১২. ঝানৱিভঙ্গো
১. সুত্তন্তভাজনীযং
মাতিকাৱণ্ণনা
৫০৮. ঝানস্স পুব্বভাগকৰণীযসম্পদা পাতিমোক্খসংৱৰাদি. অসুভানুস্সতিযো লোকুত্তৰজ্ঝানানি চ ইতো বহিদ্ধা নত্থীতি সব্বপ্পকাৰ-গ্গহণং কৰোতি, সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভীতি (ম. নি. ১.১৩৯; অ. নি. ৪.২৪১) ৱচনেন সমণভাৱকৰপুব্বভাগকৰণীযসম্পদাসম্পন্নস্সপি অভাৱং দস্সেতি. সিক্খাপদেসু নামকাযাদিৱসেন ৱুত্তেসু ৱচনানতিক্কমৱসেন সিক্খিতব্বেসু, অৱীতিক্কমনৱিৰতিচেতনাসঙ্খাতেসু ৱা সিক্খাকোট্ঠাসেসু পৰিপূৰণৱসেন সিক্খিতব্বেসু সা সা ভিক্খুসিক্খাদিকা সিক্খাপদেকদেসভূতা সিক্খিতব্বাতি আহ ‘‘সিক্খাপদেসূতি ইদমস্স সিক্খিতব্বধম্মপৰিদীপন’’ন্তি.
সন্তোসাদিৱসেন ইতৰীতৰসন্তোসং, তস্স চ ৱণ্ণৱাদিতং, অলদ্ধা চ অপৰিতস্সনং, লদ্ধা চ অগধিতপৰিভোগন্তি এতে গুণে দস্সেতি. ঝানভাৱনায কাৰকোতি পৰিদীপনং কাৰকভাৱপৰিদীপনং. অৰঞ্ঞন্তিআদিনা সেনাসনস্স পভেদং, অপ্পসদ্দন্তিআদিনা নিৰাদীনৱতং, পটিসল্লানসাৰুপ্পন্তি আনিসংসং দীপেতীতি আহ ‘‘সেনাসনপ্পভেদে…পে… পৰিদীপন’’ন্তি.
মাতিকাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিদ্দেসৱণ্ণনা
৫০৯. কম্মত্থেহি দিট্ঠি-সদ্দাদীহি সাসনং ৱুত্তন্তি ‘‘দিট্ঠত্তা দিট্ঠী’’তিআদি ৱুত্তং. সভাৱট্ঠেনাতি অৱিপৰীতট্ঠেন. সিক্খিযমানো কাযাদীনি ৱিনেতি, ন অঞ্ঞথাতি আহ ‘‘সিক্খিতব্বট্ঠেন ৱিনযো’’তি, ৱিনযো ৱা সিক্খিতব্বানি সিক্খাপদানি, খন্ধত্তযং সিক্খিতব্বন্তি ৱিনযো ৱিযাতি ৱিনযোতি দস্সেতি. সত্থু অনুসাসনদানভূতং সিক্খত্তযন্তি আহ ‘‘অনুসিট্ঠিদানৱসেনা’’তি.
সম্মাদিট্ঠিপচ্চযত্তাতি সম্মাদিট্ঠিযা পচ্চযত্তা. তিস্সো হি সিক্খা সিক্খন্তস্স সম্মাদিট্ঠি পৰিপূৰতীতি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং ভিক্খু আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু, কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) ৱচনতো সম্মাদিট্ঠিপুব্বঙ্গমং সিক্খত্তযং. এতস্মিঞ্চ অত্থদ্ৱযে ফলকাৰণোপচাৰেহি সিক্খত্তযং ‘‘দিট্ঠী’’তি ৱুত্তং, কুসলধম্মেহি ৱা অত্তনো একদেসভূতেহীতি অধিপ্পাযো. ভগৱতো ৱিনযনকিৰিযত্তা ৱিনযো সিক্খত্তযং, তং পন ৱিনযনং ধম্মেনেৱ অৱিসমসভাৱেন, দেসনাধম্মেন ৱা পৱত্তং, ন দণ্ডাদিনাতি ‘‘ধম্মৱিনযো’’তি ৱুত্তং.
অনৱজ্জধম্মত্থন্তি পৰমানৱজ্জনিব্বানত্থং, অকুপ্পচেতোৱিমুত্তিঅত্থং ৱা. ধম্মেসু অভিঞ্ঞেয্যাদীসু অভিজাননাদিকাৰণং সিক্খত্তযন্তি তং ‘‘ধম্মৱিনযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইমিস্সা ইমস্মি’’ন্তি পুনপ্পুনং ৱুচ্চমানং নিযমকৰণং হোতি, এৱ-সদ্দলোপো ৱা কতোতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘নিযমো কতো’’তি.
