৬. ছট্ঠনযো সম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা

২২৮. সম্পযোগৱিপ্পযোগপদে যং লব্ভতি, যঞ্চ ন লব্ভতি, তং সব্বং পুচ্ছায গহিতন্তি ইদং ন ৰূপক্খন্ধাদীনি পদানি সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো সম্পযোগপদং ৱিপ্পযোগপদঞ্চাতি ৱেদিতব্বং. ৰূপক্খন্ধাদীসু হি যং ধম্মাযতনাদিপদং ন লব্ভতি, তং পুচ্ছাযপি ন গহিতং. সম্পযোগপদং পন ৰূপক্খন্ধাদীসু অলব্ভমানম্পি ‘‘ৰূপক্খন্ধো কতিহি…পে… সম্পযুত্তো’’তি এৱং পুচ্ছায গহিতং, ৱেদনাক্খন্ধাদীসু লব্ভমানং, ৱিপ্পযোগপদং পন সব্বত্থ লব্ভমানমেৱাতি. ৰূপধম্মানং পন ৰূপেন নিব্বানেন ৱা, নিব্বানস্স চ ৰূপেন সদ্ধিং সম্পযোগো নাম নত্থীতি একুপ্পাদাদিসভাগতায অভাৱতো সম্পযোগং নিৱাৰেন্তেন সা এৱ একুপ্পাদাদিতা এতেসং ৱিসভাগতাতি তদভাৱতো ৱিপ্পযোগোপি নিৱাৰিতো এৱ হোতীতি দট্ঠব্বো. চতূসু হি খন্ধেসু ৱিজ্জমানা একুপ্পাদাদিতা তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা হোতি ৰূপনিব্বানেহি তেসং তেহি চ ৰূপনিব্বানানং ৱিসভাগতা চ, ন চ ৰূপেকদেসস্স নিব্বানস্স ৱা সা একুপ্পাদাদিতা অত্থি, যা ৰূপেকদেসেন ৰূপেকদেসনিব্বানানং নিব্বানেন চ ৰূপস্স ৱিসভাগতা সিযা. তেনেৱ ‘‘চতূহি ৱিপ্পযোগো’’তি ৱুত্তন্তি.

সত্তসু ৱিঞ্ঞাণধাতূসু একাযপি অৱিপ্পযুত্তেতি যথা ৰূপভৱো তীহি ৱিঞ্ঞাণধাতূহি, নেৱৱিপাকনৱিপাকধম্মধম্মা পঞ্চহি, অৱিতক্কঅৱিচাৰা একায ৱিপ্পযুত্তে অনাৰম্মণমিস্সকে ধম্মে দীপেন্তি, এৱং অদীপেত্ৱা একাযপি ৱিপ্পযুত্তে অহোন্তে সত্তহিপি সম্পযুত্তে সত্তপি ৱা তা দীপেন্তীতি অধিপ্পাযো. অৱিপ্পযুত্তেতি হি যে ৱিপ্পযুত্তা ন হোন্তি, তে ধম্মেতি ৱুত্তং হোতি, ন সম্পযুত্তেতি. তেন যানি তাহি সম্পযুত্তে দীপেন্তি ধম্মাযতনাদিপদানি, যানি চ সম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তভাৱেহি নৱত্তব্বং দীপেন্তি অচেতসিকাদিপদানি, যানি চ সম্পযুত্তনৱত্তব্বানি দীপেন্তি দুক্খসচ্চাদিপদানি, তেসং সব্বেসং অনাৰম্মণমিস্সকধম্মদীপকানং অগ্গহণং ৱুত্তং হোতি. ন হি অনাৰম্মণমিস্সকসব্বৱিঞ্ঞাণধাতুতংসম্পযুত্ততদুভযসমুদাযানং খন্ধাযতনধাতূসু কেনচি সম্পযোগো ৱিপ্পযোগো ৱা অত্থীতি.

যদি এৱং ৱিপ্পযুত্তেনৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে ‘‘কুসলেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা, তেহি ধম্মেহি যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তি ন ৱত্তব্বং. অকুসলাব্যাকতা হি অনাৰম্মণমিস্সোভযধম্মাতি? ন, যথাৱুত্তসমুদাযানং খন্ধাদীহেৱ সম্পযোগৱিপ্পযোগাভাৱৱচনতো. খন্ধাদযো হি তদেকদেসা তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযা চ, সমুদাযেকদেসানঞ্চ ৱিভাগাভাৱতো ন সভাগৱিসভাগতা অত্থি, তেন তেসং খন্ধাদীহি সম্পযোগৱিপ্পযোগাভাৱো হোতি. কুসলা পন ধম্মা অকুসলাব্যাকতেহি ৱিভত্তা, তে চ কুসলেহি, ন তেসং সমুদাযেকদেসভাৱো তদেকদেসঞ্ঞসমুদাযভাৱো ৱা, তস্মা খন্ধাদীনি অনামসিত্ৱা ৱিপ্পযুত্ততামত্তেন যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনে কুসলেহি ইতৰেসং, ইতৰেহি চ কুসলানং ৱিপ্পযোগো ন ন হোতি ৱিসভাগতাসব্ভাৱতোতি তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞৱিপ্পযুত্ততা ৱুত্তা. এস নযো সব্বেসু এৱৰূপেসু.

