২. আযতনৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা

১৫২. ৱিসেসতোতি আযতন-সদ্দত্থো ৱিয অসাধাৰণতো চক্খাদিসদ্দত্থতোতি অত্থো. অস্সাদেতীতি চক্খতি-সদ্দো ‘‘মধুং চক্খতি ব্যঞ্জনং চক্খতী’’তি ৰসসাযনত্থো অত্থীতি তস্স ৱসেন অত্থং ৱদতি. ‘‘চক্খুং খো, মাগণ্ডিয, ৰূপাৰামং ৰূপৰতং ৰূপসম্মুদিত’’ন্তি (ম. নি. ২.২০৯) ৱচনতো চক্খু ৰূপং অস্সাদেতি. সতিপি সোতাদীনং সদ্দাৰম্মণাদিৰতিভাৱে নিৰুড়্হত্তা চক্খুম্হিযেৱ চক্খু-সদ্দো পৱত্ততি পদুমাদীসু পঙ্কজাদিসদ্দা ৱিযাতি দট্ঠব্বং. ৱিভাৱেতি চাতি সদ্দলক্খণসিদ্ধস্স চক্খতি-সদ্দস্স ৱসেন অত্থং ৱদতি. চক্খতীতি হি আচিক্খতি, অভিব্যত্তং ৱদতীতি অত্থো. নযনস্স চ ৱদন্তস্স ৱিয সমৱিসমৱিভাৱনমেৱ আচিক্খনন্তি কত্ৱা আহ ‘‘ৱিভাৱেতি চাতি অত্থো’’তি. অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং ৱিভাৱনত্থতা চক্খু-সদ্দস্স দট্ঠব্বা. ৰত্তদুট্ঠাদিকালেসু ককণ্টকৰূপং ৱিয উদ্দৰূপং ৱিয চ ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং ৰূপং হদযঙ্গতভাৱং ৰূপযতি ৰূপমিৱ পকাসং কৰোতি, সৱিগ্গহমিৱ কত্ৱা দস্সেতীতি অত্থো. ৱিত্থাৰণং ৱা ৰূপ-সদ্দস্স অত্থো, ৱিত্থাৰণঞ্চ পকাসনমেৱাতি আহ ‘‘পকাসেতী’’তি. অনেকত্থত্তা ৱা ধাতূনং পকাসনত্থোযেৱ ৰূপ-সদ্দো দট্ঠব্বো, ৱণ্ণৱাচকস্স ৰূপ-সদ্দস্স ৰূপযতীতি নিব্বচনং, ৰূপৱাচকস্স ৰুপ্পতীতি অযং ৱিসেসো.

