং, কামধাতুযং ৱিকলাৱিকলিন্দ্ৰিযানং ৱসেন সত্তন্নং নৱন্নং দসন্নং পুন দসন্নং একাদসন্নঞ্চ আযতনানং ৱসেন সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. একভৱপৰিযাপন্নস্স খন্ধসন্তানস্স পঠমাভিনিব্বত্তিভূতা পটিসন্ধিক্খন্ধাতি আহ ‘‘পঠমাভিনিব্বত্তিলক্খণা’’তি. তমেৱ সন্তানং নিয্যাতেন্তং ৱিয ‘‘হন্দ গণ্হথা’’তি পটিচ্ছাপেন্তং ৱিয পৱত্ততীতি নিয্যাতনৰসা. সন্ততিযা এৱ উম্মুজ্জনং হুত্ৱা গয্হতীতি উম্মুজ্জনপচ্চুপট্ঠানা. দুক্খৰাসিস্স ৱিচিত্ততা দুক্খৱিচিত্ততা, দুক্খৱিসেসা ৱা তদৱযৱা, তং পচ্চুপট্ঠাপেতি ফলতীতি দুক্খৱিচিত্ততাপচ্চুপট্ঠানা.
পৰিযাযনিপ্পৰিযাযদুক্খেসু যং দুক্খং জাতি হোতি, তং দুক্খভাৱোযেৱ তস্সা দুক্খট্ঠো. যদি অক্খানেন পাপুণিতব্বং সিযা, ভগৱা আচিক্খেয্য. ভগৱতাপি –
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমো নু খো মহন্ততৰো? যো চাযং মযা পৰিত্তো পাণিমত্তো পাসাণো গহিতো, যো চ হিমৱা পব্বতৰাজাতি. অপ্পম…পে… গহিতো, হিমৱন্তং পব্বতৰাজানং উপনিধায সঙ্খম্পি ন উপেতি, কলভাগম্পি ন উপেতি, উপনিধম্পি ন উপেতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং সো পুৰিসো তীহি সত্তিসতেহি হঞ্ঞমানো ততোনিদানং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি, তং নেৰযিকস্স দুক্খস্স উপনিধায সঙ্খম্পি…পে… উপনিধম্পি ন উপেতী’’তি (ম. নি. ৩.২৫০) –
উপমাৱসেন পকাসিতং আপাযিকদুক্খং. সুখুপ্পত্তিকাৰণানি সুচীনি উপ্পলাদীনীতি কত্ৱা তত্থ নিব্বত্তিনিৱাৰণেন জাতিযা দুক্খৱত্থুভাৱং দস্সেতি ‘‘অথ খো’’তিআদিনা. দুক্খুপ্পত্তিকাৰণে নিব্বত্তনেন গব্ভপৰিহৰণূপক্কমেন ৱিনা মাতুকুচ্ছিসম্ভৱমেৱ দুক্খং গব্ভোক্কন্তিমূলকং অঞ্ঞানপেক্খত্তা, উপক্কমনিব্বত্তং পন পৰিহৰণমূলকং ওক্কন্তিমত্তানপেক্খত্তা. অযমেতেসং ৱিসেসো.
অত্তনো অভিমুখং কড্ঢনং আকড্ঢনং, পৰিতো সব্বতোভাগেন কড্ঢনং পৰিকড্ঢনং. অধো ধুননং ওধুননং, তিৰিযং, সব্বতো ৱা ধুননং নিধুননং. তচ্ছেত্ৱা খাৰপক্খিপনং খাৰাপটিচ্ছকং.
সকলসৰীৰন্হাপনং ন্হাপনং, একদেসধোৱনং ধোৱনং, সূৰিযাভিমুখপৱত্তনেন আতাপনং, পঞ্চগ্গিতাপেন পৰিতাপনং দট্ঠব্বং. সব্বোযেৱ ৱা তাপো দ্ৱিধাপি ৱুত্তো.
কুহিং নু পতিট্ঠং লভেথ, জাতিযা ৱিনা ন তস্স দুক্খস্স পতিট্ঠানং অত্থীতি অত্থো, জাতিযা ৱা ৱিনা সো সত্তো কুহিং নু পতিট্ঠং, কত্থ নু পতিট্ঠন্তো তং দুক্খং লভেথাতি অত্থো. তত্থ তিৰচ্ছানেসু কথং দুক্খং ভৱেয্য তহিং তিৰচ্ছানেসু জাতিং ৱিনা. ন চস্সাতি ন চে অস্স. ননু নেৱত্থীতি সম্বন্ধো কাতব্বো, ননু আহাতি ৱা. যদতোতি যস্মা নেৱত্থি, তস্মা আহাতি অত্থো.
জৰানিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯২. জীৰণমেৱ জীৰণতা, জীৰণস্স ৱা আকাৰো তা-সদ্দেন ৱুত্তো.
যথাপুৰে অসল্লক্খেন্তেতি গাৰৱকৰণউপট্ঠানাদীনি অসল্লক্খেন্তে তংনিমিত্তং দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি অত্থো.
সতাদীনন্তি সতিসুতৱীৰিযপঞ্ঞাদীনং ৱিপ্পৱাসনিমিত্তং অত্তনা অপসাদেতব্বেহিপি অত্তনো পুত্তদাৰেহি অপসাদনীযতো. অৱসৱত্তঙ্গপচ্চঙ্গতায সুচিঅসুচিআদিৱিচাৰণৱিৰহেন চ বালকুমাৰককালো ৱিয জিণ্ণকালো হোতীতি আহ ‘‘ভিয্যো বালত্তপ্পত্তিযা’’তি.
মৰণনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৩. ‘‘কালস্স অন্তকস্স কিৰিযা’’তি যা লোকে ৱুচ্চতি, সা চুতি, মৰণন্তি অত্থো. চৱনকালোযেৱ ৱা অনতিক্কমনীযত্তা ৱিসেসেন কালোতি ৱুত্তো, তস্স কিৰিযা চুতিক্খন্ধানং ভেদপ্পত্তিযেৱ. মচ্চু মৰণন্তি এত্থাপি সমাসং অকত্ৱা যো মচ্চু ৱুচ্চতি ভেদো, যঞ্চ মৰণং পাণচাগো, ইদং ৱুচ্চতি মৰণন্তি ৱিসুং সম্বন্ধো ন ন যুজ্জতি.
যস্স খন্ধভেদস্স পৱত্তত্তা ‘‘তিস্সো মতো, ফুস্সো মতো’’তি ৱোহাৰো হোতি, সো খন্ধপ্পবন্ধস্স অনুপচ্ছিন্নতায ‘‘সম্মুতিমৰণ’’ন্তি ৱুত্তো, পবন্ধসমুচ্ছেদো চ ‘‘সমুচ্ছেদমৰণ’’ন্তি. মৰণম্পি দুক্খন্তি ইমস্মিং পনত্থে দুক্খসচ্চকথা ৱট্টকথাতি কত্ৱা ‘‘সম্মুতিমৰণং অধিপ্পেত’’ন্তি আহ. তস্সেৱ নামন্তি তব্ভাৱতো তদেকদেসভাৱতো চ মৰণ-সদ্দবহুত্তে অসম্মোহত্থং ৱুত্তং. চুতিলক্খণন্তি ‘‘চৱনতা’’তি নিদস্সিতচৱনলক্খণমেৱ ৱদতি. সম্পত্তিভৱখন্ধেহি ৱিযোজেতীতি ৱিযোগৰসং, ৱিযোগকিৰিযাভূততায ৱা ‘‘ৱিযোগৰস’’ন্তি ৱুত্তং. সত্তস্স পুৰিমভৱতো ৱিপ্পৱাসো হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি ৱিপ্পৱাসপচ্চুপট্ঠানং.
