১৫. পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গো

১. সুত্তন্তভাজনীযং

১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা

৭১৮. এসেৱ নযোতি সঙ্খেপেন দস্সেত্ৱা তমেৱ নযং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ধম্মপ্পভেদস্স হী’’তিআদিমাহ. নিৰুত্তিপটিভানপ্পভেদা তব্বিসযানং অত্থাদীনং পচ্চযুপ্পন্নাদিভেদেহি ভিন্দিত্ৱা ৱেদিতব্বা.

‘‘যং কিঞ্চি পচ্চযসমুপ্পন্ন’’ন্তি এতেন সচ্চহেতুধম্মপচ্চযাকাৰৱাৰেসু আগতানি দুক্খাদীনি গহিতানি. সচ্চপচ্চযাকাৰৱাৰেসু নিব্বানং, পৰিযত্তিৱাৰে ভাসিতত্থো, অভিধম্মভাজনীযে ৱিপাকো কিৰিযঞ্চাতি এৱং পাড়িযং ৱুত্তানমেৱ ৱসেন পঞ্চ অত্থা ৱেদিতব্বা, তথা ধম্মা চ.

ৱিদহতীতি নিব্বত্তকহেতুআদীনং সাধাৰণং নিব্বচনং, তদত্থং পন ৱিভাৱেতুমাহ ‘‘পৱত্তেতি চেৱ পাপেতি চা’’তি. তেসু পুৰিমো অত্থো মগ্গৱজ্জেসু দট্ঠব্বো. ভাসিতম্পি হি অৱবোধনৱসেন অত্থং পৱত্তেতীতি. মগ্গো পন নিব্বানং পাপেতীতি তস্মিং পচ্ছিমো.

ধম্মনিৰুত্তাভিলাপেতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো সভাৱৱাচকোতি কত্ৱা আহ ‘‘যা সভাৱনিৰুত্তী’’তি, অৱিপৰীতনিৰুত্তীতি অত্থো. তস্সা অভিলাপেতি তস্সা নিৰুত্তিযা অৱচনভূতায পঞ্ঞত্তিযা অভিলাপেতি কেচি ৱণ্ণযন্তি. এৱং সতি পঞ্ঞত্তি অভিলপিতব্বা, ন ৱচনন্তি আপজ্জতি, ন চ ৱচনতো অঞ্ঞং অভিলপিতব্বং উচ্চাৰেতব্বং অত্থি, অথাপি ফস্সাদিৱচনেহি বোধেতব্বং অভিলপিতব্বং সিযা, এৱং সতি অত্থধম্মৱজ্জং তেহি বোধেতব্বং ন ৱিজ্জতীতি তেসং নিৰুত্তিভাৱো আপজ্জতি. ‘‘ফস্সোতি চ সভাৱনিৰুত্তি, ফস্সং ফস্সাতি ন সভাৱনিৰুত্তী’’তি দস্সিতোৱাযমত্থো, ন চ অৱচনং এৱংপকাৰং অত্থি, তস্মা ৱচনভূতায এৱ তস্সা সভাৱনিৰুত্তিযা অভিলাপে উচ্চাৰণেতি অত্থো দট্ঠব্বো.

তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্স তস্মিং সভাৱনিৰুত্তাভিলাপে পভেদগতং ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৱুত্তত্তা নিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণায সোতৱিঞ্ঞাণৱীথিযা পৰতো মনোদ্ৱাৰে নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পৱত্ততীতি ৱদন্তি. ‘‘নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণা’’তি চ ৱচনং সদ্দং গহেত্ৱা পচ্ছা জাননং সন্ধায ৱুত্তন্তি. এৱং পন অঞ্ঞস্মিং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণে অঞ্ঞং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণন্তি ৱুত্তন্তি আপজ্জতি. যথা পন দিব্বসোতঞাণং মনুস্সামনুস্সাদিসদ্দপ্পভেদনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং তং তং সদ্দৱিভাৱকং, এৱং সভাৱাসভাৱনিৰুত্তিনিচ্ছযস্স পচ্চযভূতং পচ্চুপ্পন্নসভাৱনিৰুত্তিসদ্দাৰম্মণং তংৱিভাৱকঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদাতি ৱুচ্চমানে ন পাড়িৱিৰোধো হোতি. তং সভাৱনিৰুত্তিং সদ্দং আৰম্মণং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তস্সাতি চ পচ্চুপ্পন্নসদ্দাৰম্মণং পচ্চৱেক্খণং পৱত্তযন্তস্সাতি ন ন সক্কা ৱত্তুং. তম্পি হি ঞাণং সভাৱনিৰুত্তিং ৱিভাৱেন্তংযেৱ তংতংসদ্দপচ্চৱেক্খণানন্তৰং তংতংপভেদনিচ্ছযহেতুত্তা নিৰুত্তিং ভিন্দন্তং পটিৱিজ্ঝন্তমেৱ উপ্পজ্জতীতি চ পভেদগতম্পি হোতীতি. সভাৱনিৰুত্তীতি মাগধভাসা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞং সক্কটনামাদিসদ্দং সন্ধায ‘‘অঞ্ঞং পনা’’তি আহ. ব্যঞ্জনন্তি নিপাতপদমাহ.

কথিতং অট্ঠকথাযং. বোধিমণ্ড-সদ্দো পঠমাভিসম্বুদ্ধট্ঠানে এৱ দট্ঠব্বো, ন যত্থ কত্থচি বোধিৰুক্খস্স পতিট্ঠিতট্ঠানে. সুৱণ্ণসলাকন্তি সেট্ঠসলাকং, ধম্মদেসনত্থং সলাকং গহেত্ৱাতি অত্থো, ন পটিসম্ভিদাযং ঠিতেন পৱাৰিতং, তস্মা পটিসম্ভিদাতো অঞ্ঞেনেৱ পকাৰেন জানিতব্বতো ন সক্কটভাসাজাননং পটিসম্ভিদাকিচ্চন্তি অধিপ্পাযো.

ইদং কথিতন্তি মাগধভাসায সভাৱনিৰুত্তিতাঞাপনত্থং ইদং ইদানি ৱত্তব্বং কথিতন্তি অত্থো. ছদ্দন্তৱাৰণ (জা. ১.১৬.৯৭ আদযো) -তিত্তিৰজাতকাদীসু (জা. ১.৪.৭৩ আদযো) তিৰচ্ছানেসু চ মাগধভাসা উস্সন্না, ন ওট্টকাদিভাসা সক্কটং ৱা.

তত্থাতি মাগধসেসভাসাসু. সেসা পৰিৱত্তন্তি একন্তেন কালন্তৰে অঞ্ঞথা হোন্তি ৱিনস্সন্তি চ. মাগধা পন কত্থচি কদাচি পৰিৱত্তন্তীপি ন সব্বত্থ সব্বদা সব্বথা চ পৰিৱত্ততি, কপ্পৱিনাসেপি তিট্ঠতিযেৱাতি ‘‘অযমেৱেকা ন পৰিৱত্ততী’’তি আহ. পপঞ্চোতি চিৰাযনন্তি অত্থো. বুদ্ধৱচনমেৱ চেতস্স ৱিসযো, তেনেৱ ‘‘নেলঙ্গো সেতপচ্ছাদো’’তি গাথং পুচ্ছিতো চিত্তো গহপতি ‘‘‘কিং নু খো এতং, ভন্তে, ভগৱতা ভাসিত’ন্তি? ‘এৱং গহপতী’তি. ‘তেন হি, ভন্তে, মুহুত্তং আগমেথ, যাৱস্স অত্থং পেক্খামী’’’তি (সং. নি. ৪.৩৪৭) আহাতি ৱদন্তি.