উদাহৰীযতীতি ৱুচ্চতীতি-অত্থে ৱচনমেৱ গহিতং সিযা, ন চ ৱচন-সদ্দোযেৱ এত্থ সদ্দো, অথ খো সব্বোপি সোতৱিঞ্ঞেয্যোতি সপ্পতীতি সকেহি পচ্চযেহি সপ্পীযতি সোতৱিঞ্ঞেয্যভাৱং গমীযতীতি অত্থো. সূচযতীতি অত্তনো ৱত্থুং গন্ধৱসেন অপাকটং ‘‘ইদং সুগন্ধং দুগ্গন্ধ’’ন্তি পকাসেতি, পটিচ্ছন্নং ৱা পুপ্ফাদিৱত্থুং ‘‘এত্থ পুপ্ফং অত্থি চম্পকাদি, ফলমত্থি অম্বাদী’’তি পেসুঞ্ঞং কৰোন্তং ৱিয হোতীতি অত্থো. ৰসগ্গহণমূলকত্তা আহাৰজ্ঝোহৰণস্স জীৱিতহেতুম্হি আহাৰৰসে নিন্নতায জীৱিতং অৱ্হাযতীতি জিৱ্হা ৱুত্তা নিৰুত্তিলক্খণেন. কুচ্ছিতানং সাসৱধম্মানং আযোতি ৱিসেসেন কাযো ৱুত্তো অনুত্তৰিযহেতুভাৱং অনাগচ্ছন্তেসু কামৰাগনিদানকম্মজনিতেসু কামৰাগস্স চ ৱিসেসপচ্চযেসু ঘানজিৱ্হাকাযেসু কাযস্স ৱিসেসতৰসাসৱপচ্চযত্তা. তেন হি ফোট্ঠব্বং অস্সাদেন্তা সত্তা মেথুনম্পি সেৱন্তি. উপ্পত্তিদেসোতি উপ্পত্তিকাৰণন্তি অত্থো. কাযিন্দ্ৰিযৱত্থুকা ৱা চত্তাৰো খন্ধা বলৱকামাসৱাদিহেতুভাৱতো ৱিসেসেন ‘‘সাসৱা’’তি ৱুত্তা, তেসং উপ্পজ্জনট্ঠানন্তি অত্থো. অত্তনো লক্খণং ধাৰযন্তীতি যে ৱিসেসলক্খণেন আযতনসদ্দপৰা ৱত্তব্বা, তে চক্খাদযো তথা ৱুত্তাতি অঞ্ঞে মনোগোচৰভূতা ধম্মা সামঞ্ঞলক্খণেনেৱ একাযতনত্তং উপনেত্ৱা ৱুত্তা. ওড়াৰিকৱত্থাৰম্মণমননসঙ্খাতেহি ৱিসযৱিসযিভাৱেহি পুৰিমানি পাকটানীতি তথা অপাকটা চ অঞ্ঞে মনোগোচৰা ন অত্তনো সভাৱং ন ধাৰেন্তীতি ইমস্সত্থস্স দীপনত্থো ধম্ম-সদ্দোতি.

ৱাযমন্তীতি অত্তনো কিচ্চং কৰোন্তিচ্চেৱ অত্থো. ইমস্মিঞ্চ অত্থে আযতন্তি এত্থাতি আযতনন্তি অধিকৰণত্থো আযতন-সদ্দো, দুতিযততিযেসু কত্তুঅত্থো. তে চাতি চিত্তচেতসিকধম্মে. তে হি তংতংদ্ৱাৰাৰম্মণেসু আযন্তি আগচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি আযাতি. ৱিত্থাৰেন্তীতি পুব্বে অনুপ্পন্নত্তা লীনানি অপাকটানি পুব্বন্ততো উদ্ধং পসাৰেন্তি পাকটানি কৰোন্তি উপ্পাদেন্তীতি অত্থো.

ৰুড়্হীৱসেন আযতন-সদ্দস্সত্থং ৱত্তুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তং নিস্সিতত্তাতি এত্থ মনো মনোৱিঞ্ঞাণাদীনং চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযো ন হোতীতি তস্স নেসং দ্ৱাৰভাৱো নিস্সযভাৱোতি দট্ঠব্বো. অত্থতোতি ৱচনত্থতো, ন ৱচনীযত্থতো. ৱচনত্থো হেত্থ ৱুত্তো ‘‘চক্খতী’’তিআদিনা, ন ৱচনীযত্থো ‘‘যং চক্খু চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো’’তিআদিনা (ধ. স. ৫৯৭) ৱিযাতি.

তাৱত্ৱতোতি অনূনাধিকভাৱং দস্সেতি. তত্থ দ্ৱাদসাযতনৱিনিমুত্তস্স কস্সচি ধম্মস্স অভাৱা অধিকভাৱতো চোদনা নত্থি, সলক্খণধাৰণং পন সব্বেসং সামঞ্ঞলক্খণন্তি ঊনচোদনা সম্ভৱতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘চক্খাদযোপি হী’’তিআদি. অসাধাৰণন্তি চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং অসাধাৰণং. সতিপি অসাধাৰণাৰম্মণভাৱে চক্খাদীনং দ্ৱাৰভাৱেন গহিতত্তা ধম্মাযতনে অগ্গহণং দট্ঠব্বং. দ্ৱাৰাৰম্মণভাৱেহি ৱা অসাধাৰণতং সন্ধায ‘‘অসাধাৰণ’’ন্তি ৱুত্তং.