৫১০. ভিক্খুকোতি অনঞ্ঞত্থেন ক-কাৰেন পদং ৱড্ঢিতন্তি ‘‘ভিক্খনধম্মতাযা’’তি অত্থমাহ. ভিক্খকোতি পন পাঠে ভিক্খতীতি ভিক্খকোতি অত্থো. জল্লিকং ৰজমিস্সং মলং, অমিস্সং মলমেৱ. ভিন্নপটধৰোতি নিব্বচনং ভিন্নপটধৰে ভিক্খু-সদ্দস্স নিৰুড়্হত্তা ৱুত্তং.
যস্স ভাৱেতব্বো পহাতব্বো চ ওধি অৱসিট্ঠো অত্থি, সো ওধিসো, অৰহা পন তদভাৱা ওধিৰহিতোতি ‘‘অনোধিসো কিলেসানং পহানা ভিক্খূ’’তি ৱুত্তো. ওধি-সদ্দো ৱা একদেসে নিৰুড়্হোতি সব্বমগ্গা সব্বকিলেসা চ অৰহতা ভাৱিতা পহীনা চ ‘‘ওধী’’তি ন ৱুচ্চন্তি. পহানাতি ইদঞ্চ নিব্বচনং ভেদনপৰিযাযৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
সেক্খোতিআদিনা ভিক্খু-সদ্দেন ৱুচ্চমানং অত্থং গুণৱসেন দস্সেতি, হেট্ঠা পন ‘‘সমঞ্ঞায পটিঞ্ঞাযা’’তি পঞ্ঞাযনৱসেন, ‘‘ভিক্খতী’’তিআদিনা নিব্বচনৱসেন দস্সিতো.
সেক্খো ভিক্খূতি সত্ত সেক্খা কথিতা, ভিন্নত্তা পাপকানং…পে… ভিক্খূতি খীণাসৱোৱ কথিতোতি ইদং দ্ৱযং ‘‘সেক্খোতি পুথুজ্জনকল্যাণকেন সদ্ধিং সত্ত অৰিযা, ভিন্নত্তাতি ইমিনা পন চত্তাৰো ফলট্ঠা’’তি ইমিনা দ্ৱযেন ন সমেতি, তদিদং নিপ্পৰিযাযদস্সনং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘সেসট্ঠানেসু পুথুজ্জনকল্যাণকাদযো কথিতা’’তি ৱুত্তং, ননু পটিঞ্ঞায ভিক্খুসীলোপি ৱুত্তোতি? ৱুত্তো, ন পন ইধাধিপ্পেতো সব্বপ্পকাৰজ্ঝাননিব্বত্তকস্স অধিপ্পেতত্তা.
ভগৱতো ৱচনং উপসম্পদাকম্মকৰণস্স কাৰণত্তা ঠানং, তদনুৰূপং ঠানাৰহং, অনূনঞত্তিঅনুস্সাৱনং উপ্পটিপাটিযা চ অৱুত্তন্তি অত্থো.
৫১১. নিপ্পৰিযাযতো সীলং সমাদানৱিৰতিঅৱীতিক্কমনৱিৰতিভাৱতোতি অধিপ্পাযো. অনভিজ্ঝাদীনি সন্ধায চেতসিকসীলস্স পৰিযাযসীলতা ৱুত্তা. নগৰৱড্ঢকী ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযোতি ৱদন্তি. চতুব্বিধো আহাৰো অসিতাদীনি, ভক্খিতব্বভুঞ্জিতব্বলেহিতব্বচুবিতব্বানি ৱা.
পাতিমোক্খসংৱৰেন উপেতো পিহিতিন্দ্ৰিযো হোতি তিণ্ণং সুচৰিতানং ইন্দ্ৰিযসংৱৰাহাৰত্তা, পাতিমোক্খসংৱৰো ৱা ইন্দ্ৰিযসংৱৰস্স উপনিস্সযো হোতি. ইতি পাতিমোক্খসংৱৰেন পিহিতিন্দ্ৰিযো ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো’’তি ৱুত্তো. ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘সংৱুতো’’তি এতস্স পিহিতিন্দ্ৰিযোতি অত্থমাহ. পাতিমোক্খেন চ সংৱৰেন চাতি ইদং পাতিমোক্খতো অঞ্ঞং সীলং কাযিকঅৱীতিক্কমাদিগ্গহণেন গহিতন্তি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দুতিযো পনত্থো দ্ৱিন্নম্পি একত্থতং সন্ধায ৱুত্তো.
