১০. ভূমিচালসুত্তৱণ্ণনা

৭০. দসমে (দী. নি. টী. ২.১৬৭; সং. নি. টী. ২.৫.৮২২) উদেনযক্খস্স চেতিযট্ঠানেতি উদেনস্স নাম যক্খস্স আযতনভাৱেন ইট্ঠকাহি কতে মহাজনস্স চিত্তীকতট্ঠানে. কতৱিহাৰোতি ভগৱন্তং উদ্দিস্স কতৱিহাৰো. ৱুচ্চতীতি পুৰিমৱোহাৰেন ‘‘উদেনং চেতিয’’ন্তি ৱুচ্চতি. গোতমকাদীসুপীতি ‘‘গোতমকং চেতিয’’ন্তিআদীসুপি. এসেৱ নযোতি চেতিযট্ঠানে কতৱিহাৰভাৱং অতিদিসতি. তথা হি সত্তম্বন্তি কিকিস্স ৰঞ্ঞো ধীতৰো সত্ত কুমাৰিযো সংৱেগজাতা গেহতো নিক্খমিত্ৱা তত্থ পধানং পদহিংসু, তং ঠানং ‘‘সত্তম্বং চেতিয’’ন্তি ৱদন্তি. বহুপুত্তকন্তি চ বহুপাৰোহো একো নিগ্ৰোধৰুক্খো, তস্মিং অধিৱত্থং দেৱতং বহূ মনুস্সা পুত্তে পত্থেন্তি, তদুপাদায তং ঠানং ‘‘বহুপুত্তকং চেতিয’’ন্তি পঞ্ঞাযিত্থ. সাৰন্দদস্স নাম যক্খস্স ৱসিতট্ঠানং, চাপালস্স নাম যক্খস্স ৱসিতট্ঠানং, ইতি সব্বানেৱেতানি বুদ্ধুপ্পাদতো পুব্বদেৱতা পৰিগ্গহেত্ৱা চেতিযৱোহাৰেন ৱোহৰিতানি, ভগৱতো ৱিহাৰে কতেপি তথেৱ সঞ্জানন্তি. ৰমণীযাতি এত্থ ৱেসালিযা তাৱ ভূমিভাগসম্পত্তিযা সুলভপিণ্ডতায ৰমণীযভাৱো ৱেদিতব্বো. ৱিহাৰানং পন নগৰতো নাতিদূৰতায নচ্চাসন্নতায গমনাগমনসম্পত্তিযা অনাকিণ্ণৱিহাৰট্ঠানতায ছাযুদকসম্পত্তিযা পৱিৱেকপতিৰূপতায চ ৰমণীযতা দট্ঠব্বা.

ৱড্ঢিতাতি ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন পৰিব্ৰূহিতা. পুনপ্পুনং কতাতি ভাৱনায বহুলীকৰণেন অপৰাপৰং পৱত্তিতা. যুত্তযানং ৱিয কতাতি যথা যুত্তমাজঞ্ঞযানং ছেকেন সাৰথিনা অধিট্ঠিতং যথাৰুচি পৱত্ততি, এৱং যথাৰুচি পৱত্তিৰহতং গমিতা. পতিট্ঠানট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন. ৱত্থু ৱিয কতাতি সব্বসো উপক্কিলেসৱিসোধনেন ইদ্ধিৱিসযতায পতিট্ঠানভাৱতো সুৱিসোধিতপৰিস্সযৱত্থু ৱিয কতা. অধিট্ঠিতাতি পটিপক্খদূৰীভাৱতো সুভাৱিতভাৱেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ঠপিতা. সমন্ততো চিতাতি সব্বভাগেন ভাৱনুপচযং গমিতা. তেনাহ ‘‘সুৱড্ঢিতা’’তি. সুট্ঠু সমাৰদ্ধাতি ইদ্ধিভাৱনায সিখাপ্পত্তিযা সম্মদেৱ সংসেৱিতা.

অনিযমেনাতি ‘‘যস্স কস্সচী’’তি অনিযমৱচনেন. নিযমেত্ৱাতি ‘‘তথাগতস্সা’’তি সৰূপদস্সনেন নিযমেত্ৱা. আযুপ্পমাণন্তি (দী. নি. টী. ১.৪০; দী. নি. অভি. টী. ১.৪০) পৰমাযুপ্পমাণং ৱদতি. কিং পনেত্থ পৰমাযু নাম, কথং ৱা তং পৰিচ্ছিন্নপ্পমাণন্তি? ৱুচ্চতে – যো তেসং তেসং সত্তানং তস্মিং তস্মিং ভৱৱিসেসে পুৰিমসিদ্ধভৱপত্থনূপনিস্সযৱসেন সৰীৰাৱযৱৱণ্ণসণ্ঠানপ্পমাণাদিৱিসেসা ৱিয তংতংগতিনিকাযাদীসু যেভুয্যেন নিযতপৰিচ্ছেদো গব্ভসেয্যককামাৱচৰদেৱৰূপাৱচৰসত্তানং সুক্কসোণিতউতুভোজনাদিউতুআদিপচ্চুপ্পন্নপচ্চযূপত্থম্ভিতো ৱিপাকপ্পবন্ধস্স ঠিতিকালনিযমো. সো যথাসকং খণমত্তাৱট্ঠাযীনম্পি অত্তনো সহজাতানং ৰূপাৰূপধম্মানং ঠপনাকাৰৱুত্তিতায পৱত্তনকানি ৰূপাৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযানি যস্মা ন কেৱলং তেসং খণঠিতিযা এৱ কাৰণভাৱেন অনুপালকানি, অথ খো যাৱ ভৱঙ্গুপচ্ছেদা অনুপবন্ধস্স অৱিচ্ছেদহেতুভাৱেনপি, তস্মা আযুহেতুকত্তা কাৰণূপচাৰেন আযু, উক্কংসপৰিচ্ছেদৱসেন পৰমাযূতি চ ৱুচ্চতি. তং পন দেৱানং নেৰযিকানং উত্তৰকুৰুকানঞ্চ নিযতপৰিচ্ছেদং. উত্তৰকুৰুকানং পন একন্তনিযতপৰিচ্ছেদমেৱ, অৱসিট্ঠমনুস্সপেততিৰচ্ছানানং পন চিৰট্ঠিতিসংৱত্তনিককম্মবহুলে কালে তংকম্মসহিতসন্তানজনিতসুক্কসোণিতপচ্চযানং তংমূলকানঞ্চ চন্দসূৰিযসমৱিসমপৰিৱত্তনাদিজনিতউতুআহাৰাদিসমৱিসমপচ্চযানঞ্চ ৱসেন চিৰাচিৰকালতো অনিযতপৰিচ্ছেদং, তস্স চ যথা পুৰিমসিদ্ধভৱপত্থনাৱসেন তংতংগতিনিকাযাদীসু ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱিসেসনিযমো সিদ্ধো দস্সনানুস্সৱাদীহি, তথা আদিতো গহণসিদ্ধিযা. এৱং তাসু তাসু উপপত্তীসু নিব্বত্তসত্তানং যেভুয্যেন সমপ্পমাণট্ঠিতিকালং দস্সনানুস্সৱেহি লভিত্ৱা তংপৰমতং অজ্ঝোসায পৱত্তিতভৱপত্থনাৱসেন আদিতো পৰিচ্ছেদনিযমো ৱেদিতব্বো. যস্মা পন কম্মং তাসু তাসু উপপত্তীসু যথা তংতংউপপত্তিনিযতৱণ্ণাদিনিব্বত্তনে সমত্থং, এৱং নিযতাযুপৰিচ্ছেদাসু উপপত্তীসু পৰিচ্ছেদাতিক্কমেন ৱিপাকনিব্বত্তনে সমত্থং ন হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পৰিপুণ্ণং কৰোন্তো তিট্ঠেয্যা’’তি.