সব্বত্থকঞাণন্তি অত্থাদীসু ঞাণং. তঞ্হি সব্বেসু তেসু তীসু চতূসুপি ৱা পৱত্তত্তা, কুসলকিৰিযভূতায পটিভানপটিসম্ভিদায ধম্মত্থভাৱতো তীসু এৱ ৱা পৱত্তত্তা ‘‘সব্বত্থকঞাণ’’ন্তি ৱুত্তং. ইমানি ঞাণানি ইদমত্থজোতকানীতি সাত্থকানং পচ্চৱেক্খিতব্বত্তা সব্বো অত্থো এতস্সাতিপি সব্বত্থকং, সব্বস্মিং খিত্তন্তি ৱা. সেক্খে পৱত্তা অৰহত্তপ্পত্তিযা ৱিসদা হোন্তীতি ৱদন্তি. পুব্বযোগো ৱিয পন অৰহত্তপ্পত্তি অৰহতোপি পটিসম্ভিদাৱিসদতায পচ্চযো ন ন হোতীতি পঞ্চন্নম্পি যথাযোগং সেক্খাসেক্খপটিসম্ভিদাৱিসদত্তকাৰণতা যোজেতব্বা.

পুচ্ছায পৰতো পৱত্তা কথাতি কত্ৱা অট্ঠকথা ‘‘পৰিপুচ্ছা’’তি ৱুত্তা. পটিপত্তিং পূৰেতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তীতি পটিপত্তিগৰুতায লাভং হীড়েন্তেন সতসহস্সগ্ঘনকম্পি কম্বলং ৱাসিযা কোট্টেত্ৱা পৰিভণ্ডকৰণং মযা কতং আৱজ্জিত্ৱা লাভগৰুনো পৰিযত্তিধৰা ধম্মকথিকাৱ ভৱিতুং ন মঞ্ঞিস্সন্তীতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ চ থেৰস্স কঙ্খুপ্পত্তিযা পুব্বে অৱিসদতং দস্সেত্ৱা অৰহত্তপ্পত্তস্স পঞ্হৱিস্সজ্জনেন অৰহত্তপ্পত্তিযা ৱিসদতা দস্সিতা. তিস্সত্থেৰো অনন্তৰং ৱুত্তো তিস্সত্থেৰো এৱাতি ৱদন্তি.

পভেদো নাম মগ্গেহি অধিগতানং পটিসম্ভিদানং পভেদগমনং. অধিগমো তেহি পটিলাভো, তস্মা সো লোকুত্তৰো, পভেদো কামাৱচৰো দট্ঠব্বো. ন পন তথাতি যথা অধিগমস্স বলৱপচ্চযো হোতি, ন তথা পভেদস্সাতি অত্থো. ইদানি পৰিযত্তিযাদীনং অধিগমস্স বলৱপচ্চযত্তাভাৱং, পুব্বযোগস্স চ বলৱপচ্চযত্তং দস্সেন্তো ‘‘পৰিযত্তিসৱনপৰিপুচ্ছা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ পটিসম্ভিদা নাম নত্থীতি পটিসম্ভিদাধিগমো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ইদানি যং ৱুত্তং হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘ইমে পনা’’তিআদিমাহ. পুব্বযোগাধিগমা হি দ্ৱেপি ৱিসদকাৰণাতি ‘‘পুব্বযোগো পভেদস্স বলৱপচ্চযো হোতী’’তি ৱুত্তন্তি.

সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. সচ্চৱাৰাদিৱণ্ণনা

৭১৯. হেতুৱাৰে কালত্তযেপি হেতুফলধম্মা ‘‘অত্থা’’তি ৱুত্তা, তেসঞ্চ হেতুধম্মা ‘‘ধম্মা’’তি, ধম্মৱাৰে ৱেনেয্যৱসেন অতীতানঞ্চ সঙ্গহিতত্তা ‘‘উপ্পন্না সমুপ্পন্না’’তিআদি ন ৱুত্তন্তি অতীতপচ্চুপ্পন্না ‘‘অত্থা’’তি ৱুত্তা, তংনিব্বত্তকা চ ‘‘ধম্মা’’তি ইদমেতেসং দ্ৱিন্নম্পি ৱাৰানং নানত্তং.