৫১৩. সব্বম্পি দুস্সীল্যন্তি ইমিনা অভিজ্ঝাদযো চ গহিতাতি সন্ধাযাহ ‘‘মনসাপি আচৰতি এৱ, তস্মা তং দস্সেতু’’ন্তি. তত্থাতি কাযিকৱীতিক্কমাদিৱসেন ৱুত্তেসু অনাচাৰেসু. গৰুভণ্ডৱিস্সজ্জনমাপজ্জতীতি থুল্লচ্চযং আপজ্জতীতি অত্থো.
অৰোপিমোতি সঙ্ঘিকভূমিযং উট্ঠিতো ৱুত্তো. ফাতিকম্মন্তি গৰুভণ্ডন্তৰভূতং কম্মং. দণ্ডকম্মন্তি যথাৱুত্তং হত্থকম্মমাহ. সিনাযন্তি এতেনাতি সিনানং, চুণ্ণাদি.
সচ্চালীকেন পিযৱাদী ‘‘চাটূ’’তি ৱুচ্চতি, চাটুং অত্তানং ইচ্ছতীতি চাটুকামো, তস্স ভাৱো চাটুকম্যতা. মুগ্গসূপস্স অপ্পৱিসনট্ঠানং নাম নত্থি সব্বাহাৰেহি অৱিৰুদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. পৰিভটতি ধাৰেতি, পোসেতি ৱাতি পৰিভটো, অথ ৱা পৰিৱাৰভূতো ভটো সেৱকো পৰিভটো.
ভণ্ডাগাৰিককম্মং গিহীনং কৰিযমানং ৱুত্তং. পিণ্ডত্থং পটিপিণ্ডদানং, পিণ্ডং দত্ৱা পটিপিণ্ডগ্গহণং ৱা পিণ্ডপটিপিণ্ডং. সঙ্ঘভোগচেতিযভোগানং অযোনিসো ৱিচাৰণং সঙ্ঘুপ্পাদচেতিযুপ্পাদপট্ঠপনং, অত্তনো সন্তকে ৱিয পটিপজ্জনন্তি কেচি.
৫১৪. গাৱো চৰন্তি এত্থাতি গোচৰো, গোচৰো ৱিযাতি গোচৰো, অভিণ্হং চৰিতব্বট্ঠানং. গাৱো ৱা চক্খাদীনি ইন্দ্ৰিযানি, তেহি চৰিতব্বট্ঠানং গোচৰো. অযুত্তো গোচৰো অগোচৰোতি তদঞ্ঞো যুত্তো ‘‘গোচৰো’’তি ৱুত্তো.
ৱা-সদ্দো ৱিধুননত্থোপি হোতীতি কত্ৱা আহ ‘‘ৱিনিদ্ধুতকিব্বিসানি ৱা’’তি.
৫১৫. অৱৰা পচ্ছিমা মত্তা এতেসন্তি ওৰমত্তকানি. সংযমকৰণীযানীতি কাযৱাচাসংযমমত্তেন কত্তব্বপটিকম্মানি, ৱিক্খিপিতব্বানি ৱা. ‘‘পুন ন এৱং কৰোমী’’তি চিত্তেন সংৱৰমত্তেন, ইন্দ্ৰিযসংৱৰেনেৱ ৱা কৰণীযানি সংৱৰকৰণীযানি. দিৱিৱিহাৰজনপদৱাসী দিৱিৱিহাৰৱাসী. মনস্স অধিট্ঠানমেৱ অধিট্ঠানাৱিকম্মং. দেসনা ইধ ‘‘ৱুট্ঠানাৱিকম্ম’’ন্তি অধিপ্পেতা. তত্থ ‘‘চিত্তুপ্পাদকৰণীযানি মনসিকাৰপটিবদ্ধানী’’তি ৱচনতো পাতিমোক্খসংৱৰৱিসুদ্ধত্থং অনতিক্কমনীযানি অনাপত্তিগমনীযানি ৱজ্জানি ৱুত্তানীতি আচৰিযস্স অধিপ্পাযো. চতুব্বিধস্সাতি অত্তানুৱাদপৰানুৱাদদণ্ডদুগ্গতিভযস্স.