মহাসীৱত্থেৰো পন ‘‘মহাবোধিসত্তানং চৰিমভৱে পটিসন্ধিদাযিনো কম্মস্স অসঙ্খ্যেয্যাযুকতাসংৱত্তনসমত্থতং হদযে ঠপেত্ৱা বুদ্ধানঞ্চ আযুসঙ্খাৰস্স পৰিস্সযৱিক্খম্ভনসমত্থতা পাড়িযং আগতা এৱাতি ইমং ভদ্দকপ্পমেৱ তিট্ঠেয্যা’’তি অৱোচ. খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতীতি এতেন যথা ইদ্ধিবলেন জৰায ন পটিঘাতো, এৱং তেন মৰণস্সপি ন পটিঘাতোতি অত্থতো আপন্নমেৱাতি. ‘‘ক্ৱ সৰো খিত্তো, ক্ৱ চ নিপতিতো’’তি অঞ্ঞথা ৱুট্ঠিতেনপি থেৰৱাদেন অট্ঠকথাৱচনমেৱ সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘যো পন ৱুচ্চতি…পে… নিযামিত’’ন্তি.

ওড়াৰিকে নিমিত্তেতি থূলে সঞ্ঞুপ্পাদনে. থূলসঞ্ঞুপ্পাদনঞ্হেতং ‘‘তিট্ঠতু ভগৱা কপ্প’’ন্তি সকলং কপ্পং অৱট্ঠানযাচনায, যদিদং ‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুৰিদ্ধিপাদভাৱনানুভাৱেন কপ্পং অৱট্ঠানসমত্থতাৱিভাৱনং. ওভাসেতি পাকটৱচনে. পাকটৱচনঞ্হেতং, যদিদং পৰিযাযং মুঞ্চিত্ৱা উজুকমেৱ অত্তনো অধিপ্পাযৱিভাৱনং. পৰিযুট্ঠিতচিত্তোতি যথা কিঞ্চি অত্থানত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কা, এৱং অভিভূতচিত্তো. সো পন অভিভৱো মহতা উদকোঘেন অপ্পকস্স উদকস্স অজ্ঝোত্থৰণং ৱিয অহোসীতি ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝোত্থটচিত্তো’’তি. অঞ্ঞোতি থেৰতো, অৰিযেহি ৱা অঞ্ঞোপি যো কোচি পুথুজ্জনো. পুথুজ্জনগ্গহণঞ্চেত্থ যথা সব্বেন সব্বং অপ্পহীনৱিপল্লাসো মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তো কিঞ্চি অত্থানত্থং সল্লক্খেতুং ন সক্কোতি, এৱং থেৰো ভগৱতা কতনিমিত্তোভাসং সব্বসো ন সল্লক্খেসীতি দস্সনত্থং. তেনাহ ‘‘মাৰো হী’’তিআদি.

চত্তাৰো ৱিপল্লাসাতি অসুভে ‘‘সুভ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো, চিত্তৱিপল্লাসো, দুক্খে ‘‘সুখ’’ন্তি সঞ্ঞাৱিপল্লাসো, চিত্তৱিপল্লাসোতি ইমে চত্তাৰো ৱিপল্লাসা. তেনাতি যদিপি ইতৰে অট্ঠ ৱিপল্লাসা পহীনা, তথাপি যথাৱুত্তানং চতুন্নং ৱিপল্লাসানং অপ্পহীনভাৱেন. অস্সাতি থেৰস্স. মদ্দতীতি ফুসনমত্তেন মদ্দন্তো ৱিয হোতি, অঞ্ঞথা তেন মদ্দিতে সত্তানং মৰণমেৱ সিযা. কিং সক্খিস্সতি, ন সক্খিস্সতীতি অধিপ্পাযো. কস্মা ন সক্খিস্সতি, ননু এস অগ্গসাৱকস্স কুচ্ছিং পৱিট্ঠোতি? সচ্চং পৱিট্ঠো, তঞ্চ খো অত্তনো আনুভাৱদস্সনত্থং, ন ৱিবাধনাধিপ্পাযেন. ৱিবাধনাধিপ্পাযেন পন ইধ ‘‘কিং সক্খিস্সতী’’তি ৱুত্তং হদযমদ্দনস্স অধিকতত্তা. নিমিত্তোভাসন্তি এত্থ ‘‘তিট্ঠতু ভগৱা কপ্প’’ন্তি সকলকপ্পং অৱট্ঠানযাচনায ‘‘যস্স কস্সচি, আনন্দ, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা’’তিআদিনা অঞ্ঞাপদেসেন অত্তনো চতুৰিদ্ধিপাদভাৱনানুভাৱেন কপ্পং অৱট্ঠানসমত্থতাৱসেন সঞ্ঞুপ্পাদনং নিমিত্তং. তথা পন পৰিযাযং মুঞ্চিত্ৱা উজুকমেৱ অত্তনো অধিপ্পাযৱিভাৱনং ওভাসো. জানন্তোযেৱাতি মাৰেন পৰিযুট্ঠিতভাৱং জানন্তোযেৱ. অত্তনো অপৰাধহেতুতো সত্তানং সোকো তনুকো হোতি, ন বলৱাতি আহ ‘‘দোসাৰোপনেন সোকতনুকৰণত্থ’’ন্তি. কিং পন থেৰো মাৰেন পৰিযুট্ঠিতচিত্তকালে পৱত্তিং পচ্ছা জানাতীতি? ন জানাতি সভাৱেন, বুদ্ধানুভাৱেন পন জানাতি.