সচ্চৱাৰাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা

৭২৫. অৱুত্তত্তাতি ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণ’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৱত্ৱা ৱিসেসেন অৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ কিৰিযানং অৱিপাকত্তা ধম্মভাৱো ন ৱুত্তোতি. যদি এৱং ৱিপাকা ন হোন্তীতি অত্থভাৱো চ ন ৱত্তব্বোতি? ন, পচ্চযুপ্পন্নত্তা. এৱঞ্চে কুসলাকুসলানম্পি অত্থভাৱো আপজ্জতীতি. নপ্পটিসিদ্ধো, ৱিপাকস্স পন পধানহেতুতায পাকটত্তা ধম্মভাৱোৱ তেসং ৱুত্তো. কিৰিযানং পচ্চযত্তা ধম্মভাৱো আপজ্জতীতি চে? নাযং দোসো অপ্পটিসিদ্ধত্তা, কম্মফলসম্বন্ধস্স পন অহেতুত্তা ধম্মভাৱো ন ৱুত্তো. অপিচ ‘‘অযং ইমস্স পচ্চযো, ইদং পচ্চযুপ্পন্ন’’ন্তি এৱং ভেদং অকত্ৱা কেৱলং কুসলাকুসলে ৱিপাককিৰিযধম্মে চ সভাৱতো পচ্চৱেক্খন্তস্স ধম্মপটিসম্ভিদা অত্থপটিসম্ভিদা চ হোতীতিপি তেসং অত্থধম্মতা ন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. কুসলাকুসলৱাৰেসু চ ধম্মপটিসম্ভিদা কুসলাকুসলানং পচ্চযভাৱং সত্তিৱিসেসং সনিপ্ফাদেতব্বতং পস্সন্তী নিপ্ফাদেতব্বাপেক্খা হোতীতি তংসম্বন্ধেনেৱ ‘‘তেসং ৱিপাকে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তি ৱুত্তং. সভাৱদস্সনমত্তমেৱ পন অত্থপটিসম্ভিদায কিচ্চং নিপ্ফন্নফলমত্তদস্সনতোতি তস্সা নিপ্ফাদকানপেক্খত্তা ৱিপাকৱাৰে ‘‘তেসং ৱিপচ্চনকে ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তি ন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

সভাৱপঞ্ঞত্তিযাতি ন সত্তাদিপঞ্ঞত্তিযা, অৱিপৰীতপঞ্ঞত্তিযা ৱা. খোভেত্ৱাতি লোমহংসজননসাধুকাৰদানাদীহি খোভেত্ৱা. পুন ধম্মস্সৱনে জানিস্সথাতি অপ্পস্সুতত্তা দুতিযৱাৰং কথেন্তো তদেৱ কথেস্সতীতি অধিপ্পাযো.

৭৪৬. ভূমিদস্সনত্থন্তি এত্থ কামাৱচৰা লোকুত্তৰা চ ভূমি ‘‘ভূমী’’তি ৱেদিতব্বা, চিত্তুপ্পাদা ৱাতি.

অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা

৭৪৭. পচ্চযসমুপ্পন্নঞ্চ অত্থং পচ্চযধম্মঞ্চাতি ৱচনেহি হেতাদিপচ্চযসমুপ্পন্নানং কুসলাকুসলৰূপানম্পি অত্থপৰিযাযং, হেতাদিপচ্চযভূতানং ৱিপাককিৰিযৰূপানম্পি ধম্মপৰিযাযঞ্চ দস্সেতি. পটিভানপটিসম্ভিদায কামাৱচৰৱিপাকাৰম্মণতা মহগ্গতাৰম্মণতা চ পটিসম্ভিদাঞাণাৰম্মণত্তে ন যুজ্জতি পটিসম্ভিদাঞাণানং কামাৱচৰলোকুত্তৰকুসলেসু কামাৱচৰকিৰিযালোকুত্তৰৱিপাকেসু চ উপ্পত্তিতো. সব্বঞাণাৰম্মণতায সতি যুজ্জেয্য, ‘‘যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতী’’তি (ৱিভ. ৭২৬) ৱচনতো পন ন সব্বঞাণাৰম্মণতাতি কথযন্তি. সুত্তন্তভাজনীযে পন ‘‘ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা সব্বঞাণাৰম্মণতা সিযা. অভিধম্মভাজনীযেপি চিত্তুপ্পাদৱসেন কথনং নিৰৱসেসকথনন্তি যথাদস্সিতৱিসযৱচনৱসেন ‘‘যেন ঞাণেন তানি ঞাণানি জানাতী’’তি যং ৱুত্তং, তং অঞ্ঞাৰম্মণতং ন পটিসেধেতীতি. যথা চ অত্থপটিসম্ভিদাৱিসযানং ন নিৰৱসেসেন কথনং অভিধম্মভাজনীযে, এৱং পটিভানপটিসম্ভিদাৱিসযস্সপীতি. এৱং পটিভানপটিসম্ভিদায সব্বঞাণৱিসযত্তা ‘‘তিস্সো পটিসম্ভিদা সিযা পৰিত্তাৰম্মণা সিযা মহগ্গতাৰম্মণা সিযা অপ্পমাণাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৪৯) ৱুত্তা.

যদিপি ‘‘সিযা অত্থপটিসম্ভিদা ন মগ্গাৰম্মণা’’তি (ৱিভ. ৭৪৯) ৱচনতো অভিধম্মভাজনীযে ৱুত্তপটিসম্ভিদাস্ৱেৱ পঞ্হপুচ্ছকনযো পৱত্তো. ন হি মগ্গো পচ্চযুপ্পন্নো ন হোতি, অভিধম্মভাজনীযে চ পটিসম্ভিদাঞাণৱিসযা এৱ পটিভানপটিসম্ভিদা ৱুত্তাতি ন তস্সা মহগ্গতাৰম্মণতাতি. এৱমপি দ্ৱেপি এতা পাড়িযো ৱিৰুজ্ঝন্তি, তাসু বলৱতৰায ঠত্ৱা ইতৰায অধিপ্পাযো মগ্গিতব্বো. কুসলাকুসলানং পন পচ্চযুপ্পন্নত্তপটিৱেধোপি কুসলাকুসলভাৱপটিৱেধৱিনিমুত্তো নত্থীতি নিপ্পৰিযাযা তত্থ ধম্মপটিসম্ভিদা একন্তধম্মৱিসযত্তা, তথা ৱিপাককিৰিযানং পচ্চযভাৱপটিৱেধোপি ৱিপাককিৰিযভাৱপটিৱেধৱিনিমুত্তো নত্থীতি নিপ্পৰিযাযা তত্থ অত্থপটিসম্ভিদা একন্তিকঅত্থৱিসযত্তা. কিঞ্চি পন ঞাণং অপ্পটিভানভূতং নত্থি ঞেয্যপ্পকাসনতোতি সব্বস্মিম্পি ঞাণে নিপ্পৰিযাযা পটিভানপটিসম্ভিদা ভৱিতুং অৰহতি. নিপ্পৰিযাযপটিসম্ভিদাসু পঞ্হপুচ্ছকস্স পৱত্তিযং দ্ৱেপি পাড়িযো ন ৱিৰুজ্ঝন্তি.

সদ্দাৰম্মণত্তা বহিদ্ধাৰম্মণাতি এত্থ পৰস্স অভিলাপসদ্দাৰম্মণত্তাতি ভৱিতব্বং. ন হি সদ্দাৰম্মণতা বহিদ্ধাৰম্মণতায কাৰণং সদ্দস্স অজ্ঝত্তস্স চ সব্ভাৱাতি. অনুৱত্তমানো চ সো এৱ সদ্দোতি ৱিসেসনং ন কতন্তি দট্ঠব্বং.

পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পটিসম্ভিদাৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.