যেভুয্যসহুপ্পত্তিআদীহি উপ্পত্তিক্কমাদিঅযুত্তি যোজেতব্বা. অজ্ঝত্তিকেসু হীতি এতেন অজ্ঝত্তিকভাৱেন ৱিসযিভাৱেন চ অজ্ঝত্তিকানং পঠমং দেসেতব্বতং দস্সেতি. তেসু হি পঠমং দেসেতব্বেসু পাকটত্তা পঠমতৰং চক্খাযতনং দেসিতন্তি. ততো ঘানাযতনাদীনীতি এত্থ বহূপকাৰত্তাভাৱেন চক্খুসোতেহি পুৰিমতৰং অদেসেতব্বানি সহ ৱত্তুং অসক্কুণেয্যত্তা একেন কমেন দেসেতব্বানীতি ঘানাদিক্কমেন দেসিতানীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞথাপি হি দেসিতেসু ন ন সক্কা চোদেতুং, ন চ সক্কা সোধেতব্বানি ন দেসেতুন্তি. গোচৰো ৱিসযো এতস্সাতি গোচৰৱিসযো, মনো. কস্স পন গোচৰো এতস্স ৱিসযোতি? চক্খাদীনং পঞ্চন্নম্পি. ৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিকাৰণৱৱত্থানতোতি এতেন চ চক্খাদিঅনন্তৰং ৰূপাদিৱচনস্স কাৰণমাহ.

পচ্চযভেদো কম্মাদিভেদো. নিৰযাদিকো অপদাদিগতিনানাকৰণঞ্চ গতিভেদো. হত্থিঅস্সাদিকো খত্তিযাদিকো চ নিকাযভেদো. তংতংসত্তসন্তানভেদো পুগ্গলভেদো. যা চ চক্খাদীনং ৱত্থূনং অনন্তভেদতা ৱুত্তা, সোযেৱ হদযৱত্থুস্স চ ভেদো হোতি. ততো মনাযতনস্স অনন্তপ্পভেদতা যোজেতব্বা দুক্খাপটিপদাদিতো আৰম্মণাধিপতিআদিভেদতো চ. ইমস্মিং সুত্তন্তভাজনীযে ৱিপস্সনা ৱুত্তাতি ৱিপস্সনুপগমনঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং গহেত্ৱা একাসীতিভেদতা মনাযতনস্স ৱুত্তা নিদ্দেসৱসেন. নীলং নীলস্সেৱ সভাগং, অঞ্ঞং ৱিসভাগং, এৱং কুসলসমুট্ঠানাদিভেদেসু যোজেতব্বং. তেভূমকধম্মাৰম্মণৱসেনাতি পুব্বে ৱুত্তং চক্খাদিৱজ্জং ধম্মাৰম্মণং সন্ধায ৱুত্তং.

