২. দুতিযনযো সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা
১৭১. সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদনিদ্দেসে যং তং উদ্দেসে অসঙ্গহিততায পুচ্ছিতব্বং ৱিস্সজ্জিতব্বঞ্চ সঙ্গহিততাৱিসিট্ঠং অসঙ্গহিতং ধম্মজাতং নিদ্ধাৰিতং, তদেৱ তাৱ দস্সেন্তো ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি আহ. সব্বত্থ খন্ধাদিসঙ্গহসামঞ্ঞানং নিচ্চং ৱিসেসাপেক্খত্তা ভেদনিস্সিতত্তা চ পুচ্ছাৱিস্সজ্জনানং সৱিসেসাৱ খন্ধাদিগণনা সুদ্ধা. তত্থ সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতৱচনমত্তেন ধম্মৱিসেসস্স নিদ্ধাৰিতত্তা তীসু সঙ্গহেসু একেন দ্ৱীহি ৱা যে সঙ্গহিতা হুত্ৱা অঞ্ঞেহি অসঙ্গহিতা, তেযেৱ ধম্মা ‘‘খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনধাতুসঙ্গহেন অসঙ্গহিতা’’তি এত্তকেনেৱ দস্সেতব্বা সিযুং, তেসং পন এৱংৱিধানং অসম্ভৱা নযমাতিকায চ অব্ভন্তৰবাহিৰমাতিকাপেক্খত্তা উদ্দেসেপি যং যং ৰূপক্খন্ধাদীসু অৰণন্তেসু সঙ্গাহকং, তং তং অপেক্খিত্ৱা সঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতং নিদ্ধাৰিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি তেন তেন সঙ্গাহকেন যথানিদ্ধাৰিতং ধম্মং নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘চক্খাযতনেনা’’তিআদিমাহ. যত্থ হি পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বধম্মৱিসেসনিদ্ধাৰণং নত্থি, তস্মিং পঠমনযে ছট্ঠনযে চ পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বভাৱেন, ইতৰেসু চ যং যং পুচ্ছিতব্বৱিস্সজ্জিতব্বং নিদ্ধাৰিতং, তস্স তস্স নিযামকভাৱেন ৰূপক্খন্ধাদযো অৰণন্তা উদ্দিট্ঠাতি.
তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন…পে… ফোট্ঠব্বধাতুযা’’তি কত্তুঅত্থে কৰণনিদ্দেসো দট্ঠব্বো, ‘‘খন্ধসঙ্গহেন আযতনসঙ্গহেন ধাতুসঙ্গহেনা’’তি কৰণত্থে. এত্থ চ যেন যেন সঙ্গাহকেন খন্ধাদিসঙ্গহেসু তেন তেন সঙ্গহেতব্বাসঙ্গহেতব্বং অঞ্ঞং অত্থি, তং তদেৱ সঙ্গাহকাসঙ্গাহকভাৱেন উদ্ধটং. ৰূপক্খন্ধেন পন খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বো অঞ্ঞো ধম্মো নত্থি, তথা ৱেদনাক্খন্ধাদীহি, ন চ সো এৱ তস্স সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো ৱা হোতি. যঞ্চ ‘‘ৰূপক্খন্ধো একেন খন্ধেন সঙ্গহিতো’’তি ৱুত্তং, তঞ্চ ন তস্সেৱ তেন সঙ্গহিততং সন্ধায ৱুত্তং, ৰূপক্খন্ধভাৱেন পন ৰূপক্খন্ধৱচনেন ৱা গহিততং সন্ধায ৱুত্তন্তি পকাসিতোযমত্থো.