গচ্ছ ত্ৱং, আনন্দাতি যস্মা দিৱাৱিহাৰত্থায ইধাগতো, তস্মা, আনন্দ, গচ্ছ ত্ৱং যথাৰুচিতট্ঠানং দিৱাৱিহাৰায. তেনাহ ‘‘যস্সদানি কালং মঞ্ঞসী’’তি. অনত্থে নিযোজেন্তো গুণমাৰণেন মাৰেতি, ৱিৰাগৱিবন্ধনেন ৱা জাতিনিমিত্ততায তত্থ তত্থ জাতং মাৰেন্তো ৱিয হোতীতি ‘‘মাৰেতীতি মাৰো’’তি ৱুত্তং. অতি ৱিয পাপতায পাপিমা. কণ্হধম্মেহি সমন্নাগতো কণ্হো. ৱিৰাগাদিগুণানং অন্তকৰণতো অন্তকো. সত্তানং অনত্থাৱহং পটিপত্তিং ন মুঞ্চতীতি নমুচি. অত্তনো মাৰপাসেন পমত্তে বন্ধতি, পমত্তা ৱা বন্ধূ এতস্সাতি পমত্তবন্ধু. সত্তমসত্তাহতো পৰং সত্ত অহানি সন্ধাযাহ ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তি ন পন পল্লঙ্কসত্তাহাদি ৱিয নিযতকিচ্চস্স অট্ঠমসত্তাহস্স নাম লব্ভনতো. সত্তমসত্তাহস্স হি পৰতো অজপালনিগ্ৰোধমূলে মহাব্ৰহ্মুনো সক্কস্স চ দেৱৰঞ্ঞো পটিঞ্ঞাতধম্মদেসনং ভগৱন্তং ঞত্ৱা ‘‘ইদানি সত্তে ধম্মদেসনায মম ৱিসযং সমতিক্কমাপেস্সতী’’তি সঞ্জাতদোমনস্সো হুত্ৱা ঠিতো চিন্তেসি – ‘‘হন্দ দানাহং নং উপাযেন পৰিনিব্বাপেস্সামি, এৱমস্স মনোৰথো অঞ্ঞথত্তং গমিস্সতি, মম চ মনোৰথো ইজ্ঝিস্সতী’’তি. এৱং পন চিন্তেত্ৱা ভগৱন্তং উপসঙ্কমিত্ৱা একমন্তং ঠিতো ‘‘পৰিনিব্বাতু দানি, ভন্তে, ভগৱা’’তিআদিনা পৰিনিব্বানং যাচি. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অট্ঠমে সত্তাহে’’তিআদি. তত্থ অজ্জাতি আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনদিৱসং সন্ধাযাহ. ভগৱা চস্স অতিবন্ধনাধিপ্পাযং জানন্তোপি তং অনাৱিকত্ৱা পৰিনিব্বানস্স অকালভাৱমেৱ পকাসেন্তো যাচনং পটিক্খিপি. তেনাহ ‘‘ন তাৱাহ’’ন্তিআদি.

মগ্গৱসেন ব্যত্তাতি সচ্চসম্পটিৱেধৱেয্যত্তিযেন ব্যত্তা. তথেৱ ৱিনীতাতি মগ্গৱসেনেৱ কিলেসানং সমুচ্ছেদৱিনযেন ৱিনীতা. তথা ৱিসাৰদাতি অৰিযমগ্গাধিগমেনেৱ সত্থুসাসনে ৱেসাৰজ্জপ্পত্তিযা ৱিসাৰদা, সাৰজ্জকৰানং দিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদিপাপধম্মানং ৱিগমেন ৱিসাৰদভাৱং পত্তাতি অত্থো. যস্স সুতস্স ৱসেন ৱট্টদুক্খতো নিস্সৰণং সম্ভৱতি, তং ইধ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন সুতন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘তেপিটকৱসেনা’’তি. তিণ্ণং পিটকানং সমূহো তেপিটকং, তীণি ৱা পিটকানি তিপিটকং, তিপিটকমেৱ তেপিটকং, তস্স ৱসেন. তমেৱাতি যং তং তেপিটকং সোতব্বভাৱেন ‘‘সুত’’ন্তি ৱুত্তং, তমেৱ. ধম্মন্তি পৰিযত্তিধম্মং. ধাৰেন্তীতি সুৱণ্ণভাজনে পক্খিত্তসীহৱসং ৱিয অৱিনস্সন্তং কত্ৱা সুপ্পগুণসুপ্পৱত্তিভাৱেন ধাৰেন্তি হদযে ঠপেন্তি. ইতি পৰিযত্তিধম্মৱসেন বহুস্সুতধম্মধৰভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি পটিৱেধধম্মৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অৰিযধম্মস্সাতি মগ্গফলধম্মস্স, নৱৱিধস্সপি ৱা লোকুত্তৰধম্মস্স. অনুধম্মভূতন্তি অধিগমায অনুৰূপধম্মভূতং. অনুচ্ছৱিকপ্পটিপদন্তি চ তমেৱ ৱিপস্সনাধম্মমাহ, ছব্বিধা ৱিসুদ্ধিযো ৱা. অনুধম্মন্তি তস্সা যথাৱুত্তপ্পটিপদায অনুৰূপং অভিসল্লেখিতং অপ্পিছতাদিধম্মং. চৰণসীলাতি সমাদায ৱত্তনসীলা. অনুমগ্গফলধম্মো এতিস্সাতি ৱা অনুধম্মা, ৱুট্ঠানগামিনী ৱিপস্সনা. তস্সা চৰণসীলা. অত্তনো আচৰিযৱাদন্তি অত্তনো আচৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৱাদং. সদেৱকস্স লোকস্স আচাৰসিক্খাপনেন আচৰিযো, ভগৱা, তস্স ৱাদো, চতুসচ্চদেসনা.