৫১৬. ‘‘ইধ ভিক্খূ’’তি ভিক্খু এৱ অধিপ্পেতোতি সন্ধায ‘‘সেসসিক্খা পন অত্থুদ্ধাৰৱসেন সিক্খা-সদ্দস্স অত্থদস্সনত্থং ৱুত্তা’’তি আহ. ভিক্খুগ্গহণং পন অগ্গপৰিসামুখেন সব্বজ্ঝাননিব্বত্তকানং চতুন্নম্পি পৰিসানং দস্সনত্থং কতং. গুণতো ৱা ভিক্খু অধিপ্পেতোতি সব্বাপি সিক্খা ইধাধিপ্পেতাতি দট্ঠব্বা. সব্বেন সিক্খাসমাদানেনাতি এত্থ যেন সমাদানেন সব্বাপি সিক্খা সমাদিন্না হোন্তি, তং একম্পি সব্বসমাদানকিচ্চকৰত্তা সব্বসমাদানং নাম হোতি, অনেকেসু পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. সব্বেন সিক্খিতব্বাকাৰেনাতি অৱীতিক্কমদেসনাৱুট্ঠানৱত্তচৰণাদিআকাৰেন. ৱীতিক্কমনৱসেন সেসস্সপি নিস্সেসতাকৰণং সন্ধায ‘‘ভিন্নস্সপী’’তিআদিমাহ.
৫১৯. আৱৰণীযেহি চিত্তপৰিসোধনভাৱনা জাগৰিযানুযোগোতি কত্ৱা আহ ‘‘ভাৱন’’ন্তি. সুপ্পপৰিগ্গাহকন্তি ‘‘সুপ্পপৰিগ্গাহকং নাম ইদং ইতো পুব্বে ইতো পৰঞ্চ নত্থি, অযমেতস্স পচ্চযো’’তিআদিনা পৰিগ্গাহকং.
৫২০-৫২১. যুত্তোতি আৰম্ভমানো. সাতচ্চং নেপক্কঞ্চ পৱত্তযমানো জাগৰিযানুযোগং অনুযুত্তো হোতীতি সম্বন্ধং দস্সেতি.
৫২২. লোকিযাযপি…পে… আহাতি ইদং ৱিপস্সনাভাৱনায সতিপট্ঠানাদযো একস্মিং আৰম্মণে সহ নপ্পৱত্তন্তি, পৱত্তমানানিপি ইন্দ্ৰিযবলানি বোজ্ঝঙ্গেস্ৱেৱ অন্তোগধানি হোন্তি. পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গগ্গহণেন হি তদুপনিস্সযভূতং সদ্ধিন্দ্ৰিযং সদ্ধাবলঞ্চ গহিতমেৱ হোতি ‘‘সদ্ধূপনিসং পামোজ্জ’’ন্তি (সং. নি. ২.২৩) ৱুত্তত্তা. মগ্গঙ্গানি পঞ্চেৱ ৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
৫২৩. সমন্ততো, সম্মা, সমং ৱা সাত্থকাদিপজাননং সম্পজানং, তদেৱ সম্পজঞ্ঞং. তেনাতি সতিসম্পযুত্তত্তা এৱ উদ্দেসে অৱুত্তাপি সতি নিদ্দেসে ‘‘সতো’’তি ইমিনা ৱুত্তাতি অধিপ্পাযো.
সাত্থকানং অভিক্কমাদীনং সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. এৱং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু পন ভিক্খাচাৰগোচৰে অঞ্ঞত্থাপি চ পৱত্তেসু অৱিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচৰে সম্পজঞ্ঞং গোচৰসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৱ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং.
দ্ৱে কথাতি ৱচনকৰণাকৰণকথা ন কথিতপুব্বা. ৱচনং কৰোমি এৱ, তস্মা সুব্বচত্তা পটিৱচনং দেমীতি অত্থো.
কম্মট্ঠানসীসেনেৱাতি কম্মট্ঠানগ্গেনেৱ, কম্মট্ঠানং পধানং কত্ৱা এৱাতি অত্থো. তেন ‘‘পত্তম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা ৱক্খমানং কম্মট্ঠানং, যথাপৰিহৰিযমানং ৱা অৱিজহিত্ৱাতি দস্সেতি. ‘‘তস্মা’’তি এতস্স ‘‘ধম্মকথা কথেতব্বাযেৱাতি ৱদন্তী’’তি এতেন সম্বন্ধো. ভযেতি পৰচক্কাদিভযে.
অৱসেসট্ঠানেতি যাগুঅগ্গহিতট্ঠানে. ঠানচঙ্কমনমেৱাতি অধিট্ঠাতব্বিৰিযাপথৱসেন ৱুত্তং, ন ভোজনাদিকালে অৱস্সং কত্তব্বনিসজ্জাযপি পটিক্খেপৱসেন.