উদ্দানে পন অট্ঠাৰস ততো পৰেতি ইদং ‘‘সোড়সা’’তি ৱত্তব্বং, তেৱীসন্তি ইদঞ্চ ‘‘একৱীস’’ন্তি. সব্বত্থ চ কালসন্তানভেদৰহিতাৰহিতবহুধম্মসমোধানানং সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মাযতনধম্মধাতূনং একদেসা সমুদযসচ্চৱেদনাক্খন্ধাদযো একদেসসম্মিস্সা চ ইদ্ধিপাদাদযো অনাৰম্মণেহি অসম্মিস্সা ৰূপক্খন্ধাদযো চ সাৰম্মণেহি অসম্মিস্সা সম্পযোগীৱিপ্পযোগীভাৱেন সমানকালসন্তানেহি চ একদেসন্তৰেহি ৱিভত্তা এৱ গহিতাতি তেহি তে কেহিচি একদেসন্তৰেহি ৱিভত্তেহি যথাযোগং সম্পযোগং ৱিপ্পযোগঞ্চ লভন্তি. অত্থি হি তেসং একুপ্পাদাদিতা সভাগতা ৱিসভাগতা চাতি. তেন তত্থ তত্থ ‘‘একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্ত’’ন্তি চ, ‘‘একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি চ ৱুত্তং. ভিন্নকালসমুদাযা এৱ পন ৱেদনাসঞ্ঞাৱিঞ্ঞাণক্খন্ধা ৱত্তমানা চ একেকধম্মা এৱ, তস্মা তেসং সমানকালস্স ৱিভজিতব্বস্স অভাৱতো ন সুখিন্দ্ৰিযাদীনি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱিভাগং কৰোন্তি, চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতাদযো চ ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স মনাযতনস্স চ. তেন ‘‘সুখিন্দ্ৰিযং একেন খন্ধেন কেহিচি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি, ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু একেন খন্ধেন একেনাযতনেন কেহিচি ৱিপ্পযুত্তা’’তি চ এৱমাদি ন ৱুত্তং, খন্ধাযতনৱিভাগৱিৰহিতম্পি পন ৱিঞ্ঞাণং ধাতুৱিভাগেন ৱিভত্তমেৱ ৱুত্তন্তি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতু…পে… মনোৱিঞ্ঞাণধাতু সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযুত্তা’’তি ৱুত্তং, এৱমেৱং ইন্দ্ৰিযৱিভাগেন ৱিভত্তানং সুখিন্দ্ৰিযাদীনং ‘‘সুখিন্দ্ৰিযেন যে ধম্মা ৱিপ্পযুত্তা’’তিআদীসু যথাযোগং ৱিপ্পযোগো দট্ঠব্বো, নাৱিভত্তস্স ৱেদনাক্খন্ধস্সাতি.

২৩৫. যথা তংসম্পযোগীভাৱং সন্ধায ‘‘সমুদযসচ্চং তীহি খন্ধেহি সম্পযুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং তংৱিপ্পযোগীভাৱং সন্ধায ‘‘তীহি খন্ধেহি ৱিপ্পযুত্ত’’ন্তি কস্মা ন ৱুত্তন্তি চে? অৱিভাগেহি তেহি ৱিপ্পযোগৱচনস্স অযুত্তত্তা. ৱিভাগে হি সতি সমুদযসচ্চং সুখদুক্খদোমনস্সিন্দ্ৰিযেহি মনোৱিঞ্ঞাণধাতুতো অঞ্ঞৱিঞ্ঞাণধাতূহি ৱিপ্পযুত্তন্তি যুত্তং ৱত্তুং ৱিভাগেনেৱ ৱিসভাগতায সঙ্গহিতত্তা, ৱিভাগৰহিতেহি পন ৱেদনাক্খন্ধাদীহি ন যুত্তং, তেহি ৱিজ্জমানেহি ৱিজ্জমানস্স সমুদযস্স ৱিসভাগভাৱাভাৱতো. যঞ্হি অনুপ্পন্না ধম্মা ৱিয আমট্ঠকালভেদং ন হোতি সঙ্খতং উদ্ধৰিতব্বং, তং পচ্চুপ্পন্নভাৱং নিস্সায সম্পযোগীৱিপ্পযোগীভাৱেন উদ্ধৰীযতি, তঞ্চ ৱিভাগৰহিতেহি খন্ধাদীহি সঙ্খতেহি পচ্চুপ্পন্নভাৱমেৱ নিস্সায অনামট্ঠকালভেদে অত্থিতায এৱ নিস্সিতব্বত্তা. অৱিজ্জমানস্স হি অৱিজ্জমানেন, অৱিজ্জমানস্স চ ৱিজ্জমানেন, ৱিজ্জমানস্স চ অৱিজ্জমানেন সম্পযোগো নত্থি, ৱিপ্পযোগো পন অৱিজ্জমানতাদীপকে ভেদে গহিতে তেনেৱ ৱিসভাগতাপি গহিতা এৱাতি হোতি. ভেদে পন অগ্গহিতে তেন তেন গহণেন ৱিসভাগতায অগ্গহিতত্তা সতি সভাগত্তে ৱিজ্জমানতায এৱ ধম্মানং সভাগস্স পৰিচ্ছিন্দনতো ৱিজ্জমানতা দস্সিতাতি একুপ্পাদাদিভাৱসঙ্খাতা সভাগতাপি গহিতা এৱ হোতি. তস্সা চ গহিতত্তা সম্পযোগোৱ লব্ভতি, ন ৱিপ্পযোগো, তস্মা সমুদযসচ্চং ৱেদনাক্খন্ধাদীহি সম্পযুত্তত্তেন ৱুত্তং, ন ৱিপ্পযুত্তত্তেনাতি. এস নযো মগ্গসচ্চাদীসুপীতি.

