২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

১৮৩. চক্খুস্সাতি ৱিসেসকাৰণং অসাধাৰণসামিভাৱেন নিদ্দিট্ঠং. তঞ্হি পুগ্গলন্তৰাসাধাৰণং নীলাদিসব্বৰূপসাধাৰণঞ্চ. ৱিদহতীতি এৱং এৱঞ্চ তযা পৱত্তিতব্বন্তি ৱিনিযুজ্জমানং ৱিয উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৱিদহতীতি চ ধাতুঅত্থো এৱ ৱিসিট্ঠো উপসগ্গেন দীপিতোতি ৱিনাপি উপসগ্গেন ধাতূতি এসো সদ্দো তমত্থং ৱদতীতি দট্ঠব্বো. কত্তুকম্মভাৱকৰণঅধিকৰণেসু ধাতুপদসিদ্ধি হোতীতি পঞ্চপি এতে অত্থা ৱুত্তা. সুৱণ্ণৰজতাদিধাতুযো সুৱণ্ণাদীনং বীজভূতা সেলাদযো.

অত্তনো সভাৱং ধাৰেন্তীতি ধাতুযোতি এত্থাপি ধাতীতি ধাতূতি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. ধাতু-সদ্দো এৱ হি ধাৰণত্থোপি হোতীতি. কত্তুঅত্থোপি চাযং পুৰিমেন অসদিসোতি নিস্সত্তসভাৱমত্তধাৰণঞ্চ ধাতু-সদ্দস্স পধানো অত্থোতি ৱিসুং ৱুত্তো. ধাতুযো ৱিয ধাতুযোতি এত্থ সীহ-সদ্দো ৱিয কেসৰিম্হি নিৰুড়্হো পুৰিসেসু, সেলাৱযৱেসু নিৰুড়্হো ধাতু-সদ্দো চ চক্খাদীসু উপচৰিতো দট্ঠব্বো. ঞাণঞ্চ ঞেয্যঞ্চ ঞাণঞেয্যানি, তেসং অৱযৱা তপ্পভেদভূতা ধাতুযো ঞাণঞেয্যাৱযৱা. তত্থ ঞাণপ্পভেদা ধম্মধাতুএকদেসো, ঞেয্যপ্পভেদা অট্ঠাৰসাপীতি ঞাণঞেয্যাৱযৱমত্তা ধাতুযো হোন্তি. অথ ৱা ঞাণেন ঞাতব্বো সভাৱো ধাতুসদ্দেন ৱুচ্চমানো অৱিপৰীততো ঞাণঞেয্যো, ন দিট্ঠিআদীহি ৱিপৰীতগ্গাহকেহি ঞেয্যোতি অত্থো. তস্স ঞাণঞেয্যস্স অৱযৱা চক্খাদযো. ৱিসভাগলক্খণাৱযৱেসু ৰসাদীসু নিৰুড়্হো ধাতু-সদ্দো তাদিসেসু অঞ্ঞাৱযৱেসু চক্খাদীসু উপচৰিতো দট্ঠব্বো, ৰসাদীসু ৱিয ৱা চক্খাদীসু নিৰুড়্হোৱ. নিজ্জীৱমত্তস্সেতং অধিৱচনন্তি এতেন নিজ্জীৱমত্তপদত্থে ধাতু-সদ্দস্স নিৰুড়্হতং দস্সেতি. ছ ধাতুযো এতস্সাতি ছধাতুযো, যো লোকে ‘‘পুৰিসো’’তি ধম্মসমুদাযো ৱুচ্চতি, সো ছধাতুৰো ছন্নং পথৱীআদীনং নিজ্জীৱমত্তসভাৱানং সমুদাযমত্তো, ন এত্থ জীৱো পুৰিসো ৱা অত্থীতি অত্থো.