থেৰো দাৰুচীৰিযো –
‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৱং সিক্খিতব্বং. দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতি, সুতে মুতে ৱিঞ্ঞাতে. যতো খো তে, বাহিয, দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতি, সুতে মুতে ৱিঞ্ঞাতে ৱিঞ্ঞাতমত্তং ভৱিস্সতি, ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তেন, যতো ত্ৱং, বাহিয, ন তেন. ততো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থ, যতো ত্ৱং, বাহিয, ন তত্থ. ততো ত্ৱং, বাহিয, নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি (উদা. ১০) –
এত্তকেন অৰহত্তং সচ্ছাকাসি.
খাণুআদিপৰিহৰণত্থং, পতিট্ঠিতপাদপৰিহৰণত্থং ৱা পস্সেন হৰণং ৱীতিহৰণন্তি ৱদন্তি. যাৱ পতিট্ঠিতপাদো, তাৱ আহৰণং অতিহৰণং, ততো পৰং হৰণং ৱীতিহৰণন্তি অযং ৱা এতেসং ৱিসেসো. অৱীচিন্তি নিৰন্তৰং.
পঠমজৱনেপি…পে… ন হোতীতি ইদং পঞ্চৱিঞ্ঞাণৱীথিযং ইত্থিপুৰিসোতি ৰজ্জনাদীনং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনৱসেন ইট্ঠে ইত্থিৰূপাদিম্হি লোভো, অনিট্ঠে চ পটিঘো উপ্পজ্জতি. মনোদ্ৱাৰে পন ইত্থিপুৰিসোতি ৰজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৱাৰজৱনং মূলং, যথাৱুত্তং ৱা সব্বং ভৱঙ্গাদি. এৱং মনোদ্ৱাৰজৱনস্স মূলৱসেন মূলপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা. আগন্তুকতাৱকালিকতা পন পঞ্চদ্ৱাৰজৱনস্সেৱ অপুব্বতিত্তৰতাৱসেন. মণিসপ্পো সীহড়দীপে ৱিজ্জমানা একা সপ্পজাতীতি ৱদন্তি. চলনন্তি কম্পনং.
অতিহৰতীতি যাৱ মুখা আহৰতি. ৱীতিহৰতীতি ততো যাৱ কুচ্ছি, তাৱ হৰতি, কুচ্ছিগতং ৱা পস্সতো হৰতি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি ৱাযুআদীহি অতিৱিসোসনং যথা ন হোতি, তথা পালেতি. আভুজতীতি পৰিযেসনজ্ঝোহৰণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিং আৱজ্জেতি, ৱিজানাতীতি অত্থো. তংতংৱিজানননিপ্ফাদকোযেৱ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৱুত্তোতি. অথ ৱা ‘‘সম্মাপটিপত্তিমাগম্ম অব্ভন্তৰে অত্তা নাম কোচি ভুজনকো নত্থী’’তিআদিনা ৱিজাননং আভুজনং.
অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপৰিগ্গহিতে অযুত্তে ঠানে খেত্তদেৱাযতনাদিকে. তুম্বতো ৱেড়ুনাড়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতং উদকং.
গতেতি গমনেতি পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগ্গহণেন গমনেপি পুৰতো পচ্ছতো চ কাযস্স অতিহৰণং ৱুত্তন্তি ইধ গমনমেৱ গহিতন্তি ৱেদিতব্বং, ৱক্খমানো ৱা এতেসং ৱিসেসো.
এত্তকেনাতি কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱা চতুন্নং ইৰিযাপথানং পৱত্তনৱচনমত্তেন গোচৰসম্পজঞ্ঞং ন পাকটং হোতীতি অত্থো. এৱং পন সুত্তে কম্মট্ঠানং অৱিভূতং হোতীতি চঙ্কমনট্ঠাননিসজ্জাসু এৱ পৱত্তে পৰিগ্গণ্হন্তস্স সুত্তে পৱত্তা অপাকটা হোন্তীতি অত্থো.
কাযাদিকিৰিযামযত্তা আৱজ্জনকিৰিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৱনং, সব্বম্পি ৱা ছদ্ৱাৰপ্পৱত্তং কিৰিযামযপৱত্তং নাম, দুতিযজ্ঝানং ৱচীসঙ্খাৰৱিৰহা ‘‘তুণ্হীভাৱো’’তি ৱুচ্চতি.
৫২৬. উপাসনট্ঠানন্তি ইস্সাসানং ৱিয উপাসনস্স সিক্খাযোগকৰণস্স কম্মট্ঠানউপাসনস্স ঠানন্তি অত্থো. তমেৱ হি অত্থং দস্সেতুং ‘‘যোগপথ’’ন্তি আহাতি. সীসং ধোৱতীতি ইচ্ছাদাসব্যা ভুজিস্সতং ঞাপযতি, মিচ্ছাপটিপন্নেহি ৱা পক্খিত্তং অযসৰজং ধোৱতি.