সপৰিপ্ফন্দকিৰিযাৱসেন ঈহনং ঈহা. চিন্তনৱসেন ব্যাপাৰকৰণং ব্যাপাৰো. তত্থ ব্যাপাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন হি চক্খু ৰূপাদীনং এৱং হোতী’’তি. ঈহং দস্সেন্তো আহ ‘‘ন চ তানী’’তিআদি. উভযম্পি পন ঈহা চ হোতি ব্যাপাৰো চাতি উপ্পটিপাটিৱচনং. ধম্মতাৱাতি সভাৱোৱ, কাৰণসমত্থতা ৱা. ঈহাব্যাপাৰৰহিতানং দ্ৱাৰাদিভাৱো ধম্মতা. ইমস্মিঞ্চ অত্থে যন্তি এতস্স যস্মাতি অত্থো. পুৰিমস্মিং সম্ভৱনৱিসেসনং যং-সদ্দো. ‘‘সুঞ্ঞো গামোতি খো, ভিক্খৱে, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.২৩৮) ৱচনতো সুঞ্ঞগামো ৱিয দট্ঠব্বানি. অন্নপানসমোহিতন্তি গহিতে সুঞ্ঞগামে যঞ্ঞদেৱ ভাজনং পৰামসীযতি, তং তং ৰিত্তকংযেৱ পৰামসীযতি, এৱং ধুৱাদিভাৱেন গহিতানি উপপৰিক্খিযমানানি ৰিত্তকানেৱ এতানি দিস্সন্তীতি. চক্খাদিদ্ৱাৰেসু অভিজ্ঝাদোমনস্সুপ্পাদকভাৱেন ৰূপাদীনি চক্খাদীনং অভিঘাতকানীতি ৱুত্তানি. অহিসুসুমাৰপক্খিকুক্কুৰসিঙ্গালমক্কটা ছ পাণকা. ৱিসমবিলাকাসগামসুসানৱনানি তেসং গোচৰা. তত্থ ৱিসমাদিঅজ্ঝাসযেহি চক্খাদীহি ৱিসমভাৱবিলাকাসগামসুসানসন্নিস্সিতসদিসুপাদিন্নধম্মৱনভাৱেহি অভিৰমিতত্তা ৰূপাদীনম্পি ৱিসমাদিসদিসতা যোজেতব্বা.

হুত্ৱা অভাৱট্ঠেনাতি ইদং ইতৰেসং চতুন্নং আকাৰানং সঙ্গহকত্তা ৱিসুং ৱুত্তং. হুত্ৱা অভাৱাকাৰো এৱ হি উপ্পাদৱযত্তাকাৰাদযোতি. তত্থ হুত্ৱাতি এতেন পুৰিমন্তৱিৱিত্ততাপুব্বকং মজ্ঝে ৱিজ্জমানতং দস্সেতি, তং ৱত্ৱা অভাৱৱচনেন মজ্ঝে ৱিজ্জমানতাপুব্বকং, অপৰন্তে অৱিজ্জমানতং, উভযেনপি সদা অভাৱো অনিচ্চলক্খণন্তি দস্সেতি. সভাৱৱিজহনং ৱিপৰিণামো, জৰাভঙ্গেহি ৱা পৰিৱত্তনং, সন্তানৱিকাৰাপত্তি ৱা. সদা অভাৱেপি চিৰট্ঠানং সিযাতি তংনিৱাৰণত্থং ‘‘তাৱকালিকতো’’তি আহ. উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তৰহিতং নিচ্চং, ন ইতৰথাতি নিচ্চপটিক্খেপতো অনিচ্চং, নিচ্চপটিপক্খতোতি অধিপ্পাযো.

জাতিধম্মতাদীহি অনিট্ঠতা পটিপীড়নং. পটিপীড়নট্ঠেনাতি চ যস্স তং পৱত্ততি, তং পুগ্গলং পটিপীড়নতো, সযং ৱা জৰাদীহি পটিপীড়নত্তাতি অত্থো. পৰিত্তট্ঠিতিকস্সপি অত্তনো ৱিজ্জমানক্খণে উপ্পাদাদীহি অভিণ্হং সম্পটিপীড়নত্তা ‘‘অভিণ্হসম্পটিপীড়নতো’’তি পুৰিমং সামঞ্ঞলক্খণং ৱিসেসেত্ৱা ৱদতি, পুগ্গলস্স পীড়নতো দুক্খমং. সুখপটিপক্খভাৱতো দুক্খং সুখং পটিক্খিপতি নিৱাৰেতি, দুক্খৱচনং ৱা অত্থতো সুখং পটিক্খিপতীতি আহ ‘‘সুখপটিক্খেপতো’’তি.