চক্খাদীনং কমো পুব্বে ৱুত্তোতি ইধ একেকস্মিং তিকে তিণ্ণং তিণ্ণং ধাতূনং কমং দস্সেন্তো আহ ‘‘হেতুফলানুপুব্বৱৱত্থানৱসেনা’’তি. হেতুফলানং অনুপুব্বৱৱত্থানং হেতুফলভাৱোৱ. তত্থ হেতূতি পচ্চযো অধিপ্পেতো. ফলন্তি পচ্চযুপ্পন্নন্তি আহ ‘‘চক্খুধাতূ’’তিআদি. মনোধাতুধম্মধাতূনঞ্চ মনোৱিঞ্ঞাণস্স হেতুভাৱো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো, দ্ৱাৰভূতমনোৱসেন ৱা তস্সা মনোধাতুযা.

সব্বাসং ৱসেনাতি যথাৱুত্তানং আভাধাতুআদীনং পঞ্চতিংসায ধাতূনং ৱসেন. অপৰমত্থসভাৱস্স পৰমত্থসভাৱেসু ন কদাচি অন্তোগধতা অত্থীতি আহ ‘‘সভাৱতো ৱিজ্জমানান’’ন্তি. চন্দাভাসূৰিযাভাদিকা ৱণ্ণনিভা এৱাতি আহ ‘‘ৰূপধাতুযেৱ হি আভাধাতূ’’তি. ৰূপাদিপটিবদ্ধাতি ৰাগৱত্থুভাৱেন গহেতব্বাকাৰো সুভনিমিত্তন্তি সন্ধায ‘‘ৰূপাদযোৱা’’তি অৱত্ৱা পটিবদ্ধৱচনং আহ. অসতিপি ৰাগৱত্থুভাৱে ‘‘কুসলৱিপাকাৰম্মণা সুভা ধাতূ’’তি দুতিযো ৱিকপ্পো ৱুত্তো. ৱিহিংসাধাতু চেতনা, পৰৱিহেঠনছন্দো ৱা. অৱিহিংসা কৰুণা.

উভোপীতি ধম্মধাতুমনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো. হীনাদীসু পুৰিমনযেন হীড়িতা চক্খাদযো হীনা, সম্ভাৱিতা পণীতা, নাতিহীড়িতা নাতিসম্ভাৱিতা মজ্ঝিমাতি খন্ধৱিভঙ্গে আগতহীনদুকতোযেৱ নীহৰিত্ৱা মজ্ঝিমা ধাতু ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. ৱিঞ্ঞাণধাতু যদিপি ছৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেন ৱিভত্তা, তথাপি ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন তস্সা পুৰেচাৰিকপচ্ছাচাৰিকত্তা মনোধাতু গহিতাৱ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা আহ ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… সত্তৱিঞ্ঞাণসঙ্খেপোযেৱা’’তি. অনেকেসং চক্খুধাতুআদীনং, তাসু চ একেকিস্সা নানপ্পকাৰতায নানাধাতূনং ৱসেন অনেকধাতুনানাধাতুলোকো ৱুত্তোতি আহ ‘‘অট্ঠাৰসধাতুপ্পভেদমত্তমেৱা’’তি.

‘‘চক্খুসোতঘানজিৱ্হাকাযমনোমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি অট্ঠকথাযং লিখিতং. তত্থ ন চক্খাদীনং কেৱলেন ধাতু-সদ্দেন সম্বন্ধো অধিপ্পেতো ৱিজাননসভাৱস্স পভেদৱচনতো. ৱিঞ্ঞাণধাতু-সদ্দেন সম্বন্ধে কৰিযমানে দ্ৱে মনোগহণানি ন কত্তব্বানি. ন হি দ্ৱে মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযো অত্থীতি. ‘‘চক্খু…পে… কাযমনোৱিঞ্ঞাণমনোধাতূ’’তি ৱা ৱত্তব্বং অতুল্যযোগে দ্ৱন্দসমাসাভাৱতো. অযং পনেত্থ পাঠো সিযা ‘‘চক্খু…পে… কাযৱিঞ্ঞাণমনোমনোৱিঞ্ঞাণধাতুভেদেনা’’তি.

খন্ধাযতনদেসনা সঙ্খেপদেসনা, ইন্দ্ৰিযদেসনা ৱিত্থাৰদেসনাতি তদুভযং অপেক্খিত্ৱা নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰা ধাতুদেসনা. অথ ৱা সুত্তন্তভাজনীযে ৱুত্তধাতুদেসনা অতিসঙ্খেপদেসনা, আভাধাতুআদীনং অনেকধাতুনানাধাতুঅন্তানং ৱসেন দেসেতব্বা অতিৱিত্থাৰদেসনাতি তদুভযং অপেক্খিত্ৱা অযং ‘‘নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰা’’তি.