৫২৯. ৱিনযপৰিযাযেন অদিন্নাদানপাৰাজিকে আগতং. সুত্তন্তপৰিযাযেন আৰঞ্ঞকসিক্খাপদে ‘‘পঞ্চধনুসতিকং পচ্ছিম’’ন্তি আগতং আৰঞ্ঞিকং ভিক্খুং সন্ধায. ন হি সো ৱিনযপৰিযাযিকে অৰঞ্ঞে ৱসনতো ‘‘আৰঞ্ঞকো পন্তসেনাসনো’’তি সুত্তে ৱুত্তোতি.
৫৩০. ‘‘নিতুম্ব’’ন্তিপি ‘‘নদীকুঞ্জ’’ন্তিপি যং ৱদন্তি, তং কন্দৰন্তি অপব্বতপদেসেপি ৱিদুগ্গনদীনিৱত্তনপদেসং কন্দৰন্তি দস্সেতি.
৫৩১. ভাজেত্ৱা দস্সিতন্তি এতেন ভাজেতব্বতং অন্তে নিদ্দেসস্স কাৰণং দস্সেতি.
৫৩৩. ৰহস্স কিৰিযা ৰহস্সং, তং অৰহতি তস্স যোগ্গন্তি ৰাহস্সেয্যকং. ৱিচিত্তা হি তদ্ধিতাতি. ৰহসি ৱা সাধু ৰহস্সং, তস্স যোগ্গং ৰাহস্সেয্যকং.
৫৩৬. পণিহিতোতি সুট্ঠু ঠপিতো.
৫৩৭. পৰিগ্গহিতনিয্যানন্তি পৰিগ্গহিতনিয্যানসভাৱং, কাযাদীসু সুট্ঠু পৱত্তিযা নিয্যানসভাৱযুত্তন্তি অত্থো. কাযাদিপৰিগ্গহণং ঞাণং ৱা পৰিগ্গহো, তং-সম্পযুত্ততায পৰিগ্গহিতং নিয্যানভূতং উপট্ঠানং কত্ৱাতি অত্থো.
৫৪২-৫৪৩. ৱিকাৰপ্পত্তিযাতি চিত্তস্স ৱিকাৰাপত্তিভাৱেনাতি অত্থো. সব্বসঙ্গাহিকৱসেনাতি সত্তসঙ্খাৰগতসব্বকোধসঙ্গাহিকৱসেন. সব্বসঙ্গহণঞ্চ সমুচ্ছেদপ্পহানস্সপি অধিপ্পেতত্তা কতন্তি ৱেদিতব্বং.
৫৪৬. ইদং সন্ধাযাতি ‘‘দ্ৱে ধম্মা’’তি সন্ধায. একৱচনেন ‘‘থিনমিদ্ধ’’ন্তি উদ্দিসিত্ৱাপি নিদ্দেসে ‘‘সন্তা’’তি ৱচনভেদো, বহুৱচনং কতন্তি অত্থো. নিৰোধসন্ততাযাতি ৱচনং অঙ্গসন্ততায, সভাৱসন্ততায ৱা সন্ততানিৱাৰণত্থং.
৫৫০. থিনমিদ্ধৱিকাৰৱিৰহা তপ্পটিপক্খসঞ্ঞা আলোকসঞ্ঞা নাম হোতি. তেনেৱ ৱুত্তং ‘‘অযং সঞ্ঞা আলোকা হোতী’’তি.
৫৫৩. ‘‘ৱন্তত্তা মুত্তত্তা’’তিআদীনি, ‘‘আলোকা হোতী’’তিআদীনি চ ‘‘চত্তত্তাতিআদীনী’’তি ৱুত্তানি. আদি-সদ্দেন ৱা দ্ৱিন্নম্পি নিদ্দেসপদানি সঙ্গহেত্ৱা তত্থ যানি যেসং ৱেৱচনানি, তানেৱ সন্ধায ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানী’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. পটিমুঞ্চতোতি এতেন সাৰম্ভং অভিভৱং দস্সেতি. নিৰাৱৰণা হুত্ৱা আভুজতি সম্পজানাতীতি নিৰাৱৰণাভোগা, তংসভাৱত্তা ৱিৱটা.