নত্থি এতস্স ৱসৱত্তনকো, নাপি ইদং ৱসৱত্তনকন্তি অৱসৱত্তনকং, অত্তনো পৰস্মিং পৰস্স চ অত্তনি ৱসৱত্তনভাৱো ৱা ৱসৱত্তনকং, তং এতস্স নত্থীতি অৱসৱত্তনকং, অৱসৱত্তনকস্স অৱসৱত্তনকো ৱা অত্থো সভাৱো অৱসৱত্তনকট্ঠো, ইদঞ্চ সামঞ্ঞলক্খণং. তেনাতি পৰস্স অত্তনি ৱসৱত্তনাকাৰেন সুঞ্ঞং. ইমস্মিঞ্চ অত্থে সুঞ্ঞতোতি এতস্সেৱ ৱিসেসনং ‘‘অস্সামিকতো’’তি. অথ ৱা ‘‘যস্মা ৱা এতং…পে… মা পাপুণাতূ’’তি এৱং চিন্তযমানস্স কস্সচি তীসু ঠানেসু ৱসৱত্তনভাৱো নত্থি, সুঞ্ঞং তং তেন অত্তনোযেৱ ৱসৱত্তনাকাৰেনাতি অত্থো. ন ইদং কস্সচি কামকাৰিযং, নাপি এতস্স কিঞ্চি কামকাৰিযং অত্থীতি অকামকাৰিযং. এতেন অৱসৱত্তনত্থং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি.

ৱিভৱগতি ৱিনাসগমনং. সন্ততিযং ভৱন্তৰুপ্পত্তিযেৱ ভৱসঙ্কন্তিগমনং. সন্ততিযা যথাপৱত্তাকাৰৱিজহনং পকতিভাৱৱিজহনং. ‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তে চক্খুঅনিচ্চ-সদ্দানং একত্থত্তা অনিচ্চানং সেসধম্মানম্পি চক্খুভাৱো আপজ্জতীতি এতিস্সা চোদনায নিৱাৰণত্থং ৱিসেসসামঞ্ঞলক্খণৱাচকানঞ্চ সদ্দানং একদেসসমুদাযবোধনৱিসেসং দীপেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

কিং দস্সিতন্তি ৱিপস্সনাচাৰং কথেন্তেন কিং লক্খণং দস্সিতন্তি অধিপ্পাযো. ‘‘কতমা চানন্দ, অনত্তসঞ্ঞা? ইধানন্দ, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘চক্খু অনত্তা’তি…পে… ‘ধম্মা অনত্তা’তি. ইতি ইমেসু ছসু অজ্ঝত্তিকবাহিৰেসু আযতনেসু অনত্তানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি (অ. নি. ১০.৬০) অৱিসেসেসু আযতনেসু অনত্তানুপস্সনা ৱুত্তাতি কাৰণভূতানং চক্খাদীনং, ফলভূতানঞ্চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীনং কাৰণফলমত্ততায অনত্ততায অনত্তলক্খণৱিভাৱনত্থায আযতনদেসনাতি আহ ‘‘দ্ৱাদসন্নং…পে… অনত্তলক্খণ’’ন্তি. যদিপি অনিচ্চদুক্খলক্খণানি এত্থ দস্সিতানি, তেহি চ অনত্তলক্খণমেৱ ৱিসেসেন দস্সিতন্তি অধিপ্পাযো. ৱেতি চাতি এত্থ ইতি-সদ্দো সমাপনত্থো. ইচ্চস্সাতি এত্থ ইতি-সদ্দো যথাসমাপিতস্স আৰোপেতব্বদোসস্স নিদস্সনত্থো. এৱন্তি ‘‘চক্খু অত্তা’’তি এৱং ৱাদে সতীতি অত্থো. ইচ্চস্সাতি ৱা ইতি-সদ্দো ‘‘ইতি ৱদন্তস্সা’’তি পৰৱাদিস্স দোসলক্খণাকাৰনিদস্সনত্থো. এৱন্তি দোসগমনপ্পকাৰনিদস্সনত্থো. ৰূপে অত্তনি ‘‘এৱং মে ৰূপং হোতূ’’তি অত্তনিযে ৱিয সামিনিদ্দেসাপত্তীতি চে? ন, ‘‘মম অত্তা’’তি গহিতত্তা. ‘‘মম অত্তা’’তি হি গহিতং ৰূপং ৱসৱত্তিতায ‘‘এৱং মে হোতূ’’তি ইচ্ছিযমানঞ্চ তথেৱ ভৱেয্য, ইচ্ছতোপি হি তস্স ৰূপসঙ্খাতো অত্তা অৱসৱত্তি চাতি. আবাধাযাতি এৱং দুক্খেন. পঞ্ঞাপনন্তি পৰেসং ঞাপনং. অনত্তলক্খণপঞ্ঞাপনস্স অঞ্ঞেসং অৱিসযত্তা অনত্তলক্খণদীপকানং অনিচ্চদুক্খলক্খণানঞ্চ পঞ্ঞাপনস্স অৱিসযতা দস্সিতা হোতি.