আচিক্খিস্সন্তীতি আদিতো কথেস্সন্তি, অত্তনা উগ্গহিতনিযামেন পৰে উগ্গণ্হাপেস্সন্তীতি অত্থো. দেসেস্সন্তীতি ৱাচেস্সন্তি, পাড়িং সম্মা পবোধেস্সন্তীতি অত্থো. পঞ্ঞপেস্সন্তীতি পজানাপেস্সন্তি, সঙ্কাসেস্সন্তীতি অত্থো. পট্ঠপেস্সন্তীতি পকাৰেহি ঠপেস্সন্তি, পকাসেস্সন্তীতি অত্থো. ৱিৱৰিস্সন্তীতি ৱিৱটং কৰিস্সন্তি. ৱিভজিস্সন্তীতি ৱিভত্তং কৰিস্সন্তি. উত্তানীকৰিস্সন্তীতি অনুত্তানং গম্ভীৰং উত্তানং পাকটং কৰিস্সন্তি. সহধম্মেনাতি এত্থ ধম্ম-সদ্দো কাৰণপৰিযাযো ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৱিভ. ৭২০) ৱিযাতি আহ ‘‘সহেতুকেন সকাৰণেন ৱচনেনা’’তি. সপ্পাটিহাৰিযন্তি সনিস্সৰণং. যথা পৰৱাদং ভঞ্জিত্ৱা সকৱাদো পতিট্ঠহতি, এৱং হেতুদাহৰণেহি যথাধিগতমত্থং সম্পাদেত্ৱা ধম্মং কথেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘নিয্যানিকং কত্ৱা ধম্মং দেসেস্সন্তী’’তি, নৱৱিধং লোকুত্তৰধম্মং পবোধেস্সন্তীতি অত্থো. এত্থ চ ‘‘পঞ্ঞপেস্সন্তী’’তিআদীহি ছহি পদেহি ছ অত্থপদানি দস্সিতানি, আদিতো পন দ্ৱীহি পদেহি ছ ব্যঞ্জনপদানি. এত্তাৱতা তেপিটকং বুদ্ধৱচনং সংৱণ্ণনানযেন সঙ্গহেত্ৱা দস্সিতং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং নেত্তিযং (নেত্তি. সঙ্গহৱাৰো) ‘‘দ্ৱাদস পদানি সুত্তং, তং সব্বং ব্যঞ্জনঞ্চ অত্থো চা’’তি.

সিক্খাত্তযসঙ্গহিতন্তি অধিসীলসিক্খাদিসিক্খাত্তযসঙ্গহং. সকলং সাসনব্ৰহ্মচৰিযন্তি অনৱসেসং সত্থুসাসনভূতং সেট্ঠচৰিযং. সমিদ্ধন্তি সম্মদেৱ ৱড্ঢিতং. ঝানস্সাদৱসেনাতি তেহি তেহি ভিক্খূহি সমধিগতজ্ঝানসুখৱসেন. ৱুদ্ধিপ্পত্তন্তি উড়াৰপণীতভাৱূপগমেন সব্বসো পৰিৱুদ্ধিমুপগতং. সব্বপালিফুল্লং ৱিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৱসেন অভিঞ্ঞাসম্পদাহি সাসনাভিৱুদ্ধিযা মত্থকপ্পত্তিতো. পতিট্ঠিতৱসেনাতি পতিট্ঠানৱসেন, পতিট্ঠপ্পত্তিযাতি অত্থো. পটিৱেধৱসেন বহুনো জনস্স হিতন্তি বাহুজঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘মহাজনাভিসমযৱসেনা’’তি. পুথু পুথুলং ভূতং জাতং, পুথু ৱা পুথুত্তং পত্তন্তি পুথুভূতং. তেনাহ ‘‘সব্বা…পে... পত্ত’’ন্তি. সুট্ঠু পকাসিতন্তি সুট্ঠু সম্মদেৱ আদিকল্যাণাদিভাৱেন পৱেদিতং.

সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱাতি অযং কাযাদিৱিভাগো অত্তভাৱসঞ্ঞিতো দুক্খভাৰো মযা এত্তকং কালং ৱহিতো, ইদানি পন ন ৱহিতব্বো, এতস্স অৱহনত্থঞ্হি চিৰতৰং কালং অৰিযমগ্গসম্ভাৰো সম্ভতো, স্ৱাযং অৰিযমগ্গো পটিৱিদ্ধো. যতো ইমে কাযাদযো অসুভাদিতো সভাৱাদিতো সম্মদেৱ পৰিঞ্ঞাতাতি চতুব্বিধম্পি সম্মাসতিং যতাতথং ৱিসযে সুট্ঠু উপট্ঠিতং কত্ৱা. ঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি ইমস্স অত্তভাৱসঞ্ঞিতস্স দুক্খভাৰস্স ৱহনে পযোজনভূতং অত্তহিতং তাৱ বোধিমূলে এৱ পৰিসমাপিতং, পৰহিতং পন বুদ্ধৱেনেয্যৱিনযং পৰিসমাপিতব্বং, তং ইদানি মাসত্তযেনেৱ পৰিসমাপনং পাপুণিস্সতি, অহম্পি ৱিসাখাপুণ্ণমাযং পৰিনিব্বাযিস্সামীতি এৱং বুদ্ধঞাণেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা সব্বভাগেন নিচ্ছযং কত্ৱা. আযুসঙ্খাৰং ৱিস্সজ্জীতি আযুনো জীৱিতস্স অভিসঙ্খাৰকং ফলসমাপত্তিধম্মং ন সমাপজ্জিস্সামীতি ৱিস্সজ্জি. তংৱিস্সজ্জনেনেৱ তেন অভিসঙ্খৰিযমানং জীৱিতসঙ্খাৰং ‘‘ন পৱত্তেস্সামী’’তি ৱিস্সজ্জি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