মৰণন্তিকাতি মৰণস্স আসন্না. যদি মৰণং ন ভৱিস্সতি, যথাৱুত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ দুক্খং ন ভৱিস্সতীতি আহ ‘‘দ্ৱিন্নম্পি দুক্খানং ৱত্থুভাৱেনা’’তি.
পাপকম্মাদিনিমিত্তন্তি পাপকম্মনিমিত্তং পাপগতিনিমিত্তঞ্চাতি অত্থো, কম্মম্পি ৱা এত্থ ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি ৱুত্তং উপপত্তিনিমিত্তভাৱেন উপট্ঠানতো. তদুপট্ঠানেপি হি ‘‘অকতং ৱত মে কল্যাণ’’ন্তিআদিনা অনপ্পকং দোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি. ভদ্দস্সাতি কল্যাণকম্মস্সাতি অত্থো. অৱিসেসতোতি ‘‘সব্বেস’’ন্তি এতেন যোজেতব্বং. সব্বেসন্তি চ যেসং কাযিকং দুক্খং উপ্পজ্জতি, তেযেৱ সব্বে গহিতা ‘‘ৱিতুজ্জমানমম্মান’’ন্তি ৱিসেসিতত্তা. সন্ধীনং বন্ধনানি সন্ধিবন্ধনানি, তেসং ছেদনেন নিব্বত্তং দুক্খং ‘‘সন্ধিবন্ধনচ্ছেদন’’ন্তি ৱুত্তং. আদি-সদ্দো ৱা কাৰণত্থো, সন্ধিবন্ধনচ্ছেদনমূলকন্তি অত্থো.
অনযব্যসনাপাদনং ৱিযাতি অনযব্যসনাপত্তি ৱিযাতি অত্থো. ৱাড়াদীহি কতে হি অনযব্যসনাপাদনে অন্তোগধা অনযব্যসনাপত্তি এত্থ নিদস্সনন্তি.
সোকনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৪. সুখকাৰণং হিতং, তস্স ফলং সুখং. ঞাতিক্খযোতি ভোগাদীহি ঞাতীনং পৰিহানি মৰণঞ্চ. অযং পন ৱিসেসোতি ভোগব্যসনাদিপদত্থৱিসেসং ৰোগব্যসনাদীসু সমাসৱিসেসঞ্চ সন্ধাযাহ. ঞাতিভোগা পঞ্ঞত্তিমত্তা তব্বিনাসাৱাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন অপৰিনিপ্ফন্নতং সন্ধায ‘‘অনিপ্ফন্নানী’’তি আহ. অপৰিনিপ্ফন্নতংযেৱ হি সন্ধায ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৪৭ আদযো) চ ‘‘দস ৰূপানি অনিপ্ফন্নানী’’তি ৱুত্তং. ৰূপকণ্ডৱণ্ণনাযঞ্হি (ধ. স. অট্ঠ. ৯৭৫ পকিণ্ণককথা) নি ‘‘অপৰিনিপ্ফন্নানী’’তি ৱুত্তানি. খন্ধৱিভঙ্গে চ নিপ্ফাদেতব্বস্স নিৰোধসমাপত্তিআদিকস্স নিপ্ফন্নতা ৱুত্তাতি অসভাৱধম্মস্স চ নিপ্ফন্নতা, নিব্বানস্সেৱ অনিপ্ফন্নতাতি.
ধম্ম-সদ্দো হেতুঅত্থোতি আহ ‘‘দুক্খস্স উপ্পত্তিহেতুনা’’তি. ঝামন্তি দড্ঢং. পুব্বে ৱুত্তলক্খণাদিকা দোমনস্সৱেদনা সোকোতি তস্স পুন লক্খণাদযো ন ৱত্তব্বা সিযুং, তথাপি দোমনস্সৱিসেসত্তা সোকস্স চ ৱিসিট্ঠা লক্খণাদযো ৱত্তব্বাতি ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদিমাহ. ৱিসাৰৰহিতং অন্তো এৱ সঙ্কুচিতং চিন্তনং, সুক্খনং ৱা অন্তোনিজ্ঝানং. পৰিনিজ্ঝাযনং দহনং. ঞাতিব্যসনাদিঅনুৰূপং সোচনং অনুসোচনং, তং তং ৱা গুণং দোসঞ্চ অনুগন্ত্ৱা সোচনং তপ্পনং অনুসোচনং.
জৱনক্খণেতি মনোদ্ৱাৰজৱনক্খণে. তথা হি তং দস্সেন্তো ‘‘এত্তকা মে’’তিআদিমাহ. কাযৱিঞ্ঞাণাদিৱীথিযম্পি পন জৱনক্খণে দোমনস্সস্স পচ্চযো হোতি এৱ. তেনেৱ ‘‘জৱনক্খণে চা’’তি আহ. অঞ্ঞথা কাযিকচেতসিকদুক্খানং কাযৱত্থুকমনোদ্ৱাৰপ্পৱত্তানমেৱ পচ্চযোতি গণ্হেয্য তত্থ ৱিসেসেন কাযিকচেতসিকসদ্দপ্পৱত্তিতো.
তুজ্জতীতি ‘‘তুদতী’’তি ৱত্তব্বে ব্যত্তযৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
পৰিদেৱনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৫. আদেৱন্তি এতেনাতি আদেৱোতি আদেৱন-সদ্দং কত্ৱা অস্সুৱিমোচনাদিৱিকাৰং আপজ্জন্তানং তব্বিকাৰাপত্তিযা সো সদ্দো কৰণভাৱেন ৱুত্তোতি. ৱীহিপলাপাদযো ৱিয তুচ্ছং ৱচনং পলাপো. গুণদোসে কিত্তেতি বোধেতীতি গুণদোসকিত্তনৰসো লালপ্প-সদ্দো. অত্থানত্থে হিৰিযিতব্বজনে চ অৱিচাৰেত্ৱা পুগ্গলস্স সম্ভমভাৱো হুত্ৱা পৰিদেৱন-সদ্দো উপট্ঠাতীতি ‘‘সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৱুত্তো, সোকৱত্থুঅৱিঘাতেন ৱা সম্ভমো, ন উত্তাসসম্ভমো, সো চ পৰিদেৱন-সদ্দেন পাকটো হোতীতি পৰিদেৱো ‘‘সম্ভমপচ্চুপট্ঠানো’’তি ৱুত্তো.
সোকাভিভূতো পৰিদেৱননিমিত্তং মুট্ঠিপোথনাদীনি কৰোতি, পৰিদেৱননিমিত্তমেৱ চ ঞাতিঅব্ভত্থঙ্গমনাদীনি চিন্তেতীতি পৰিদেৱস্স দুক্খদোমনস্সানং ৱত্থুভাৱো ৱুত্তো.