৫৫৬. ‘‘ৱিকালো নু খো, ন নু খো’’তি অনিচ্ছযতায কতৱত্থুজ্ঝাচাৰমূলকো ৱিপ্পটিসাৰো ৱত্থুজ্ঝাচাৰো কাৰণৱোহাৰেন ৱুত্তোতি দট্ঠব্বো.
৫৬২. কিলিস্সন্তীতি কিলেসেন্তীতি অত্থং ৱদন্তি, সদৰথভাৱেন সযমেৱ ৱা কিলিস্সন্তি. ন হি তে উপ্পজ্জমানা কিলেসৰহিতা উপ্পজ্জন্তীতি.
৫৬৪. ইধেৱ চ ৱিভঙ্গে ‘‘উপেতো হোতী’’তিআদি তত্থ তত্থ ৱুত্তমেৱ.
৫৮৮. নিদ্দেসৱসেনাতি ‘‘তত্থ কতমা উপেক্খা? যা উপেক্খা’’তিআদিনিদ্দেসৱসেন. ‘‘ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তিআদি পটিনিদ্দেসৱসেনাতি ৱদন্তি. ‘‘তত্থ কতমা…পে… ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তি এতেন পুগ্গলো নিদ্দিট্ঠো হোতি, ‘‘সমুপেতো’’তিআদিনা পটিনিদ্দিট্ঠো. যাৱ ৱা ‘‘সমন্নাগতো’’তি পদং, তাৱ নিদ্দিট্ঠো, ‘‘তেন ৱুচ্চতি উপেক্খকো’’তি ইমিনা পটিনিদ্দিট্ঠোতি তেসং ৱসেন নিদ্দেসপটিনিদ্দেসা যোজেতব্বা. পকাৰেনাতি উপেক্খায ‘‘উপেক্খনা’’তিআদিধম্মপ্পকাৰেন ‘‘উপেতো সমুপেতো’’তিআদিপুগ্গলপ্পকাৰেন চ উপেক্খকসদ্দস্স অত্থং ঠপেন্তো পট্ঠপেন্তি. ‘‘উপেক্খা’’তি এতস্স অত্থস্স ‘‘উপেক্খনা’’তি কাৰণং. উপেক্খনাৱসেন হি উপেক্খাতি. তথা ‘‘উপেতো সমুপেতো’’তি এতেসং ‘‘উপাগতো সমুপাগতো’’তি কাৰণন্তি এৱং ধম্মপুগ্গলৱসেন তস্স তস্সত্থস্স কাৰণং দস্সেন্তা ৱিৱৰন্তি, ‘‘উপেক্খকো’’তি ইমস্সেৱ ৱা অত্থস্স ‘‘ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তিআদিনা কাৰণং দস্সেন্তা. ‘‘উপেক্খনা অজ্ঝুপেক্খনা সমুপেতো’’তিআদিনা ব্যঞ্জনানং ৱিভাগং দস্সেন্তা ৱিভজন্তি. উপেক্খক-সদ্দন্তোগধায ৱা উপেক্খায তস্সেৱ চ উপেক্খক-সদ্দস্স ৱিসুং অত্থৱচনং ‘‘যা উপেক্খা উপেক্খনা’’তিআদিনা, ‘‘ইমায উপেক্খায উপেতো হোতী’’তিআদিনা চ ব্যঞ্জনৱিভাগো. সব্বথা অঞ্ঞাততা নিকুজ্ঝিতভাৱো, কেনচি পকাৰেন ৱিঞ্ঞাতেপি নিৰৱসেসপৰিচ্ছিন্দনাভাৱো গম্ভীৰভাৱো.
৬০২. উপৰিভূমিপ্পত্তিযাতি ইদং ‘‘ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা’’তি এত্থেৱ যোজেতব্বং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনাদীনিপি ৱা আকাসানঞ্চাযতনাদীনং উপৰিভূমিযোতি সব্বত্থাপি ন ন যুজ্জতি.
৬১০. ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননিদ্দেসে ‘‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণন্তি তংযেৱ আকাসং ৱিঞ্ঞাণেন ফুটং মনসি কৰোতি অনন্তং ফৰতি, তেন ৱুচ্চতি অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ ৱিঞ্ঞাণেনাতি এতং উপযোগত্থে কৰণৱচনং, তংযেৱ আকাসং ফুটং ৱিঞ্ঞাণং মনসি কৰোতীতি কিৰ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. অযং ৱা এতস্স অত্থো – তংযেৱ আকাসং ফুটং ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনৱিঞ্ঞাণেন মনসি কৰোতীতি. অযং পনত্থো যুত্তো – তংযেৱ আকাসং ৱিঞ্ঞাণেন ফুটং তেন গহিতাকাৰং মনসি কৰোতি, এৱং তং ৱিঞ্ঞাণং অনন্তং ফৰতীতি. যঞ্হি আকাসং পঠমাৰুপ্পসমঙ্গী ৱিঞ্ঞাণেন অনন্তং ফৰতি, তং ফৰণাকাৰসহিতমেৱ ৱিঞ্ঞাণং মনসিকৰোন্তো দুতিযাৰুপ্পসমঙ্গী অনন্তং ফৰতীতি ৱুচ্চতীতি.