যদি চ সো এৱ তেন সঙ্গয্হেয্য, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে – ‘‘ৱেদনাক্খন্ধেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিতা ধাতুসঙ্গহেন সঙ্গহিতা, তে ধম্মা তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন সত্তহি ধাতূহি সম্পযুত্তা’’তিআদি ৱত্তব্বং সিযা, ন চ ৱুত্তং, তস্মা যথা চিত্তং চিত্তেন সম্পযুত্তং ৱিপ্পযুত্তঞ্চ ন হোতি, এৱং ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতো অসঙ্গহিতো চ ন হোতি, তথা ৱেদনাক্খন্ধাদযো ৱেদনাক্খন্ধাদীহি. ন হি সো এৱ তস্স সভাগো ৱিসভাগো চাতি. তেনেৱ ন একদেসা ৱিয সমুদাযস্স, সমুদাযো একদেসানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা ৰূপক্খন্ধো চক্খাযতনাদীনং, ধম্মাযতনং ৱেদনাক্খন্ধাদীনং, সৰণা ধম্মা চতুন্নং খন্ধানং. সমুদাযন্তোগধানঞ্হি একদেসানং ন ৱিভাগো অত্থি, যেন তে সমুদাযস্স সমুদাযো চ তেসং সভাগো ৱিসভাগো চ সিযাতি, তথা ন সমুদাযো একদেসসভাগৱিসভাগানং সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ. যথা ধম্মাযতনং সুখুমৰূপসভাগস্স ৱেদনাদিৱিসভাগস্স চ ৰূপক্খন্ধেকদেসস্স খন্ধসঙ্গহেন, জীৱিতিন্দ্ৰিযং ৰূপাৰূপজীৱিতসভাগৱিসভাগস্স ৰূপক্খন্ধেকদেসস্স সঙ্খাৰক্খন্ধেকদেসস্স চ জীৱিতৱজ্জস্স খন্ধসঙ্গহেনেৱ. ন হি একদেসসভাগং সমুদাযসভাগং, নাপি একদেসৱিসভাগং সমুদাযৱিসভাগন্তি, তস্মা সতিপি অত্ততো অত্তনি অন্তোগধতো অত্তেকদেসসভাগতো চ অঞ্ঞস্স অসঙ্গাহকত্তে সঙ্গাহকত্তমেৱ এতেসং নত্থি, যেন সঙ্গহিতস্স অসঙ্গাহকা সিযুন্তি সঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ এৱৰূপানং অগ্গহণং ৱেদিতব্বং.
যং পন ‘‘ধম্মাযতনং অসঙ্খতং খন্ধতো ঠপেত্ৱা চতূহি খন্ধেহি সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৫), ‘‘চক্খাযতনঞ্চ সোতাযতনঞ্চ একেন খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (ধাতু. ২৬) চ ৱুত্তং, ন তেন একদেসানং সমুদাযসঙ্গাহকত্তং, সমুদাযস্স চ একদেসসঙ্গাহকত্তং দস্সেতি, চতুক্খন্ধগণনভেদেহি পন ধম্মাযতনস্স গণেতব্বাগণেতব্বভাৱেন পঞ্চধা ভিন্নতং, চক্খাযতনাদীনং একক্খন্ধগণনেন গণেতব্বতায একৱিধতঞ্চ দস্সেতি. সঙ্গাহকাসঙ্গাহকনিৰপেক্খানং গণেতব্বাগণেতব্বানং তংতংগণনেহি গণনদস্সনমত্তমেৱ হি পঠমনযো কম্মকৰণমত্তসব্ভাৱা, দুতিযাদযো পন সঙ্গাহকাসঙ্গাহকেহি সঙ্গহিতাসঙ্গহিতানং অগণনাদিদস্সনানি কত্তুকৰণকম্মত্তযসব্ভাৱা. তথা পঠমনযে তথা তথা গণেতব্বাগণেতব্বভাৱসঙ্খাতো তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো সভাগৱিসভাগতা, দুতিযাদীসু যথানিদ্ধাৰিতধম্মদস্সনে সঙ্গাহকসঙ্গহেতব্বানং সমানক্খন্ধাদিভাৱো সভাগতা, তদভাৱো চ ৱিসভাগতা. পুচ্ছাৱিস্সজ্জনেসু তংতংখন্ধাদিভাৱাভাৱো এৱাতি অযমেতেসং ৱিসেসোতি.