এৱং পন দুপ্পঞ্ঞাপনতা এতেসং দুৰূপট্ঠানতায হোতীতি তেসং অনুপট্ঠহনকাৰণং পুচ্ছন্তো আহ ‘‘ইমানি পনা’’তিআদি. ঠানাদীসু নিৰন্তৰং পৱত্তমানস্স হেট্ঠা ৱুত্তস্স অভিণ্হসম্পটিপীড়নস্স. ধাতুমত্ততায চক্খাদীনং সমূহতো ৱিনিব্ভুজ্জনং নানাধাতুৱিনিব্ভোগো. ঘনেনাতি চত্তাৰিপি ঘনানি ঘনভাৱেন একত্তং উপনেত্ৱা ৱদতি. পঞ্ঞাযেৱ সন্ততিৱিকোপনাতি দট্ঠব্বং. যাথাৱসৰসতোতি অৱিপৰীতসভাৱতো. সভাৱো হি ৰসিযমানো অৱিৰদ্ধপটিৱেধেন অস্সাদিযমানো ‘‘ৰসো’’তি ৱুচ্চতি. অনিচ্চাদীহি অনিচ্চলক্খণাদীনং অঞ্ঞত্থ ৱচনং ৰুপ্পনাদিৱসেন পৱত্তৰূপাদিগ্গহণতো ৱিসিট্ঠস্স অনিচ্চাদিগ্গহণস্স সব্ভাৱা. ন হি নামৰূপপৰিচ্ছেদমত্তেন কিচ্চসিদ্ধি হোতি, অনিচ্চাদযো চ ৰূপাদীনং আকাৰা দট্ঠব্বা. তে পনাকাৰা পৰমত্থতো অৱিজ্জমানা ৰূপাদীনং আকাৰমত্তাযেৱাতি কত্ৱা অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. ৩৫০) লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনায খন্ধাৰম্মণতা ৱুত্তাতি অধিপ্পাযমত্তে ঠাতুং যুত্তং, নাতিধাৱিতুং. ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি চ গণ্হন্তো ‘‘দুক্খং অনত্তা’’তি ন গণ্হাতি, তথা দুক্খাদিগ্গহণে ইতৰস্সাগহণং. অনিচ্চাদিগ্গহণানি চ নিচ্চসঞ্ঞাদিনিৱত্তনকানি সদ্ধাসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযাধিকানি তিৱিধৱিমোক্খমুখভূতানি. তস্মা এতেসং আকাৰানং পৰিগ্গয্হমানানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসেসো চ অত্থীতি তীণি লক্খণানি ৱুত্তানি.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