৬১৫. তংযেৱ ৱিঞ্ঞাণং অভাৱেতীতি যং পুব্বে ‘‘অনন্তং ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি মনসি কতং, তংযেৱাতি অত্থো. তস্সেৱ হি আৰম্মণভূতং পঠমেন ৱিয ৰূপনিমিত্তং ততিযেনাৰুপ্পেন অভাৱেতীতি.
নিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা
৬২৩. অভিধম্মভাজনীযে পঞ্চকনযদস্সনে ‘‘পঞ্চ ঝানানী’’তি চ, ‘‘তত্থ কতমং পঠমং ঝান’’ন্তি চ আদিনা উদ্ধটং. উদ্ধটানংযেৱ চতুন্নং পঠমততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানানং দস্সনতো, দুতিযস্সেৱ ৱিসেসদস্সনতো চ.
অভিধম্মভাজনীযৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা
৬৪০. লোকুত্তৰাপনেত্থাতি এতেসু তীসুঝানেসু ‘‘লোকুত্তৰা সিযা অপ্পমাণাৰম্মণা’’তি এৱং কোট্ঠাসিকা পন মগ্গকালে, ফলকালে ৱা লোকুত্তৰভূতা এৱাতি অধিপ্পাযো. পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণালোককসিণানাপানব্ৰহ্মৱিহাৰচতুত্থানি সব্বত্থপাদকচতুত্থে সঙ্গহিতানীতি দট্ঠব্বানি.
বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধখীণাসৱা মগ্গং ভাৱযিংসু, ফলং সচ্ছিকৰিংসূতি, ভাৱেস্সন্তি সচ্ছিকৰিস্সন্তীতি চ হেট্ঠিমমগ্গফলানং ৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. কুসলতো তেৰসসু হি চতুত্থেসু অযং কথা পৱত্তা, ন চ কুসলচতুত্থেন অৰহত্তমগ্গফলানি দট্ঠুং সক্কোতি.
‘‘কিৰিযতো তেৰসন্ন’’ন্তি এত্থ লোকুত্তৰচতুত্থং কিৰিযং নত্থীতি ‘‘দ্ৱাদসন্ন’’ন্তি ৱত্তব্বং, কুসলতো ৱা তেৰসসু সেক্খফলচতুত্থং অন্তোগধং কত্ৱা ‘‘কিৰিযতো তেৰসন্ন’’ন্তি অসেক্খচতুত্থেন সহ ৱদতীতি ৱেদিতব্বং. সব্বত্থপাদকঞ্চেত্থ খীণাসৱানং যানি অভিঞ্ঞাদীনি সন্তি, তেসং সব্বেসং পাদকত্তা সব্বত্থপাদকন্তি দট্ঠব্বং. ন হি তেসং ৱট্টং অত্থীতি. পৰিচ্ছন্নাকাসকসিণচতুত্থাদীনি ৱিয ৱা নৱত্তব্বতায সব্বত্থপাদকসমানত্তা সব্বত্থপাদকতা দট্ঠব্বা.
মনোসঙ্খাৰা নাম সঞ্ঞাৱেদনা, চত্তাৰোপি ৱা খন্ধা. নিমিত্তং আৰব্ভাতি এত্থ ‘‘নিমিত্তং নিব্বানঞ্চা’’তি ৱত্তব্বং.
‘‘অজ্ঝত্তো ধম্মো অজ্ঝত্তস্স ধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ২.২০.২৮) এত্থ ‘‘অজ্ঝত্তা খন্ধা ইদ্ধিৱিধঞাণস্স পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণস্স যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স আৱজ্জনায আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ৱুত্তত্তা ন চেতোপৰিযঞাণং ৱিয যথাকম্মূপগঞাণং পৰসন্তানগতমেৱ জানাতি, সসন্তানগতম্পি পন অপাকটং ৰূপং দিব্বচক্খু ৱিয অপাকটং কম্মং ৱিভাৱেতি. তেনাহ ‘‘অত্তনো কম্মজাননকালে’’তি.
পঞ্হপুচ্ছকৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ঝানৱিভঙ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.