সমুদযসচ্চসুখিন্দ্ৰিযসদিসানি পন তেহি সঙ্গহেতব্বমেৱ অত্থি, ন সঙ্গহিতং অসঙ্গহেতব্বন্তি অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো ন উদ্ধটানি. দুক্খসচ্চসদিসানি তেহি ৱিসভাগসমুদাযভূতেহি অনেকক্খন্ধেহি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহেতব্বং, ইতৰেহি অসঙ্গহেতব্বঞ্চ নত্থীতি সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তাভাৱতো. এৱং সঙ্গাহকত্তাভাৱতো অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো উভযাভাৱতো চ যথাৱুত্তসদিসানি অনুদ্ধৰিত্ৱা সঙ্গাহকত্তাসঙ্গাহকত্তভাৱতো চক্খাযতনাদীনেৱ উদ্ধটানীতি ৱেদিতব্বানি. তত্থ ‘‘চক্খাযতনেন যে ধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতা’’তি চক্খাযতনৱজ্জা ৰূপধম্মা খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতাতি ৱেদিতব্বা, ন ৰূপক্খন্ধোতি. ন হি একদেসো সমুদাযসঙ্গাহকোতি দস্সিতমেতন্তি.
অট্ঠকথাযং পন খন্ধপদেনাতি খন্ধপদসঙ্গহেনাতি অত্থো, ন সঙ্গাহকেনাতি. ‘‘কেনচি সঙ্গাহকেনা’’তি ইদং পন আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. তং পন ৰূপক্খন্ধাদীসু ন যুজ্জতীতি তং ৱিস্সজ্জনং ৰূপক্খন্ধাদীসু সঙ্গাহকেসু ন যুজ্জতীতি অত্থো. ৰূপক্খন্ধেন হি…পে… সঙ্গহিতোতি এতেন নযেন চক্খাযতনেন ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো, সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থীতি এৱং চক্খাযতনাদীনিপি ন গহেতব্বানীতি আপজ্জতীতি চে? নাপজ্জতি. ন হি অঞ্ঞমত্তনিৱাৰণং এৱসদ্দস্স অত্থো, অথ খো সঙ্গাহকতো অঞ্ঞনিৱাৰণং. সো চাতিআদি চ ন নিৰপেক্খৱচনং, অথ খো সঙ্গাহকাপেক্খন্তি. কথং? ৰূপক্খন্ধেন হি ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতোতি যথা চক্খাযতনেন চক্খাযতনতো অঞ্ঞম্পি খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং হোতি, ন এৱং ৰূপক্খন্ধেন ৰূপক্খন্ধতো অঞ্ঞং খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতং অত্থি, যং আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতং সিযা, ৰূপক্খন্ধেন পন ৰূপক্খন্ধোৱ খন্ধসঙ্গহেন সঙ্গহিতোতি অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো. সিযা পনেতং ‘‘সো এৱ ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধেন আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিতো হোতূ’’তি, তং নিৱাৰেন্তো আহ ‘‘সো চ অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতূহি অসঙ্গহিতো নাম নত্থী’’তি. এত্থ চ ‘‘ৰূপক্খন্ধেনা’’তি আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. তত্থ ৰূপক্খন্ধো ৰূপক্খন্ধস্স ৱা তদেকদেসানং ৱা চক্খাদীনং আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গাহকো অসঙ্গাহকো চ ন হোতীতি ইমিনা পৰিযাযেন অসঙ্গহিততায অভাৱো ৱুত্তোতি যুজ্জতি, ন ৰূপক্খন্ধেন ৰূপক্খন্ধস্স তদেকদেসানং ৱা অড্ঢেকাদসহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি সঙ্গহিততায. ন হি সা সঙ্গহিততা অত্থি. যদি সিযা, সঙ্গহিতেনসম্পযুত্তৱিপ্পযুত্তপদনিদ্দেসে ৰূপক্খন্ধোপি উদ্ধৰিতব্বো সিযা. তেন হি তীহিপি সঙ্গহেহি ৰূপক্খন্ধো তদেকদেসো ৱা সঙ্গহিতা সিযুং, অত্থি চ তেসং ৱিপ্পযুত্ততাতি.