ভিয্যোতি যেন ৱিনা ন হোতি, ততো পৰিদেৱসমুট্ঠাপকদোমনস্সতো, পুব্বে ৱুত্তদুক্খতো ৱা ভিয্যো, কণ্ঠোট্ঠতালুআদিসোসজতোপি ৱা ভিয্যোতি অঞ্ঞঞ্চ কাযিকং চেতসিকং তংনিদানদুক্খং সঙ্গণ্হাতি.
দুক্খদোমনস্সনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৬-৭. কাযিকং দুক্খং কাযিকস্স দুক্খস্স উপনিস্সযপচ্চযোতি ‘‘দুক্খিতস্স দুক্খং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং. এতেন দুক্খেন অভিভূতত্তা নক্খত্তং কীড়িতুং ন লভামীতি বলৱদোমনস্সং উপ্পজ্জতীতি দুক্খস্স দোমনস্সৱত্থুতা হোতি.
অত্তনো পৱত্তিক্খণং সন্ধায ‘‘পীড়েতী’’তি ৱুত্তং কাযিকদুক্খং, তদুপনিস্সযতো ৱা.
আৱট্টন্তীতি পৰিৱট্টন্তি. ৱিৱট্টন্তীতি পব্ভাৰে খিত্তত্থম্ভো ৱিয লুধন্তি. মূলচ্ছিন্নৰুক্খো ৱিয ছিন্নপপাতং পপতন্তি, পৰিদয্হমানচিত্তা পুৰিমদোমনস্সুপনিস্সযৱসেন চিন্তেন্তি, ৱিগতে দোমনস্সে তথাচিন্তনং নত্থীতি.
উপাযাসনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৮. সব্বৱিসযপ্পটিপত্তিনিৱাৰণৱসেন সমন্ততো সীদনং সংসীদনং, উট্ঠেতুম্পি অসক্কুণেয্যতাকৰণৱসেন অতিবলৱং, ৱিৰূপং ৱা সীদনং ৱিসীদনং. অঞ্ঞং ৱিসযং অগন্ত্ৱা ঞাতিব্যসনাদীসু ৱিৰূপো আসঙ্গো তত্থেৱ অৱবন্ধতা ব্যাসত্তি. নিত্থুননকৰণতো নিত্থুননৰসো. ৱিসীদনং ৱিসাদো.
সযং ন দুক্খো দোসত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নধম্মন্তৰত্তা ৱা. যে পন দোমনস্সমেৱ উপাযাসোতি ৱদেয্যুং, তে ‘‘উপাযাসো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সম্পযুত্তো, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২৪৯) ইমায পাড়িযা পটিক্খিপিতব্বা. ৱিসাদপ্পত্তিযা সুখদুক্খকাৰণং অগণযিত্ৱা দুক্খট্ঠানাদীনি কৰোন্তানং উপাযাসো কাযিকদুক্খস্স ৱত্থু হোতি, ৱিসাদনৱসেনেৱ ঞাতিৱিনাসাদীনি চিন্তেন্তানং দোমনস্সস্স. অত্তনো পৱত্তিক্খণেযেৱ উপাযাসো দোমনস্সসম্পযোগতো চিত্তং পৰিদহতি, অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণৱসেন কাযং ৱিসাদেতি, তদুভযকৰণেনেৱ ততো পৰং তংনিমিত্তং কাযিকং চেতসিকঞ্চ অধিমত্তং দুক্খং জনযতীতি দুক্খো ৱুত্তো.
অপ্পিযসম্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা
১৯৯. ন অপ্পিযন্তীতি ন গমিযন্তি, ন পৱেসীযন্তীতি অত্থো. অনত্থন্তি ব্যসনং, দুক্খং ৱা. অহিতন্তি তস্স হেতুং. দুতিযে অত্থৱিকপ্পে অত্থং ন কামেন্তীতি অনত্থকামাতিআদি অসমত্থসমাসোপি যোজিতো. ‘‘অসূৰিযপস্সানি মুখানী’’তিআদীসু ৱিয হি যেন সমাসো, ন তস্সাযং পটিসেধকো অ-কাৰোতি. যস্মিং কিস্মিঞ্চি নিব্ভযে যোগক্খেম-সদ্দো নিৰুড়্হো দুক্খযোগতো খেমত্তা.
সঙ্গতিআদীসু সঙ্খাৰৱসেন যং লব্ভতি, তং গহেতব্বং. ন হি সঙ্খাৰানং ঠাননিসজ্জাদযো ভোজনাদিকিচ্চেসু ৱা সহকৰণং ৱিজ্জতীতি পচ্ছিমদ্ৱযং তদত্থৱসেন লব্ভতীতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি. যং লব্ভতীতি ৱা যং অত্থজাতং লব্ভতীতি অত্থো. তেন যথা লব্ভতি সঙ্গতিআদীসু অত্থো, তথা যোজেতব্বো. পুগ্গলস্স হি সঙ্গতি গন্ত্ৱা সঙ্খাৰেহি সংযোগো হোতি, আগতেহি চ তেহি, পুগ্গলস্স চ অত্তনো ঠানাদীসু সঙ্খাৰেহি সহভাৱো হোতি, সব্বকিৰিযাসু চ মিস্সীভাৱোতি. অনত্থভাৱো উপদ্দৱভাৱো.
অনিট্ঠানং আপাথগমনমত্তং তংগহণমত্তঞ্চ অপ্পিযসম্পযোগো, ন পন পথৱিফস্সাদযো ৱিয অপ্পিযসম্পযোগো নাম একো ধম্মো অত্থীতি আহ ‘‘সো অত্থতো একো ধম্মো নাম নত্থী’’তি. অনিট্ঠানি কণ্টকাদীনি অমিত্তা চ উসুআদীহি ৱিজ্ঝনাদিদুক্খং উপ্পাদেন্তি.
ইধাতি ইমস্মিং লোকে দুক্খং হোতীতি ৱা ইধ ইমস্মিং দুক্খসচ্চনিদ্দেসে দুক্খো ৱুত্তোতি ৱা যোজেতব্বং.
পিযৱিপ্পযোগনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০০. মিনন্তীতি নাড়িযাদীসু ধঞ্ঞং ৱিয অন্তো পক্খিপন্তি, ন বহি কৰোন্তীতি অত্থো. অমা-সদ্দো সহভাৱদীপকো. ঞাযন্তি ৱা অজ্ঝত্তিকাইচ্চেৱ. ঞাতিব্যসনাদিকো হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি ব্যসনপচ্চুপট্ঠানো. সোকুপ্পাদনেনেৱ সৰীৰং সোসেন্তি, কিসং কৰোন্তি, অকিসম্পি নিৰোজতাকৰণেন মিলাপেন্তি, ততো চ কাযিকং দুক্খং উপ্পজ্জতীতি তদুপ্পাদকতা ৱুত্তা.
সোকসৰসমপ্পিতাতি এতেন চেতসিকদুক্খং দস্সেতি, ৱিতুজ্জন্তীতি এতেন কাযিকং দুক্খং.