১৬৭. নামৰূপপৰিচ্ছেদকথা অভিধম্মকথাতি সুত্তন্তে ৱিয পচ্চযযুগড়ৱসেন অকথেত্ৱা অজ্ঝত্তিকবাহিৰৱসেন অভিঞ্ঞেয্যানি আযতনানি অব্বোকাৰতো অভিধম্মভাজনীযে কথিতানি. আগম্মাতি সব্বসঙ্খাৰেহি নিব্বিন্দস্স ৱিসঙ্খাৰনিন্নস্স গোত্ৰভুনা ৱিৱট্টিতমানসস্স মগ্গেন সচ্ছিকৰণেনাতি অত্থো. সচ্ছিকিৰিযমানঞ্হি তং অধিগন্ত্ৱা আৰম্মণপচ্চযভূতঞ্চ পটিচ্চ অধিপতিপচ্চযভূতে চ তম্হি পৰমস্সাসভাৱেন ৱিনিমুত্তসঙ্খাৰস্স চ গতিভাৱেন পতিট্ঠানভূতে পতিট্ঠায খযসঙ্খাতো মগ্গো ৰাগাদযো খেপেতীতি তংসচ্ছিকৰণাভাৱে ৰাগাদীনং অনুপ্পত্তিনিৰোধগমনাভাৱা ‘‘তং আগম্ম ৰাগাদযো খীযন্তী’’তি ৱুত্তং. সুত্ততো মুঞ্চিত্ৱাতি সুত্তপদানি মুঞ্চিত্ৱা. অঞ্ঞো সুত্তস্স অত্থো ‘‘মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা’’তিআদীসু (ধ. প. ২৯৪-২৯৫) ৱিয আহৰিতব্বো, নত্থি সুত্তপদেহেৱ নীতো অত্থোতি অত্থো.

একং নানন্তি চুণ্ণিতং খুদ্দকং ৱা কৰণং, চুণ্ণীকৰণন্তি অবহুমানেন ৱদতি. ন ত্ৱং একং নানং জানাসীতি কিং এত্তকং ত্ৱমেৱ ন জানাসীতি অত্থো. ননু ঞাতেতি ‘‘যদিপি পুব্বে ন ঞাতং, অধুনাপি ঞাতে ননু সাধু হোতী’’তি অত্তনো জাননং পটিচ্ছাদেত্ৱা ৱিক্খেপং কৰোন্তং নিবন্ধতি. ৱিভজিত্ৱাতি অক্খৰত্থমত্তে অট্ঠত্ৱা লীনং অত্থং ৱিভজিত্ৱা উদ্ধৰিত্ৱা নীহৰিত্ৱা কথিতন্তি অত্থো. ৰাগাদীনং খযো নাম অভাৱমত্তো, ন চ অভাৱস্স বহুভাৱো অত্থি অত্তনো অভাৱত্তাতি ৱদন্তস্স ৱচনপচ্ছিন্দনত্থং পুচ্ছতি ‘‘ৰাগক্খযো নাম ৰাগস্সেৱ খযো’’তিআদি. যদি হি ৰাগক্খযো দোসাদীনং খযো ন হোতি, দোসক্খযাদযো চ ৰাগাদীনং খযা, অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসিট্ঠা ভিন্না আপন্না হোন্তীতি বহুনিব্বানতা আপন্না এৱ হোতি, অঞ্ঞমঞ্ঞৱিসেসো চ নাম নিস্সভাৱস্স নত্থীতি সসভাৱতা চ নিব্বানস্স. নৱ তণ্হামূলকা ‘‘তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা’’তি (দী. নি. ২.১০৩; ৩.৩৫৯; অ. নি. ৯.২৩; ৱিভ. ৯৬৩) আদযো, তেসু পৰিযেসনাদযো চ পৰিযেসনাদিকৰকিলেসা দট্ঠব্বা. দিযড্ঢকিলেসসহস্সং নিদানকথাযং ৱুত্তং.