এৱং অসঙ্গহিততায অভাৱতো এতানি, অঞ্ঞানি চাতি এত্থাপি চক্খাযতনাদীহি ৱিয এতেহি অঞ্ঞেহি চ সঙ্গহিতানং অসঙ্গহিততায অভাৱতো এতানি অঞ্ঞানি চ যথা ৱা তথা ৱা এতানি ৱিয অযুজ্জমানৱিস্সজ্জনত্তা এৱৰূপানি পদানি সঙ্গাহকভাৱেন ন গহিতানীতি অধিপ্পাযো.
তত্থ যং ৱুত্তং ‘‘ৰূপক্খন্ধেন হি ৰূপক্খন্ধোৱ সঙ্গহিতো’’তি, তং তেনেৱ তস্স সঙ্গহিতত্তাসঙ্গহিতত্তাভাৱদস্সনেন নিৱাৰিতং. যঞ্হেত্থ অগ্গহণে কাৰণং ৱুত্তং, তঞ্চ সতিপি সঙ্গহিতত্তে অসঙ্গহিততায অভাৱতোতি ৱিঞ্ঞাযমানং সমুদযসচ্চাদীসু যুজ্জেয্য সতি তেহি সঙ্গহিতে তদসঙ্গহিতত্তাভাৱতো. ৰূপক্খন্ধাদীহি পন সঙ্গহিতমেৱ নত্থি, কুতো তস্স অসঙ্গহিততা ভৱিস্সতি, তস্মা সঙ্গাহকত্তাভাৱো এৱেত্থ অগ্গহণে কাৰণন্তি যুত্তং. সঙ্গহিতত্তাভাৱেন অসঙ্গহিতত্তং যদিপি ৰূপক্খন্ধাদিনা অত্তনো অত্তনি অন্তোগধস্স অত্তেকদেসসভাগস্স চ নত্থি, অঞ্ঞস্স পন অত্থীতি ন দুক্খসচ্চাদীসু ৱিয উভযাভাৱো চেত্থ অগ্গহণে কাৰণং ভৱিতুং যুত্তোতি. ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনঞ্চ খন্ধচতুক্কদুকাদিসঙ্গাহকত্তে সতি ন তেসং সঙ্গহিতানং তেহি ধম্মাযতনজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীহি আযতনধাতুসঙ্গহেহি অসঙ্গহিততা নত্থীতি অসঙ্গহিততায অভাৱো অনেকন্তিকো, তস্মা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ অগ্গহিতানং অগ্গহণে, গহিতানঞ্চ গহণে কাৰণং ৱেদিতব্বন্তি.
অনিদস্সনং পুনদেৱ সপ্পটিঘন্তি এত্থ অনিদস্সনন্তি এতেন ‘‘সনিদস্সনসপ্পটিঘ’’ন্তি এত্থ ৱুত্তেন সপ্পটিঘসদ্দেন সদ্ধিং যোজেত্ৱা অনিদস্সনসপ্পটিঘা দস্সিতা. পুনদেৱাতি এতেন তত্থেৱ অৱিসিট্ঠং সনিদস্সনপদং নিৱত্তেত্ৱা গণ্হন্তো সনিদস্সনদুকপদং দস্সেতি. ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনমেৱেকং সঙ্গহিত’’ন্তি ইদং ন সক্কা ৱত্তুং. ন হি ‘‘চক্খাযতনেন চক্খাযতনং আযতনসঙ্গহেন সঙ্গহিত’’ন্তি চ ‘‘অসঙ্গহিত’’ন্তি চ ৱত্তব্বন্তি দস্সিতোযং নযোতি. এৱং সব্বত্থ তস্সেৱ সমুদাযেকদেসানঞ্চ সঙ্গাহকসঙ্গহিতন্তি ৱচনেসু অসঙ্গাহকঅসঙ্গহিতন্তি ৱচনেসু চ তদৱত্তব্বতা যোজেতব্বা. অসঙ্গাহকত্তাভাৱতো এৱ হি চক্খাযতনাদীনি চক্খাযতনাদীহি অসঙ্গহিতানীতি ন ৱুচ্চন্তি, ন সঙ্গাহকত্তাভাৱতোতি.
দুতিযনযসঙ্গহিতেনঅসঙ্গহিতপদৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.