ইচ্ছানিদ্দেসৱণ্ণনা
২০১. যস্মিং কালে জাতিযা ন আগন্তব্বং, তং কালং গহেত্ৱা আহ ‘‘পৰিনিব্বুতেসু চ ৱিজ্জমানং জাতিযা অনাগমন’’ন্তি. যম্পীতি যেনপীতি অত্থো ৱুত্তো. যদাপি পন যং-সদ্দো ‘‘ইচ্ছ’’ন্তি এতং অপেক্খতি, তদাপি অলাভৱিসিট্ঠা ইচ্ছা ৱুত্তা হোতি. যদা ‘‘ন লভতী’’তি এতং অপেক্খতি, তদা ইচ্ছাৱিসিট্ঠো অলাভো ৱুত্তো হোতি. সো পনত্থতো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথাপি অলব্ভনেয্যইচ্ছাৱ ৱুত্তা হোতি. অপাপুণিতব্বেসু পৱত্তত্তা এৱ ‘‘অপ্পত্তিপচ্চুপট্ঠানা’’তি ৱুত্তা. যত্থ হি সা ইচ্ছা পৱত্তা, তং ৱত্থুং অপাপুণন্তী হুত্ৱা গয্হতীতি.
ছিন্নভিন্নগণেনাতি নিল্লজ্জেন ধুত্তগণেন, কপ্পটিকগণেন ৱা.
ৱিঘাতমযন্তি চিত্তৱিঘাতমযং দোমনস্সং চিত্তৱিঘাততো এৱ উপ্পন্নং উব্বন্ধনজৰাতিসাৰাদিকাযিকং দুক্খঞ্চ. ইচ্ছিতালাভন্তি অলব্ভনেয্যইচ্ছমেৱ ৱদতি.
উপাদানক্খন্ধনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০২. ৱিত্থিণ্ণস্স দুক্খস্স এত্তকন্তি দস্সনং দুক্খস্স সঙ্খেপো, তং কাতুং ন সক্কা ৱিত্থাৰস্স অনন্তত্তা. দুক্খৱিত্থাৰগতং পন দেসনাৱিত্থাৰং পহায যত্থ সব্বো দুক্খৱিত্থাৰো সমোধানং গচ্ছতি, তত্থ দেসনায ৱৱত্থানং সঙ্খেপো, তং কাতুং সক্কা তাদিসস্স ৱত্থুনো সব্ভাৱা.
দেসং জানন্তো মগ্গক্খাযিকপুৰিসো দেসকো. ভগৱাপি দুক্খস্স দেসকো. ‘‘দুক্খন্তদেসকেনা’’তি ৱা পাঠো, দুক্খন্তক্খাযিকোতি অত্থো.
পাৱকাদযো যথা ইন্ধনাদীনি বাধেন্তি, এৱং বাধযমানা. মাৰণন্তিকদুক্খাভিঘাতেনাতি ইমিনা অতিপাকটেন জাতিজৰাদুক্খৱিঘাতজসোকাদযো দস্সেতি. ততোতি পৰিদেৱতো উদ্ধং. কণ্ঠ সোসাদি সন্ধি বন্ধচ্ছেদনাদি জনক ধাতুক্খোভ সমাযোগতো কাযস্স আবাধনদুক্খং দুক্খং. যেসু কেসুচীতি তিস্সস্স ৱা ফুস্সস্স ৱা উপাদানক্খন্ধেসু সব্বম্পি চক্খুৰোগাদিদুক্খং সব্বসত্তগতং এৱংপকাৰমেৱাতি সঙ্খিপিত্ৱা দস্সেন্তোতি অত্থো.
দুক্খসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সমুদযসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০৩. উত্তৰপদলোপং কত্ৱা ‘‘পুনব্ভৱকৰণং পুনোব্ভৱো’’তিআহ. ‘‘মনোসম্ফস্সো’’তি এত্থ মনো ৱিয চ পুৰিমপদস্স ওকাৰন্ততা দট্ঠব্বা. অথ ৱা সীলট্ঠেন ইক-সদ্দেন গমিযত্থত্তা কিৰিযাৱাচকস্স সদ্দস্স অদস্সনং দট্ঠব্বং যথা ‘‘অপূপভক্খনসীলো আপূপিকো’’তি. ‘‘তদ্ধিতা’’ইতি বহুৱচননিদ্দেসা ৱিচিত্তত্তা ৱা তদ্ধিতানং অভিধানলক্খণত্তা ৱা ‘‘পুনব্ভৱং দেতী’’তিআদীসু অত্থেসু পোনোব্ভৱিকসদ্দসিদ্ধি দট্ঠব্বা. তত্থ কম্মসহজাতা পুনব্ভৱং দেতি, কম্মসহাযভূতা তদসহজাতা পুনব্ভৱায সংৱত্ততি, দুৱিধাপি পুনপ্পুনং ভৱে নিব্বত্তেতি. তেনেৱাহ ‘‘পুনব্ভৱস্স দাযিকাপী’’তিআদি. পোনোব্ভৱিকাযেৱাতি নামং লভতীতি পুনব্ভৱং দাযিকাপি অদাযিকাপি পুনব্ভৱং দেতিচ্চেৱ পোনোব্ভৱিকাতি সমানৱিপাকাতি নামং লভতি সমানসভাৱত্তা তদানুভাৱত্তা চ. এৱং ইতৰেসু দট্ঠব্বং. তত্থ উপধিম্হি যথানিব্বত্তে অত্তভাৱে ৱিপচ্চনকম্মং এতিস্সাতি উপধিৱেপক্কা. নন্দনট্ঠেন নন্দী, ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো. যো চ নন্দিৰাগো, যা চ তণ্হা, উভযমেতং একত্থং, ব্যঞ্জনমেৱ নানন্তি তণ্হা ‘‘নন্দিৰাগেন সদ্ধিং অত্থতো একত্তং গতা’’তি ৱুত্তা. ৰাগসম্বন্ধেন ‘‘উপ্পন্নস্সা’’তি ৱুত্তং. ৰূপাৰূপভৱৰাগো ৱিসুং ৱক্খতীতি কামভৱে এৱ ভৱপত্থনাউপ্পত্তি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
তস্মিং তস্মিং পিযৰূপে পঠমুপ্পত্তিৱসেন ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তা, পুনপ্পুনং পৱত্তিৱসেন ‘‘নিৱিসতী’’তি, পৰিযুট্ঠানানুসযৱসেন ৱা উপ্পত্তিনিৱেসা যোজেতব্বা. সম্পত্তিযন্তি মনুস্সসোভগ্গে দেৱত্তে চ. অত্তনো চক্খুন্তি সৱত্থুকং চক্খুমাহ, সপসাদং ৱা মংসপিণ্ডং. ৱিপ্পসন্নপঞ্চপসাদন্তি পৰিসুদ্ধনীলপীতলোহিতকণ্হওদাতৱণ্ণপসাদং. ৰজতপনাড়িকং ৱিয ছিদ্দং অব্ভন্তৰে ওদাতত্তা. পামঙ্গসুত্তং ৱিয লম্বকণ্ণবদ্ধং. তুঙ্গা উচ্চা দীঘা নাসিকা তুঙ্গনাসিকা, এৱং লদ্ধৱোহাৰং অত্তনো ঘানং. ‘‘লদ্ধৱোহাৰা’’তি ৱা পাঠো. তস্মিং সতি তুঙ্গা নাসিকা যেসং, তে তুঙ্গনাসিকা. এৱং লদ্ধৱোহাৰা সত্তা অত্তনো ঘানন্তি যোজনা কাতব্বা. জিৱ্হং…পে… মঞ্ঞন্তি ৱণ্ণা সণ্ঠানতো কিচ্চতো চ. মনং…পে… উড়াৰং মঞ্ঞন্তি অতীতাদিঅত্থৱিচিননসমত্থং. অত্তনা পটিলদ্ধানীতি অজ্ঝত্তঞ্চ সৰীৰগন্ধাদীনি বহিদ্ধা চ ৱিলেপনগন্ধাদীনি. উপ্পজ্জমানা উপ্পজ্জতীতি যদা উপ্পজ্জমানা হোতি, তদা এত্থ উপ্পজ্জতীতি সামঞ্ঞেন গহিতা উপ্পাদকিৰিযা লক্খণভাৱেন ৱুত্তা, ৱিসযৱিসিট্ঠা লক্খিতব্বভাৱেন. ন হি সামঞ্ঞৱিসেসেহি নানত্তৱোহাৰো ন হোতীতি. উপ্পজ্জমানাতি ৱা অনিচ্ছিতো উপ্পাদো হেতুভাৱেন ৱুত্তো. উপ্পজ্জতীতি নিচ্ছিতো ফলভাৱেন ‘‘যদি উপ্পজ্জমানা হোতি, এত্থ উপ্পজ্জতী’’তি. সো হি তেন উপযোজিতো ৱিয হোতি.
সমুদযসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. নিৰোধসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০৪. অনূহতেতি অনুদ্ধতে, অপ্পহীনেতি অত্থো.
সীহো ৱেধকে পটিপজ্জতি, ন উসুম্হি, সুৱানো লেড্ডুম্হি পটিপজ্জতি, ন পহাৰকে. খযগমনৱসেন ৱিৰজ্জতি, অপ্পৱত্তিগমনৱসেন নিৰুজ্ঝতি. অনপেক্খতায চজনৱসেন হানিৱসেন চ চজীযতি, পুন যথা ন পৱত্ততি, তথা দূৰখিপনৱসেন পটিনিস্সজ্জীযতি, বন্ধনভূতায মোচনৱসেন মুচ্চতি, অসংকিলেসৱসেন ন অল্লীযতি. আযূহনং সমুদযো, তপ্পটিপক্খৱসেন অনাযূহনং.
অপঞ্ঞত্তিন্তি অপঞ্ঞাপনং, ‘‘তিত্তঅলাবু অত্থী’’তি ৱোহাৰাভাৱং ৱা. তিত্তঅলাবুৱল্লিযা অপ্পৱত্তিং ইচ্ছন্তো পুৰিসো ৱিয মগ্গো দট্ঠব্বো, তস্স তস্সা অপ্পৱত্তিনিন্নচিত্তস্স মূলচ্ছেদনং ৱিয মগ্গস্স নিব্বানাৰম্মণস্স তণ্হাপহানং. তদাপ্পৱত্তি ৱিয তণ্হায অপ্পৱত্তিভূতং নিব্বানং দট্ঠব্বং. দুতিযূপমায দক্খিণদ্ৱাৰং ৱিয নিব্বানং, চোৰঘাতকা ৱিয মগ্গো দট্ঠব্বো, পুৰিমা ৱা উপমা মগ্গেন নিৰুদ্ধায পিযৰূপসাতৰূপেসু নিৰুদ্ধাতি ৱত্তব্বতাদস্সনত্থং ৱুত্তা, পচ্ছিমা নিব্বানং আগম্ম নিৰুদ্ধাযপি.
নিৰোধসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. মগ্গসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা
২০৫. অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপনত্থন্তি তিত্থিযেহি কপ্পিতস্স মগ্গস্স দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদাভাৱং পটিক্খেপেতুন্তি অত্থো, অঞ্ঞস্স ৱা মগ্গভাৱপটিক্খেপো অঞ্ঞমগ্গপটিক্খেপো. পুগ্গলস্স অৰিযভাৱকৰত্তা অৰিযং কৰোতীতি অৰিযো, অৰিযফলপটিলাভকৰত্তা অৰিযং লভাপেতি জনেতীতি অৰিযো. অত্তনো কিচ্চৱসেন ফলৱসেন চ অৰিযনামলাভো এৱ ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো. অট্ঠ অঙ্গানি অস্সাতি অঞ্ঞপদত্থসমাসং অকত্ৱা ‘‘অট্ঠঙ্গানি অস্স সন্তীতি অট্ঠঙ্গিকো’’তি পদসিদ্ধি দট্ঠব্বা.
চতুৰঙ্গসমন্নাগতা ৱাচা জনং সঙ্গণ্হাতীতি তব্বিপক্খৱিৰতিসভাৱা সম্মাৱাচা ভেদকৰমিচ্ছাৱাচাপহানেন জনে সম্পযুত্তে চ পৰিগ্গণ্হনকিচ্চৱতী হোতীতি ‘‘পৰিগ্গহলক্খণা’’তি ৱুত্তা. যথা চীৱৰকম্মাদিকো কম্মন্তো একং কাতব্বং সমুট্ঠাপেতি নিপ্ফাদেতি, তংতংকিৰিযানিপ্ফাদকো ৱা চেতনাসঙ্খাতো কম্মন্তো হত্থপাদচলনাদিকং কিৰিযং সমুট্ঠাপেতি, এৱং সাৱজ্জকত্তব্বকিৰিযাসমুট্ঠাপকমিচ্ছাকম্মন্তপ্পহানেন সম্মাকম্মন্তো নিৰৱজ্জসমুট্ঠাপনকিচ্চৱা হোতি, সম্পযুত্তধম্মে চ সমুট্ঠাপেন্তো এৱ পৱত্ততীতি ‘‘সমুট্ঠাপনলক্খণো’’তি ৱুত্তো. কাযৱাচানং খন্ধসন্তানস্স চ সংকিলেসভূতমিচ্ছাআজীৱপ্পহানেন সম্মাআজীৱো ‘‘ৱোদাপনলক্খণো’’তি ৱুত্তো.
অত্তনো পচ্চনীককিলেসা দিট্ঠেকট্ঠা অৱিজ্জাদযো. পস্সতীতি পকাসেতীতি অত্থো. তেনেৱ হি অঙ্গেন তত্থ পচ্চৱেক্খণা পৱত্ততীতি. তথেৱাতি অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি সদ্ধিন্তি অত্থো.
কিচ্চতোতি পুব্বভাগেহি দুক্খাদিঞাণেহি কত্তব্বকিচ্চস্স ইধ নিপ্ফত্তিতো, ইমস্সেৱ ৱা ঞাণস্স দুক্খাদিপ্পকাসনকিচ্চতো. তীণি নামানি লভতি কামসঙ্কপ্পাদিপ্পহানকিচ্চনিপ্ফত্তিতো. সিক্খাপদৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭০৩ আদযো) ‘‘ৱিৰতিচেতনা সব্বে সম্পযুত্তধম্মা চ সিক্খাপদানী’’তি ৱুত্তাতি তত্থ পধানানং ৱিৰতিচেতনানং ৱসেন ‘‘ৱিৰতিযোপি হোন্তি চেতনাযোপী’’তি আহ. মুসাৱাদাদীহি ৱিৰমণকালে ৱা ৱিৰতিযো সুভাসিতাদিৱাচাভাসনাদিকালে চ চেতনাযো যোজেতব্বা, মগ্গক্খণে ৱিৰতিযোৱ চেতনানং অমগ্গঙ্গত্তা একস্স ঞাণস্স দুক্খাদিঞাণতা ৱিয একায ৱিৰতিযা মুসাৱাদাদিৱিৰতিভাৱো ৱিয চ একায চেতনায সম্মাৱাচাদিকিচ্চত্তযসাধনসভাৱাভাৱা সম্মাৱাচাদিভাৱাসিদ্ধিতো, তংসিদ্ধিযঞ্চ অঙ্গত্তযত্তাসিদ্ধিতো চ.