ভেৰীতলং ৱিয চক্খুধাতু সদ্দস্স ৱিয ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সযভাৱতো. এতাহি চ উপমাহি নিজ্জীৱানং ভেৰীতলদণ্ডাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৱানং সদ্দাদীনং ৱিয নিজ্জীৱানং চক্খুৰূপাদীনং সমাযোগে নিজ্জীৱানং চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং পৱত্তীতি কাৰণফলানং ধাতুমত্তত্তা কাৰকৱেদকভাৱৱিৰহং দস্সেতি.

পুৰেচৰানুচৰা ৱিযাতি নিজ্জীৱস্স কস্সচি কেচি নিজ্জীৱা পুৰেচৰানুচৰা ৱিযাতি অত্থো. মনোধাতুযেৱ ৱা অত্তনো খণং অনতিৱত্তন্তী অত্তনো খণং অনতিৱত্তন্তানংযেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অৱিজ্জমানেপি পুৰেচৰানুচৰভাৱে পুব্বকালাপৰকালতায পুৰেচৰানুচৰা ৱিয দট্ঠব্বাতি অত্থো. সল্লমিৱ সূলমিৱ তিৱিধদুক্খতাসমাযোগতো দট্ঠব্বো. আসাযেৱ দুক্খং আসাদুক্খং, আসাৱিঘাতং দুক্খং ৱা. সঞ্ঞা হি অভূতং দুক্খদুক্খম্পি সুভাদিতো সঞ্জানন্তী তং আসং তস্সা চ ৱিঘাতং আসীসিতসুভাদিঅসিদ্ধিযা জনেতীতি. কম্মপ্পধানা সঙ্খাৰাতি ‘‘পটিসন্ধিযং পক্খিপনতো’’তিআদিমাহ. জাতিদুক্খানুবন্ধনতোতি অত্তনা নিব্বত্তিযমানেন জাতিদুক্খেন অনুবন্ধত্তা. ভৱপচ্চযা জাতি হি জাতিদুক্খন্তি. পদুমং ৱিয দিস্সমানং খুৰচক্কং ৱিয ৰূপম্পি ইত্থিযাদিভাৱেন দিস্সমানং নানাৱিধুপদ্দৱং জনেতি. সব্বে অনত্থা ৰাগাদযো জাতিআদযো চ ৱিসভূতা অসন্তা সপ্পটিভযা চাতি তপ্পটিপক্খভূতত্তা অমতাদিতো দট্ঠব্বা.

মুঞ্চিত্ৱাপি অঞ্ঞং গহেত্ৱাৱাতি এতেন মক্কটস্স গহিতং সাখং মুঞ্চিত্ৱাপি আকাসে ঠাতুং অসমত্থতা ৱিয গহিতাৰম্মণং মুঞ্চিত্ৱাপি অঞ্ঞং অগ্গহেত্ৱা পৱত্তিতুং অসমত্থতায মক্কটসমানতং দস্সেতি. অট্ঠিৱেধৱিদ্ধোপি দমথং অনুপগচ্ছন্তো দুট্ঠস্সো অস্সখড়ুঙ্কো. ৰঙ্গগতো নটো ৰঙ্গনটো.

১৮৪. চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চাতিআদিনা দ্ৱাৰাৰম্মণেসু একৱচনবহুৱচননিদ্দেসা একনানাসন্তানগতানং একসন্তানগতৱিঞ্ঞাণপচ্চযভাৱতো একনানাজাতিকত্তা চ.