ওড়াৰিকতায কাৰেতব্বোতি অতিসুখুমস্স নিব্বানস্স ওড়াৰিকভাৱদোসাপত্তিযা বোধেতব্বো, নিগ্গহেতব্বো ৱা. ৱত্থুন্তি উপাদিন্নকফোট্ঠব্বং মেথুনং. অচ্ছাদীনম্পি নিব্বানপ্পত্তি কস্মা ৱুত্তা, ননু ‘‘কিলেসানং অচ্চন্তং অনুপ্পত্তিনিৰোধো নিব্বান’’ন্তি ইচ্ছন্তস্স কিলেসানং ৱিনাসো কঞ্চি কালং অপ্পৱত্তি নিব্বানং ন হোতীতি? ন, অভাৱসামঞ্ঞতো. অচ্চন্তাপৱত্তি হি কঞ্চি কালঞ্চ অপ্পৱত্তি অভাৱোযেৱাতি নত্থি ৱিসেসো. সৱিসেসং ৱা ৱদন্তস্স অভাৱতা আপজ্জতীতি. তিৰচ্ছানগতেহিপি পাপুণিতব্বত্তা তেসম্পি পাকটং পিড়ন্ধনং ৱিয ওড়াৰিকং থূলং. কেৱলং পন কণ্ণে পিড়ন্ধিতুং ন সক্কোতি, পিড়ন্ধনতোপি ৱা থূলত্তা ন সক্কাতি উপ্পণ্ডেন্তো ৱিয নিগ্গণ্হাতি.

নিব্বানাৰম্মণকৰণেন গোত্ৰভুক্খণে কিলেসক্খযপ্পত্তি পনস্স আপন্নাতি মঞ্ঞমানো আহ ‘‘ত্ৱং অখীণেসুযেৱা’’তিআদি. ননু আৰম্মণকৰণমত্তেন কিলেসক্খযো অনুপ্পত্তোতি ন সক্কা ৱত্তুং. চিত্তঞ্হি অতীতানাগতাদিসব্বং আলম্বেতি, ন নিপ্ফন্নমেৱাতি গোত্ৰভুপি মগ্গেন কিলেসানং যা অনুপ্পত্তিধম্মতা কাতব্বা, তং আৰব্ভ পৱত্তিস্সতীতি? ন, অপ্পত্তনিব্বানস্স নিব্বানাৰম্মণঞাণাভাৱতো. ন হি অঞ্ঞধম্মা ৱিয নিব্বানং, তং পন অতিগম্ভীৰত্তা অপ্পত্তেন আলম্বিতুং ন সক্কা. তস্মা তেন গোত্ৰভুনা পত্তব্বেন তিকালিকসভাৱাতিক্কন্তগম্ভীৰভাৱেন ভৱিতব্বং, কিলেসক্খযমত্ততং ৱা ইচ্ছতো গোত্ৰভুতো পুৰেতৰং নিপ্ফন্নেন কিলেসক্খযেন. তেনাহ ‘‘ত্ৱং অখীণেসুযেৱ কিলেসেসু কিলেসক্খযং নিব্বানং পঞ্ঞপেসী’’তি. অপ্পত্তকিলেসক্খযাৰম্মণকৰণে হি সতি গোত্ৰভুতো পুৰেতৰচিত্তানিপি আলম্বেয্যুন্তি.

মগ্গস্স কিলেসক্খযং নিব্বানন্তি মগ্গস্স আৰম্মণভূতং নিব্বানং কতমন্তি অত্থো. মগ্গোতিআদিনা পুৰিমপুচ্ছাদ্ৱযমেৱ ৱিৱৰতি.

ন চ কিঞ্চীতি ৰূপাদীসু নিব্বানং কিঞ্চি ন হোতি, ন চ কদাচি হোতি, অতীতাদিভাৱেন ন ৱত্তব্বন্তি ৱদন্তি, তং আগম্ম অৱিজ্জাতণ্হানং কিঞ্চি একদেসমত্তম্পি ন হোতি, তদেৱ তং আগম্ম কদাচি ন চ হোতীতি অত্থো যুত্তো.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা

১৬৮. ন…পে… নৱত্তব্বধম্মাৰম্মণত্তাতি যথা সাৰম্মণা পৰিত্তাদিভাৱেন নৱত্তব্বং কিঞ্চি আৰম্মণং কৰোন্তি, এৱং কিঞ্চি আলম্বনতো ন নৱত্তব্বকোট্ঠাসং ভজতীতি অত্থো.

পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আযতনৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.