পুব্বভাগেপি মগ্গক্খণেপি সম্মাসমাধি এৱাতি যদিপি সমাধিউপকাৰকানং অভিনিৰোপনানুমজ্জনসম্পিযাযনব্ৰূহনসন্তসুখানং ৱিতক্কাদীনং ৱসেন চতূহি ঝানেহি সম্মাসমাধি ৱিভত্তো, তথাপি ৱাযামো ৱিয অনুপ্পন্নাকুসলানুপ্পাদনাদিচতুৱাযামকিচ্চং, সতি ৱিয চ অসুভাসুখানিচ্চানত্তেসু কাযাদীসু সুভাদিসঞ্ঞাপহানচতুসতিকিচ্চং, একো সমাধি চতুক্কজ্ঝানসমাধিকিচ্চং ন সাধেতীতি পুব্বভাগেপি পঠমজ্ঝানসমাধিচিত্তে ঝানসমাধি পঠমজ্ঝানসমাধি এৱ মগ্গক্খণেপি, তথা পুব্বভাগেপি চতুত্থজ্ঝানসমাধিচিত্তে ঝানসমাধি চতুত্থজ্ঝানসমাধি এৱ মগ্গক্খণেপীতি অত্থো.
ৱচীভেদস্স উপকাৰকো ৱিতক্কো সাৱজ্জানৱজ্জৱচীভেদনিৱত্তনপৱত্তনকৰায সম্মাৱাচাযপি উপকাৰকো এৱাতি ‘‘স্ৱায’’ন্তিআদিমাহ. ৱচীভেদনিযামিকা ৱাচা কাযিককিৰিযানিযামকস্স সম্মাকম্মন্তস্স উপকাৰিকা. ইদং ৱীৰিযন্তি চতুসম্মপ্পধানৱীৰিযং. গতিযোতি নিপ্ফত্তিযো, কিচ্চাদিসভাৱে ৱা. সমন্ৱেসিত্ৱাতি উপধাৰেত্ৱা.
পুৰিমানি দ্ৱে সচ্চানি উগ্গণ্হিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ইট্ঠং কন্তন্তি নিৰোধমগ্গেসু নিন্নভাৱং দস্সেতি, ন অভিনন্দনং, তন্নিন্নভাৱোযেৱ চ তত্থ কম্মকৰণং দট্ঠব্বং.
কিচ্চতোতি পৰিঞ্ঞাদিতো. আৰম্মণপটিৱেধোতি সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধমাহ. সব্বম্পি পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু উগ্গহাদিপটিৱেধো চ পটিৱেধোৱ, ন চ সো লোকুত্তৰোতি? ন, কেৱলেন পটিৱেধ-সদ্দেন উগ্গহাদিপটিৱেধানং অৱচনীযত্তা, পটিৱেধনিমিত্তত্তা ৱা উগ্গহাদিৱসেন পৱত্তং দুক্খাদীসু পুব্বভাগে ঞাণং ‘‘পটিৱেধো’’তি ৱুত্তং, ন পটিৱেধত্তা, পটিৱেধভূতমেৱ পন ঞাণং সন্ধাযাহ ‘‘সব্বম্পি পটিৱেধঞাণং লোকুত্তৰ’’ন্তি. উগ্গহপৰিপুচ্ছাঞাণানিপি সৱনঞাণে এৱ অৱৰোধং গচ্ছন্তীতি ‘‘সৱনধাৰণসম্মসনঞাণং লোকিয’’ন্তি তিৱিধমেৱ ঞাণমাহ. উগ্গহাদীহি সচ্চপৰিগ্গণ্হনং পৰিগ্গহো.
পযোগোতি কিৰিযা, ৱাযামো ৱা. তস্স মহন্ততৰস্স ইচ্ছিতব্বতং দুক্কৰতৰতঞ্চ উপমাহি দস্সেতি ‘‘ভৱগ্গগহণত্থ’’ন্তিআদিনা.
পদঘাতন্তি এত্থ গতমগ্গো ‘‘পদ’’ন্তি ৱুচ্চতি. যেন চুপাযেন কাৰণেন কামৱিতক্কো উপ্পজ্জতি, সো তস্স গতমগ্গোতি তস্স ঘাতো পদঘাতো. উস্সুক্কাপেত্ৱাতি উদ্ধং উদ্ধং সন্তিৱিসেসযুত্তং কত্ৱা, ৱড্ঢেত্ৱাতি অত্থো.
পাড়িযং ৱিভত্তেসূতি কতৰপাড়িযং? ধম্মসঙ্গহে তাৱ অট্ঠ কসিণানি দস অসুভা চত্তাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰা চত্তাৰি আৰুপ্পানি ৱিভত্তানি, আগমেসু দস অনুস্সতিযো আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞা চতুধাতুৱৱত্থানন্তি ইমানি চাতি তত্থ তত্থ ৱিভত্তং. ইমেসু তীসূতি কামাদীসু তীসু ঠানেসু.
মিচ্ছাৱাচাসঙ্খাতাযাতি এতেন একায চেতনায পহাতব্বএকত্তং দস্সেতি. ইধ অৰিযসাৱকো সকল্যাণপুথুজ্জনকো সেক্খো. কাযদ্ৱাৰৱীতিক্কমাতি আজীৱহেতুকতো পাণাতিপাতাদিতো ৱিসুং ৱিসুং ৱিৰমণং যোজেতব্বং.
অযং পনস্সাতি মগ্গভাৱেন চতুব্বিধম্পি একত্তেন গহেত্ৱা অস্স মগ্গস্স অযং ঝানৱসেন সব্বসদিসসব্বাসদিসএকচ্চসদিসতা ৱিসেসো. পাদকজ্ঝাননিযামেন হোতীতি ইধ পাদকজ্ঝাননিযামং ধুৰং কত্ৱা আহ, অট্ঠসালিনিযং পন ৱিপস্সনানিযামং তত্থ সব্বৱাদাৱিৰোধতো, ইধ পন সম্মসিতজ্ঝানপুগ্গলজ্ঝাসযৱাদনিৱত্তনতো পাদকজ্ঝাননিযামং. ৱিপস্সনানিযামো পন সাধাৰণত্তা ইধাপি ন পটিক্খিত্তোতি দট্ঠব্বো. অঞ্ঞে চাচৰিযৱাদা ৱক্খমানা ৱিভজিতব্বাতি যথাৱুত্তমেৱ তাৱ পাদকজ্ঝাননিযামং ৱিভজন্তো আহ ‘‘পাদকজ্ঝাননিযামেন তাৱা’’তি.