সব্বধম্মেসূতি এত্থ সব্ব-সদ্দো অধিকাৰৱসেন যথাৱুত্তৱিঞ্ঞাণসঙ্খাতে আৰম্মণসঙ্খাতে ৱা পদেসসব্বস্মিং তিট্ঠতীতি দট্ঠব্বো. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসে ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুযা উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি মনোধাতু, মনোধাতুযাপি উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধসমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্ত’’ন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং মনোধাতু ৱিয মনোধাতানন্তৰম্পি উপ্পজ্জতি চিত্তন্তি যাৱ অঞ্ঞা মনোধাতু উপ্পজ্জিস্সতি, তাৱ পৱত্তং সব্বং চিত্তং একত্তেন গহেত্ৱা ৱুত্তন্তি এৱম্পি অত্থো লব্ভতি. এৱঞ্হি সতি মনোৱিঞ্ঞাণধাতানন্তৰং উপ্পন্নায মনোধাতুযা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱপ্পসঙ্গো ন হোতিযেৱ. পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুক্কমনিদস্সনঞ্হি তব্বিধুৰসভাৱেন উপ্পত্তিট্ঠানেন চ পৰিচ্ছিন্নস্স চিত্তস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱদস্সনত্থং, ন অনন্তৰুপ্পত্তিমত্তেনাতি তব্বিধুৰসভাৱে একত্তং উপনেত্ৱা দস্সনং যুজ্জতি. অনুপনীতেপি একত্তে তব্বিধুৰসভাৱে একস্মিং দস্সিতে সামঞ্ঞৱসেন অঞ্ঞম্পি সব্বং তং সভাৱং দস্সিতং হোতীতি দট্ঠব্বং. পি-সদ্দেন মনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্পিণ্ডনে চ সতি ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপি সমনন্তৰা উপ্পজ্জতি চিত্তং…পে… তজ্জা মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুগ্গহণেন ভৱঙ্গানন্তৰং উপ্পন্নং মনোধাতুচিত্তং নিৱত্তিতং হোতীতি চে? ন, তস্সা মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱাসিদ্ধিতো. ন হি যং চোদীযতি, তদেৱ পৰিহাৰায হোতীতি.

মনোধাতুযাপি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযাপীতি মনদ্ৱযৱচনেন দ্ৱিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিধুৰসভাৱতা দস্সিতাতি তেনেৱ মনোধাতাৱজ্জনস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুভাৱো নিৱত্তিতোতি দট্ঠব্বো. ৱুত্তো হি তস্স মনোৱিঞ্ঞাণধাতুৱিধুৰো মনোধাতুসভাৱো ‘‘সব্বধম্মেসু ৱা পন পঠমসমন্নাহাৰো উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা. সা সব্বাপীতি এতং মুখমত্তনিদস্সনং. ন হি জৱনপৰিযোসানা এৱ মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, তদাৰম্মণাদীনিপি পন হোন্তিযেৱাতি. এৱং পঞ্চৱিঞ্ঞাণধাতুমনোধাতুৱিসিট্ঠসভাৱৱসেন সব্বং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুং দস্সেত্ৱা পুন মনোদ্ৱাৰৱসেন সাতিসযং জৱনমনোৱিঞ্ঞাণধাতুং দস্সেন্তো ‘‘মনঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদিমাহ. যদি পন ছন্নং দ্ৱাৰানং ৱসেন জৱনাৱসানানেৱ চিত্তানি ইধ ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দস্সিতানীতি অযমত্থো গয্হেয্য, চুতিপটিসন্ধিভৱঙ্গানং অগ্গহিতত্তা সাৱসেসা দেসনা আপজ্জতি, তস্মা যথাৱুত্তেন নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ছদ্ৱাৰিকচিত্তেহি ৱা সমানলক্খণানি অঞ্ঞানিপি ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তি দস্সিতানীতি ৱেদিতব্বানি.

পটিচ্চাতি আগতট্ঠানেতি এত্থ ‘‘মনো চ নেসং গোচৰৱিসযং পচ্চনুভোতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৪৫৫) ৱিসুং কাতুং যুত্তং, ইধ পন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চা’’তিআদীসু চ-সদ্দেন সম্পিণ্ডেত্ৱা আৱজ্জনস্সপি চক্খাদিসন্নিস্সিততাকৰণং ৱিয মনঞ্চ পটিচ্চাতি আগতট্ঠানে মনোদ্ৱাৰসঙ্খাতভৱঙ্গসন্নিস্সিতমেৱ আৱজ্জনং কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.