ঠানমহন্ততাযপি পৱত্তিআকাৰমহন্ততাযপি মহন্তো পথৱীকম্পো. তত্থ ঠানমহন্ততায ভূমিচালস্স মহন্তত্তং দস্সেতুং ‘‘তদা কিৰ…পে… কম্পিত্থা’’তি ৱুত্তং. সা পন জাভিক্খেত্তভূতা দসসহস্সী লোকধাতু এৱ, ন যা কাচি. যা মহাভিনীহাৰমহাভিজাতিআদীসুপি কম্পিত্থ, তদাপি তত্তিকায এৱ কম্পনে কিং কাৰণং? জাতিক্খেত্তভাৱেন তস্সেৱ আদিতো পৰিগ্গহস্স কতত্তা, পৰিগ্গহকৰণং চস্স ধম্মতাৱসেন ৱেদিতব্বং. তথা হি পুৰিমবুদ্ধানম্পি তাৱত্তকমেৱ জাতিক্খেত্তং অহোসি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘দসসহস্সী লোকধাতু, নিস্সদ্দা হোতি নিৰাকুলা…পে… মহাসমুদ্দো আভুজতি, দসসহস্সী পকম্পতী’’তি (বু. ৱং. ২.৮৪-৯১) চ আদি. উদকপৰিযন্তং কত্ৱা ছপ্পকাৰপৱেধনেন অৱীতৰাগে ভিংসেতীতি ভিংসনো, সো এৱ ভিংসনকোতি আহ ‘‘ভযজনকো’’তি. দেৱভেৰিযোতি দেৱদুন্দুভিসদ্দস্স পৰিযাযৱচনমত্তং. ন চেত্থ কাচি ভেৰী ‘‘দুন্দুভী’’তি অধিপ্পেতা, অথ খো উপ্পাতভাৱেন লব্ভমানো আকাসগতো নিগ্ঘোসসদ্দো. তেনাহ ‘‘দেৱো’’তিআদি. দেৱোতি মেঘো. তস্স হি গজ্জভাৱেন আকাসস্স ৱস্সাভাৱেন সুক্খগজ্জিতসঞ্ঞিতে সদ্দে নিচ্ছৰন্তে দেৱদুন্দুভিসমঞ্ঞা. তেনাহ ‘‘দেৱো সুক্খগজ্জিতং গজ্জী’’তি.

পীতিৱেগৱিস্সট্ঠন্তি ‘‘এৱং চিৰতৰং কালং ৱহিতো অযং অত্তভাৱসঞ্ঞিতো দুক্খভাৰো, ইদানি ন চিৰস্সেৱ নিক্খিপিস্সামী’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো ভগৱা সভাৱেনেৱ পীতিৱেগৱিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি. এৱং পন উদানেন্তেন অযম্পি অত্থো সাধিতো হোতীতি দস্সনত্থং অট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং.

তুলীযতীতি তুলন্তি তুল-সদ্দো কম্মসাধনোতি দস্সেতুং ‘‘তুলিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অপ্পানুভাৱতায পৰিচ্ছিন্নং. তথা হি তং পৰিতো খণ্ডিতভাৱেন ‘‘পৰিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. পটিপক্খৱিক্খম্ভনতো দীঘসন্তানতায ৱিপুলফলতায চ ন তুলং ন পৰিচ্ছিন্নং. যেহি কাৰণেহি পুব্বে অৱিসেসতো মহগ্গতং ‘‘অতুল’’ন্তি ৱুত্তং, তানি কাৰণানি ৰূপাৱচৰতো অৰূপস্স সাতিসযানি ৱিজ্জন্তীতি অৰূপাৱচৰং ‘‘অতুল’’ন্তি ৱুত্তং ইতৰঞ্চ ‘‘তুল’’ন্তি. অপ্পৱিপাকন্তি তীসুপি কম্মেসু যং তনুৱিপাকং হীনং, তং তুলং. বহুৱিপাকন্তি যং মহাৱিপাকং পণীতং, তং অতুলং. যং পনেত্থ মজ্ঝিমং, তং হীনং উক্কট্ঠন্তি দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা দ্ৱীসুপি ভাগেসু পক্খিপিতব্বং. হীনত্তিকৱণ্ণনাযং (ধ. স. অট্ঠ. ১৪) ৱুত্তনযেন ৱা অপ্পবহুৱিপাকতং নিদ্ধাৰেত্ৱা তস্স ৱসেন তুলাতুলভাৱো ৱেদিতব্বো. সম্ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱোতি আহ ‘‘সম্ভৱহেতুভূত’’ন্তি. নিযকজ্ঝত্তৰতোতি সসন্তানধম্মেসু ৱিপস্সনাৱসেন গোচৰাসেৱনায চ নিৰতো. সৱিপাকম্পি সমানং পৱত্তিৱিপাকমত্তদাযিকম্মং সৱিপাকট্ঠেন সম্ভৱং, ন চ তং কামাদিভৱাভিসঙ্খাৰকন্তি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘সম্ভৱ’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘ভৱসঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. ওস্সজীতি অৰিযমগ্গেন অৱস্সজি. কৱচং ৱিয অত্তভাৱং পৰিযোনন্ধিত্ৱা ঠিতং অত্তনি সম্ভূতত্তা অত্তসম্ভৱং কিলেসঞ্চ অভিন্দীতি কিলেসভেদসহভাৱিকম্মোস্সজ্জনং দস্সেন্তো তদুভযস্স কাৰণমৱোচ ‘‘অজ্ঝত্তৰতো সমাহিতো’’তি.

পঠমৱিকপ্পে অৱসজ্জনমেৱ ৱুত্তং, এত্থ অৱসজ্জনাকাৰোতি তং দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ তীৰেন্তোতি ‘‘উপ্পাদো ভযং, অনুপ্পাদো খেম’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.১০) ৱীমংসন্তো. ‘‘তুলেন্তো তীৰেন্তো’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদিং ৱত্ৱা ভৱসঙ্খাৰস্স অৱসজ্জনাকাৰং সৰূপতো দস্সেতি. এৱন্তিআদিনা পন উদানগাথাৱণ্ণনাযং আদিতো ৱুত্তমত্থং নিগমৱসেন দস্সেতি.