আৰুপ্পে চতুক্কপঞ্চক…পে… ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযন্তি অধিপ্পাযো. ননু তত্থ ‘‘আৰুপ্পে তিকচতুক্কজ্ঝানং উপ্পজ্জতী’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘চতুক্কপঞ্চকজ্ঝান’’ন্তি? সচ্চং, যেসু পন সংসযো অত্থি, তেসং উপ্পত্তিদস্সনেন, তেনত্থতো চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানং উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তমেৱ হোতীতি এৱমাহাতি ৱেদিতব্বং. সমুদাযঞ্চ অপেক্খিত্ৱা ‘‘তঞ্চ লোকুত্তৰং, ন লোকিয’’ন্তি আহ. চতুত্থজ্ঝানমেৱ হি লোকিযং তত্থ উপ্পজ্জতি, ন চতুক্কং পঞ্চকঞ্চাতি. এত্থ কথন্তি পাদকজ্ঝানস্স অভাৱা কথং দট্ঠব্বন্তি অত্থো. তংঝানিকাৱ তস্স তত্থ তযো মগ্গা উপ্পজ্জন্তি তজ্ঝানিকং পঠমফলাদিং পাদকং কত্ৱা উপৰিমগ্গভাৱনাযাতি অধিপ্পাযো, তিকচতুক্কজ্ঝানিকং পন মগ্গং ভাৱেত্ৱা তত্থুপ্পন্নস্স অৰূপজ্ঝানং তজ্ঝানিকং ফলঞ্চ পাদকং কত্ৱা উপৰিমগ্গভাৱনায অঞ্ঞঝানিকাপি উপ্পজ্জন্তীতি ঝানঙ্গাদিনিযামিকা পুব্বাভিসঙ্খাৰসমাপত্তি পাদকং, ন সম্মসিতব্বাতি ফলস্সপি পাদকতা দট্ঠব্বা.
দুক্খঞাণাদীনং ৰূপাদিছড়াৰম্মণত্তা নেক্খম্মসঙ্কপ্পাদীনং কসিণাদিতংতংকুসলাৰম্মণাৰম্মণত্তা সম্মাৱাচাদীনং অঙ্গানং তংতংৱিৰমিতব্বাদিআৰম্মণত্তা ‘‘যথানুৰূপ’’ন্তি আহ. তদনুৰূপোতি অৱিপ্পটিসাৰকৰসীলং ৱাযামস্স ৱিসেসপচ্চযোতি সীলানুৰূপতা ৱাযামস্স ৱুত্তা সম্পযুত্তস্সপি, সম্পযুত্তস্সেৱ চ ৱচনতো ‘‘সীলভূমিযং পতিট্ঠিতস্সা’’তি অৱত্ৱা ‘‘পতিট্ঠমানস্সা’’তি ৱুত্তং. চেতসো অসম্মোসোতি ‘‘একাৰক্খো’’তি এত্থ ৱুত্তেন সতাৰক্খেন চেতসো ৰক্খিততা. তেনাহ ‘‘ইতি…পে… সুৱিহিতচিত্তাৰক্খস্সা’’তি.
আসৱক্খযঞাণস্স ৱিজ্জাভাৱো ৱুত্তোতি আসৱক্খযসঙ্খাতে মগ্গে তীহি খন্ধেহি সঙ্গহিতে পঞ্ঞাক্খন্ধো ৱিজ্জা, সীলস্স চতুন্নঞ্চ ঝানানং চৰণভাৱো ৱুত্তোতি ইতৰে দ্ৱে খন্ধা চৰণং. যন্তি এতেন নিব্বানং গচ্ছন্তীতি যানং, ৱিপস্সনাৱ যানং ৱিপস্সনাযানং. সীলং সমাধিস্স ৱিসেসপচ্চযো, সমাধি ৱিপস্সনাযাতি সমথস্স উপকাৰত্তা সীলক্খন্ধো চ সমথযানেন সঙ্গহিতো. ৱিপস্সনাযানেন কামেসু আদীনৱং ৱিভাৱেন্তো সমথযানেন নিৰামিসং ঝানসুখং অপৰিচ্চজন্তো অন্তদ্ৱযকুম্মগ্গং ৱিৱজ্জেতি. পঞ্ঞা ৱিয মোহস্স, সীলসমাধযো চ দোসলোভানং উজুৱিপচ্চনীকা অদোসালোভেহি সাধেতব্বত্তা. সীলসমাধিপঞ্ঞাযোগতো আদিমজ্ঝপৰিযোসানকল্যাণং. সীলাদীনি হি সাসনস্স আদিমজ্ঝপৰিযোসানন্তি. যস্মিং ঠিতো মগ্গট্ঠো ফলট্ঠো চ অৰিযো হোতি, তং মগ্গফলসঙ্খাতং খন্ধত্তযসঙ্গহিতং সাসনং অৰিযভূমি.
মগ্গসচ্চনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
২০৬-২১৪. অৰিযসচ্চ-সদ্দো সমুদযে ৱত্তমানো পৰিঞ্ঞেয্যভাৱৰহিতে একন্তপহাতব্বে তণ্হাসঙ্খাতে সমুদযে পৱত্ততি, ন পহাতব্বপৰিঞ্ঞেয্যেসু অৱসেসকিলেসাৱসেসাকুসলেসু অপ্পহাতব্বেসু চ সাসৱকুসলমূলাৱসেসসাসৱকুসলেসূতি সপ্পদেসো তত্থ সমুদযো হোতি, কেৱলং সচ্চসদ্দে নিপ্পদেসোতি আহ ‘‘নিপ্পদেসতো সমুদযং দস্সেতু’’ন্তি. দুক্খনিৰোধা পন অৰিযসচ্চদেসনাযং ধম্মতো নিপ্পদেসা এৱ. ন হি ততো অঞ্ঞো ধম্মো অত্থি, যো সচ্চদেসনাযং দুক্খং নিৰোধোতি চ ৱত্তব্বো সিযা, মগ্গোপি অট্ঠঙ্গিকপঞ্চঙ্গিকৱাৰেসু অপুব্বো নত্থি, তস্মা সমুদযমেৱ ‘‘নিপ্পদেসতো দস্সেতু’’ন্তি ৱদতি তস্স সব্বত্থ তীসুপি ৱাৰেসু অপুব্বস্স দস্সিতত্তা. অপুব্বসমুদযদস্সনত্থাযপি হি সচ্চদেসনাযং ‘‘তত্থ কতমো দুক্খসমুদযো? তণ্হা’’তি ৱচনং কেৱলায তণ্হায সচ্চ-সদ্দস্স পৱত্তিদস্সনত্থন্তি. দেসনাৱসেন পন তং তং সমুদযং ঠপেত্ৱা দুক্খং তস্স তস্স পহানৱসেন নিৰোধো অট্ঠঙ্গিকপঞ্চঙ্গিকসব্বলোকুত্তৰকুসলৱসেন মগ্গো চ অৰিযসচ্চদেসনাযং ন ৱুত্তোতি দুক্খাদীনি চ তত্থ সপ্পদেসানি দস্সিতানি হোন্তীতি তানি চ নিপ্পদেসানি দস্সেতুং সচ্চদেসনা ৱুত্তাতি ৱত্তুং ৱট্টতি. পচ্চযসঙ্খাতন্তি কম্মকিলেসৱসেন জাতিআদিদুক্খস্স মূলভূতন্তি অত্থো.