২৬২. ‘‘দুতিযজ্ঝানৱিচাৰঞ্হি ঠপেত্ৱা সেসা অৱিতক্কৱিচাৰমত্তা’’তি অট্ঠকথাৱচনং যে পধানা ৱিতক্কো ৱিয কোট্ঠাসন্তৰচিত্তুপ্পাদেসু অলীনা, তে এৱ ইধ অৱিতক্কৱিচাৰমত্তাতি অধিপ্পেতাতি দস্সেতি. তেনেৱ হি অনন্তৰনযে সমুদযসচ্চেন সমানগতিকা ন সৱিতক্কসৱিচাৰেহীতি তে ন গহিতা. দসমোসাননযেসু চ তেহি ৱিপ্পযুত্তেহি ৱিপ্পযুত্তানং তেহি ৱিপ্পযুত্তানঞ্চ সোড়সহি ধাতূহি ৱিপ্পযোগো অট্ঠাৰসসঙ্গহিতো চ ৱুত্তো. ৱিতক্কসহিতেসুপি পন তেসু গহিতেসু সব্বেপি তে ৱিচাৰেন সম্পযুত্তাতি ‘‘একেন খন্ধেন কেহিচি সম্পযুত্তা’’তি সক্কা ৱত্তুং. সো হি সমুদাযো ৱিচাৰং ৱজ্জেত্ৱা অঞ্ঞেন কেনচি সম্পযুত্তো ন হোতি. ন হি তদেকদেসস্স ৱিতক্কস্স ৱিচাৰতো অঞ্ঞেন সম্পযোগো সমুদাযস্স হোতি. যথা নানাচিত্তুপ্পাদেসু উপ্পজ্জমানানং ইদ্ধিপাদানং সমুদাযস্স ইদ্ধিপাদস্স একদেসানং তীহি খন্ধেহি সম্পযোগো সমুদাযস্স ন হোতি, এৱমিধাপি দট্ঠব্বং. যথা পন তেসু একোপি ৱেদনাসঞ্ঞাক্খন্ধেহি সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসেন চ অসম্পযুত্তো নাম নত্থীতি সমুদাযস্স তেহি সম্পযুত্ততা ৱুত্তা, এৱমিধাপি ৱিচাৰেন অসম্পযুত্তস্স অৱিতক্কৱিচাৰমত্তস্স কস্সচি অভাৱতো সমুদাযস্স তেন সম্পযুত্ততা ন ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তানং দস্সনেনপহাতব্বহেতুকাদীনং ৱিয সম্পযুত্ততা ন ৱত্তব্বা. যথা হি দস্সনেনপহাতব্বহেতুকেসু কেচি সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসেন মোহেন সম্পযুত্তা, কেচি অসম্পযুত্তাতি ন সমুদাযো তেন সম্পযুত্তো, নাপি অঞ্ঞো কোচি ধম্মো অত্থি, যেন সো সমুদাযো সম্পযুত্তো সিযাতি ‘‘দস্সনেনপহাতব্বহেতুকা ধম্মা সম্পযুত্তাতি নত্থী’’তি ৱুত্তং, এৱং ভাৱনাযপহাতব্বহেতুকসহেতুকাদযোপি. ন পনেৱং যেন অৱিতক্কৱিচাৰমত্তসমুদাযো সম্পযুত্তো সিযা, তং নত্থি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তেসু কস্সচি ৱিচাৰেন অসম্পযুত্তস্স অভাৱা, তস্মা তে ‘‘সম্পযুত্তা’’তি ন ন ৱত্তব্বাতি. সব্বত্থ চ একধম্মেপি কেহিচীতি বহুৱচননিদ্দেসো সঙ্খায অনিযমিতত্তা কতোতি ৱেদিতব্বো.

ছট্ঠনযসম্পযোগৱিপ্পযোগপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.