যন্তি (দী. নি. টী. ২.১৭১) কৰণে, অধিকৰণে ৱা পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘যেন সমযেন, যস্মিং ৱা সমযে’’তি. উক্খেপকৱাতাতি উদকসন্ধাৰকৱাতং উপচ্ছিন্দিত্ৱা ঠিতট্ঠানতো খেপকৱাতা. সট্ঠি…পে… বহলন্তি ইদং তস্স ৱাতস্স উব্বেধপ্পমাণমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তং, আযামৱিত্থাৰতো পন দসসহস্সচক্কৱাড়প্পমাণং কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়প্পমাণম্পি উদকসন্ধাৰকৱাতং উপচ্ছিন্দতিযেৱ. আকাসেতি পুব্বে ৱাতেন পতিট্ঠিতাকাসে. পুন ৱাতোতি উক্খেপকৱাতে তথা কত্ৱা ৱিগতে উদকসন্ধাৰকৱাতো পুন আবন্ধিত্ৱা গণ্হাতি. যথা তং উদকং ন ভস্সতি, এৱং উপত্থম্ভেন্তং আবন্ধনৱিতানৱসেন বন্ধিত্ৱা গণ্হাতি. ততো উদকং উগ্গচ্ছতীতি ততো আবন্ধিত্ৱা গহণতো তেন ৱাতেন উট্ঠাপিতং উদকং উগ্গচ্ছতি উপৰি গচ্ছতি. হোতিযেৱাতি অন্তৰন্তৰা হোতিযেৱ. বহুভাৱেনাতি মহাপথৱিযা মহন্তভাৱেন. সকলা হি মহাপথৱী তদা ওগ্গচ্ছতি চ উগ্গচ্ছতি চ, তস্মা কম্পনং ন পঞ্ঞাযতি.

ইজ্ঝনস্সাতি ইচ্ছিতত্থসিজ্ঝনস্স অনুভৱিতব্বস্স ইস্সৰিযসম্পত্তিআদিকস্স. পৰিত্তাতি পটিলদ্ধমত্তা নাতিসুভাৱিতা. তথা চ ভাৱনা বলৱতী ন হোতীতি আহ ‘‘দুব্বলা’’তি. সঞ্ঞাসীসেন হি ভাৱনা ৱুত্তা. অপ্পমাণাতি পগুণা সুভাৱিতা. সা হি থিৰা দড়্হতৰা হোতীতি আহ ‘‘বলৱা’’তি. ‘‘পৰিত্তা পথৱীসঞ্ঞা, অপ্পমাণা আপোসঞ্ঞা’’তি দেসনামত্তমেতং, আপোসঞ্ঞায পন সুভাৱিতায পথৱীকম্পো সুখেনেৱ ইজ্ঝতীতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো ৱেদিতব্বো. সংৱেজেন্তো ৱা দিব্বসম্পত্তিযা পমত্তং সক্কং দেৱৰাজানং, ৱীমংসন্তো ৱা তাৱদেৱ সমধিগতং অত্তনো ইদ্ধিবলং. সো কিৰাযস্মা (দী. নি. অট্ঠ. ২.১৭১) খুৰগ্গে অৰহত্তং পত্ৱা চিন্তেসি – ‘‘অত্থি নু খো কোচি ভিক্খু যেন পব্বজিতদিৱসেযেৱ অৰহত্তং পত্ৱা ৱেজযন্তো পাসাদো কম্পিতপুব্বো’’তি. ততো ‘‘নত্থি কোচী’’তি ঞত্ৱা ‘‘অহং কম্পেস্সামী’’তি অভিঞ্ঞাবলেন ৱেজযন্তমত্থকে ঠত্ৱা পাদেন পহৰিত্ৱা কম্পেতুং নাসক্খি. অথ নং সক্কস্স নাটকিত্থিযো আহংসু – ‘‘পুত্ত সঙ্ঘৰক্খিত, ত্ৱং পূতিগন্ধেনেৱ সীসেন ৱেজযন্তং কম্পেতুং ইচ্ছসি, সুপ্পতিট্ঠিতো, তাত, পাসাদো, কথং কম্পেতুং সক্খিস্সসী’’তি.

সামণেৰো ‘‘ইমা দেৱতা মযা সদ্ধিং কেড়িং কৰোন্তি, অহং খো পন আচৰিযং নালত্থং, কহং নু খো মে আচৰিযো সামুদ্দিকমহানাগত্থেৰো’’তি আৱজ্জেত্ৱা ‘‘মহাসমুদ্দে উদকলেণং মাপেত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসিন্নো’’তি ঞত্ৱা তত্থ গন্ত্ৱা থেৰং ৱন্দিত্ৱা অট্ঠাসি. ততো নং থেৰো, ‘‘তাত সঙ্ঘৰক্খিত, অসিক্খিত্ৱাৱ যুদ্ধং পৱিট্ঠোসী’’তি ৱত্ৱা ‘‘নাসক্খি, তাত, ৱেজযন্তং কম্পেতু’’ন্তি পুচ্ছি. আচৰিযং, ভন্তে, নালত্থন্তি. অথ নং থেৰো, ‘‘তাত, তুম্হাদিসে অকম্পেন্তে অঞ্ঞো কো কম্পেস্সতি, দিট্ঠপুব্বং তে, তাত, উদকপিট্ঠে গোমযখণ্ডং পিলৱন্তং, তাত, কপল্লপূৱং পচ্চন্তং অন্তন্তেন পৰিচ্ছিন্নন্তি ইমিনা ওপম্মেন জানাহী’’তি আহ. সো ‘‘ৱট্টিস্সতি, ভন্তে, এত্তকেনা’’তি ৱত্ৱা ‘‘পাসাদেন পতিট্ঠিতোকাসং উদকং হোতূ’’তি অধিট্ঠায ৱেজযন্তাভিমুখো অগমাসি. দেৱধীতৰো তং দিস্ৱা ‘‘একৱাৰং লজ্জিত্ৱা গতো, পুনপি সামণেৰো এতি, পুনপি এতী’’তি ৱদিংসু. সক্কো দেৱৰাজা ‘‘মা ময্হং পুত্তেন সদ্ধিং কথযিত্থ, ইদানি তেন আচৰিযো লদ্ধো খণেন পাসাদং কম্পেস্সতী’’তি আহ. সামণেৰোপি পাদঙ্গুট্ঠেন পাসাদথূপিকং পহৰি, পাসাদো চতূহি দিসাহি ওণমতি. দেৱতা ‘‘পতিট্ঠাতুং দেহি, তাত, পাসাদস্স, পতিট্ঠাতুং দেহি, তাত, পাসাদস্সা’’তি ৱিৰৱিংসু. সামণেৰো পাসাদং যথাঠানে ঠপেত্ৱা পাসাদমত্থকে ঠত্ৱা উদানং উদানেসি –