নিৰোধসচ্চং…পে… পঞ্চহাকাৰেহি নিদ্দিট্ঠন্তি অৰিযসচ্চদেসনতো সচ্চদেসনায ৱিসেসং দস্সেতি. তত্থ ‘‘তিণ্ণন্নঞ্চ কুসলমূলানং অৱসেসানঞ্চ সাসৱকুসলানং পহান’’ন্তি ইদং তেসং পচ্চযানং অৱিজ্জাতণ্হাউপাদানানং পহানৱসেন, অৱিজ্জাদীসু ৱা পহীনেসু তেসং অপ্পৱত্তিৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ন হি কুসলা পহাতব্বাতি. পহানন্তি চ মগ্গকিচ্চৱসেন তদধিগমনীযং নিৰোধং দস্সেতি, নিৰোধস্সেৱ ৱা তণ্হাদীনং অপ্পৱত্তিভাৱো পহানন্তি দট্ঠব্বং.
যদিপি ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতি, এৱমস্সাযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩১) লোকুত্তৰমগ্গক্খণে অট্ঠঙ্গিকমগ্গপাৰিপূৰিযা উপনিস্সযদস্সনত্থং ইদং ৱুত্তং, তথাপি ‘‘পুব্বেৱ খো পনা’’তি ৱচনং কাযকম্মাদিসুদ্ধিযা দূৰতৰুপনিস্সযতং, চক্খাদীসু অসাৰজ্জন্তস্স অসংযুত্তস্স অসম্মূড়্হস্স আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো তাযেৱ ৱুট্ঠানগামিনিযা ৱিপস্সনায আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অপচযং গচ্ছন্তেসু সব্বসঙ্খাৰেসু ৱিৱট্টনৱসেন, পোনোব্ভৱিকতণ্হায পহীযমানায কিলেসদূৰীভাৱেন, কাযিকচেতসিকদৰথসন্তাপপৰিড়াহেসু পহীযমানেসু পস্সদ্ধকাযচিত্তৱসেন কাযিকচেতসিকসুখে পটিসংৱেদিযমানে ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠি, সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৩১) ৱুত্তানং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তানং পঞ্চন্নং সম্মাদিট্ঠাদীনং অঙ্গানং আসন্নতৰুপনিস্সযতঞ্চ দস্সেতীতি আসন্নতৰুপনিস্সযৱসেন পঞ্চঙ্গিকং মগ্গং সুখং বুজ্ঝন্তানং পুগ্গলানং অজ্ঝাসযৱসেন পঞ্চঙ্গিকমগ্গদেসনায পৱত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘পুব্বেৱ খো…পে… সুপৰিসুদ্ধো হোতীতি ৱচনতো’’তিআদি. এৱমিদং ৱচনতোতি নিস্সক্কৱচনং দেসনুপাযস্স ঞাপকনিদস্সনং হোতি, ৱচনতোতি ৱা অত্তনো ৱচনানুৰূপং পঞ্চঙ্গিকোপি মগ্গো পটিপদা এৱাতি ভগৱতা দেসিতোতি অত্থো. কত্থাতি? দেৱপুৰে, তস্মা তং দেসিতনযং দস্সেতুং পঞ্চঙ্গিকৱাৰোপি নিদ্দিট্ঠো ধম্মসঙ্গাহকেহি. অথ ৱা ‘‘পুব্বেৱ খো পনস্সা’’তি ৱচনেনেৱ অজ্ঝাসযৱিসেসকাৰণনিদস্সকেন পুগ্গলজ্ঝাসযৱসেন পঞ্চঙ্গিকো মগ্গোপি পটিপদা এৱাতি দেসিতো হোতীতি আহ ‘‘পুব্বেৱ খো পন…পে… ৱচনতো পন…পে… দেসিতো’’তি, তস্মা তং সুত্তন্তে দেসিতনযং দস্সেতুং পঞ্চঙ্গিকৱাৰোপি নিদ্দিট্ঠো ভগৱতা দেৱপুৰেতি অত্থো.
ঝানেহি দেসনাপৱেসো, ভাৱনাপৱেসো ৱা ঝানাভিনিৱেসো. একেকস্মিং কোট্ঠাসে চতুন্নং চতুন্নং নযসহস্সানং দস্সনং গণনাসুখত্থন্তি ৱেদিতব্বং. যথা পন পাড়ি ঠিতা, তথা একেকিস্সা পটিপদায সুঞ্ঞতাদীসু চ পঞ্চ পঞ্চ কোট্ঠাসে যোজেত্ৱা পাড়িগমনং কতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. তত্থ অট্ঠঙ্গিকৱাৰে দুতিযজ্ঝানাদীসু তস্মিং সমযে সত্তঙ্গিকো মগ্গো হোতীতি যোজনা কাতব্বা, সব্বসঙ্গাহিকৱাৰে চ যথা ৱিজ্জমানধম্মৱসেনাতি.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা
২১৫. এৱং পুৰিমেসুপি দ্ৱীসূতি কস্মা ৱুত্তং, ননু সুত্তন্তভাজনীযে দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদানিদ্দেসে লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকো মগ্গো ৱুত্তো. তস্স হি অট্ঠকথাযং (ৱিভ. অট্ঠ. ২০৫) ‘‘চতূসু সচ্চেসু উগ্গহাদিৱসেন পুব্বভাগঞাণুপ্পত্তিং সন্ধায ইদং ‘দুক্খে ঞাণ’ন্তিআদি ৱুত্তং, পটিৱেধক্খণে পন একমেৱ ঞাণং হোতী’’তি সম্মাদিট্ঠিযা, তথা সম্মাসঙ্কপ্পাদীনঞ্চ লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকতা দস্সিতা ‘‘অপিচেসা সম্মাদিট্ঠি নাম পুব্বভাগে নানাক্খণা নানাৰম্মণা হোতি, মগ্গক্খণে একক্খণা একাৰম্মণা’’তিআদিনা চাতি? সচ্চমেতং, এৱং পন আগমনৱসেন তত্থাপি চতুসচ্চকম্মট্ঠানদস্সনাদিমুখেন অৰিযোৱ অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো দস্সিতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘পটিৱেধক্খণে পন একমেৱ ঞাণং হোতী’’তি মগ্গঞাণস্স একস্সেৱ দুক্খঞাণাদিতা, ‘‘মগ্গক্খণে পন…পে… একোৱ কুসলসঙ্কপ্পো উপ্পজ্জতি, অযং সম্মাসঙ্কপ্পো নামা’’তিআদিনা মগ্গসঙ্কপ্পাদীনং সম্মাসঙ্কপ্পাদিতা চ নিদ্ধাৰিতা, পাড়িযঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং উদ্দিসিত্ৱা তমেৱ নিদ্দিসিতুং ‘‘দুক্খে ঞাণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তেন সুত্তন্তভাজনীযেপি দ্ৱিন্নং লোকিযতা, দ্ৱিন্নং লোকুত্তৰতা ৱুত্তা ‘‘এৱং পুৰিমেসুপি দ্ৱীসূতি এতেনাতি.
পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সচ্চৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.