‘‘অজ্জেৱাহং পব্বজিতো, অজ্জ পত্তাসৱক্খযং;

অজ্জ কম্পেমি পাসাদং, অহো বুদ্ধস্সুড়াৰতা.

‘‘অজ্জেৱাহং পব্বজিতো, অজ্জ পত্তাসৱক্খযং;

অজ্জ কম্পেমি পাসাদং, অহো ধম্মস্সুড়াৰতা.

‘‘অজ্জেৱাহং পব্বজিতো, অজ্জ পত্তাসৱক্খযং;

অজ্জ কম্পেমি পাসাদং, অহো সঙ্ঘস্সুড়াৰতা’’তি.

‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৱে, যদা বোধিসত্তো তুসিতকাযা চৱিত্ৱা মাতুকুচ্ছিং ওক্কমতী’’তি (দী. নি. ২.১৮) ৱত্ৱা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধী’’তি (দী. নি. ২.১৮), তথা ‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৱে, যদা বোধিসত্তো মাতুকুচ্ছিম্হা নিক্খমতী’’তি (দী. নি. ২.৩২) ৱত্ৱা ‘‘অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধী’’তি (দী. নি. ২.৩২) চ মহাসত্তস্স গব্ভোক্কন্তিযং অভিজাতিঞ্চ ধম্মতাৱসেন মহাপদানে পথৱীকম্পস্স ৱুত্তত্তা ইতৰেসুপি চতূসু ঠানেসু পথৱীকম্পো ধম্মতাৱসেনেৱাতি অত্থতো ৱুত্তমেতন্তি দট্ঠব্বং.

ইদানি নেসং পথৱীকম্পানং কাৰণতো পৱত্তিআকাৰতো চ ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘ইতি ইমেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ধাতুকোপেনাতি উক্খেপকৱাতসঙ্খাতায ৱাযোধাতুযা পকোপেন. ইদ্ধানুভাৱেনাতি ঞাণিদ্ধিযা, কম্মৱিপাকজিদ্ধিযা ৱা সভাৱেন, তেজেনাতি অত্থো. পুঞ্ঞতেজেনাতি পুঞ্ঞানুভাৱেন, মহাবোধিসত্তস্স পুঞ্ঞবলেনাতি অত্থো. ঞাণতেজেনাতি অনঞ্ঞসাধাৰণেন পটিৱেধঞাণানুভাৱেন. সাধুকাৰদানৱসেনাতি যথা অনঞ্ঞসাধাৰণপ্পটিৱেধঞাণানুভাৱেন অভিহতা মহাপথৱী অভিসম্বোধিযং কম্পিত্থ, এৱং অনঞ্ঞসাধাৰণেন দেসনাঞাণানুভাৱেন অভিহতা মহাপথৱী কম্পিত্থ, তং পনস্সা সাধুকাৰদানং ৱিয হোতীতি ‘‘সাধুকাৰদানৱসেনা’’তি ৱুত্তং.

যেন পন ভগৱা অসীতিঅনুব্যঞ্জনপ্পটিমণ্ডিতদ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণৱিচিত্ৰৰূপকাযো সব্বাকাৰপৰিসুদ্ধসীলক্খন্ধাদিগুণৰতনসমিদ্ধিধম্মকাযো পুঞ্ঞমহত্তথামমহত্তইদ্ধিমহত্তযসমহত্তপঞ্ঞামহত্তানং পৰমুক্কংসগতো অসমো অসমসমো অপ্পটিপুগ্গলো অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অত্তনো অত্তভাৱসঞ্ঞিতং খন্ধপঞ্চকং কপ্পং ৱা কপ্পাৱসেসং ৱা ঠপেতুং সমত্থোপি সঙ্খতধম্মপৰিজিগুচ্ছনাকাৰপ্পৱত্তেন ঞাণৱিসেসেন তিণাযপি অমঞ্ঞমানো আযুসঙ্খাৰোস্সজ্জনৱিধিনা নিৰপেক্খো ওস্সজ্জি. তদনুভাৱাভিহতা মহাপথৱী আযুসঙ্খৰোস্সজ্জনে অকম্পিত্থ. তং পনস্সা কাৰুঞ্ঞসভাৱসণ্ঠিতা ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘কাৰুঞ্ঞভাৱেনা’’তি.

যস্মা ভগৱা পৰিনিব্বানসমযে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা সমাপত্তিযো সমাপজ্জি, অন্তৰন্তৰা ফলসমাপত্তিসমাপজ্জনেন তস্স পুব্বভাগে সাতিসযং তিক্খং সূৰং ৱিপস্সনাঞাণঞ্চ পৱত্তেসি. ‘‘যদত্থঞ্চ মযা এৱং সুচিৰকালং অনঞ্ঞসাধাৰণো পৰমুক্কংসগতো ঞাণসম্ভাৰো সম্ভতো, অনুত্তৰো চ ৱিমোক্খো সমধিগতো, তস্স ৱত মে সিখাপ্পত্তফলভূতা অচ্চন্তনিট্ঠা অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানধাতু অজ্জ সমিজ্ঝতী’’তি ভিয্যো অতিৱিয সোমনস্সপ্পত্তস্স ভগৱতো পীতিৱিপ্ফাৰাদিগুণৱিপুলতৰানুভাৱো পৰেহি অসাধাৰণঞাণাতিসযো উদপাদি, যস্স সমাপত্তিবলসমুপব্ৰূহিতস্স ঞাণাতিসযস্স আনুভাৱং সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘দ্ৱেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমসমৱিপাকা’’তিআদি (উদা. ৭৫), তস্মা তস্সানুভাৱেন সমভিহতা মহাপথৱী অকম্পিত্থ, তং পনস্সা তস্সং ৱেলাযং আৰোদনাকাৰপ্পত্তি ৱিয হোতীতি ‘‘অট্ঠমো আৰোদনেনা’’তি ৱুত্তং.

ইদানি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰন্তো ‘‘মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে’’তিআদিমাহ. অযং পনত্থোতি ‘‘সাধুকাৰদানৱসেনা’’তিআদিনা ৱুত্ত অত্থো. পথৱীদেৱতায ৱসেনাতি এত্থ সমুদ্দদেৱতা ৱিয মহাপথৱিযা অধিদেৱতা কিৰ নাম অত্থি, তাদিসে কাৰণে সতি তস্সা চিত্তৱসেন অযং মহাপথৱী সঙ্কম্পতি সম্পকম্পতি সম্পৱেধতি. যথা ৱাতৱলাহকদেৱতানং চিত্তৱসেন ৱাতা ৱাযন্তি, সীতুণ্হঅব্ভৱস্সৱলাহকদেৱতানং চিত্তৱসেন সীতাদযো ভৱন্তি, তথা হি ৱিসাখপুণ্ণমাযং অভিসম্বোধিঅত্থং বোধিৰুক্খমূলে নিসিন্নস্স লোকনাথস্স অন্তৰাযকৰণত্থং উপট্ঠিতং মাৰবলং ৱিধমিতুং –

‘‘অচেতনাযং পথৱী, অৱিঞ্ঞায সুখং দুখং;

সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চৰিযা. ১.১২৪) –

ৱচনসমনন্তৰং মহাপথৱী ভিজ্জিত্ৱা সপৰিসং মাৰং পৰিৱত্তেসি. এতন্তি সাধুকাৰদানাদি. যদিপি নত্থি অচেতনত্তা, ধম্মতাৱসেন পন ৱুত্তনযেন সিযাতি সক্কা ৱত্তুং. ধম্মতা পন অত্থতো ধম্মভাৱো, সো পুঞ্ঞধম্মস্স ৱা ঞাণধম্মস্স ৱা আনুভাৱসভাৱোতি. তযিদং সব্বং ৱিচাৰিতমেৱ. এৱঞ্চ কত্ৱা –

‘‘ইমে ধম্মে সম্মসতো, সভাৱসৰসলক্খণে;

ধম্মতেজেন ৱসুধা, দসসহস্সী পকম্পথা’’তি. (বু. ৱং. ২.১৬৬) –

আদিৱচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি.

অযং পন (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৪৯) মহাপথৱী অপৰেসুপি অট্ঠসু ঠানেসু অকম্পিত্থ মহাভিনিক্খমনে বোধিমণ্ডূপসঙ্কমনে পংসুকূলগ্গহণে পংসুকূলধোৱনে কাড়কাৰামসুত্তে গোতমকসুত্তে ৱেস্সন্তৰজাতকে ব্ৰহ্মজালেতি. তত্থ মহাভিনিক্খমনবোধিমণ্ডূপসঙ্কমনেসু ৱীৰিযবলেন অকম্পিত্থ. পংসুকূলগ্গহণে ‘‘দ্ৱিসহস্সদীপপৰিৱাৰে নাম চত্তাৰো মহাদীপে পহায পব্বজিত্ৱা সুসানং গন্ত্ৱা পংসুকূলং গণ্হন্তেন দুক্কৰং ভগৱতা কত’’ন্তি অচ্ছৰিযৱেগাভিহতা অকম্পিত্থ. পংসুকূলধোৱনৱেস্সন্তৰজাতকেসু অকালকম্পনেন অকম্পিত্থ. কাড়কাৰামগোতমকসুত্তেসু (অ. নি. ৪.২৪; ৩.১২৬) ‘‘অহং সক্খী ভগৱা’’তি সক্খিভাৱেন অকম্পিত্থ. ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.১৪৭) পন দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠিগতেসু ৱিজটেত্ৱা নিগ্গুম্বং কত্ৱা দেসিযমানেসু সাধুকাৰদানৱসেন অকম্পিত্থাতি ৱেদিতব্বা.

ন কেৱলঞ্চ এতেসুযেৱ ঠানেসু পথৱী অকম্পিত্থ, অথ খো তীসু সঙ্গহেসুপি মহামহিন্দত্থেৰস্স ইমং দীপং আগন্ত্ৱা জোতিৱনে নিসীদিত্ৱা ধম্মং দেসিতদিৱসেপি অকম্পিত্থ. কল্যাণিযমহাৱিহাৰে চ পিণ্ডপাতিযত্থেৰস্স চেতিযঙ্গণং সম্মজ্জিত্ৱা তত্থেৱ নিসীদিত্ৱা বুদ্ধাৰম্মণং পীতিং গহেত্ৱা ইমং সুত্তন্তং আৰদ্ধস্স সুত্তপৰিযোসানে উদকপৰিযন্তং কত্ৱা অকম্পিত্থ. লোহপাসাদস্স পাচীনঅম্বলট্ঠিকট্ঠানং নাম অহোসি, তত্থ নিসীদিত্ৱা দীঘভাণকত্থেৰা ব্ৰহ্মজালসুত্তং আৰভিংসু. তেসং সজ্ঝাযপৰিযোসানেপি উদকপৰিযন্তমেৱ কত্ৱা পথৱী অকম্পিত্থ.

যদি এৱং ‘‘অট্ঠিমে, আনন্দ, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযা’’তি কস্মা অট্ঠেৱ হেতূ ৱুত্তাতি? নিযমহেতুভাৱতো. ইমেযেৱ হি অট্ঠ হেতূ নিযমন্তি, নাঞ্ঞে. তে হি কদাচি সম্ভৱন্তীতি অনিযমভাৱতো ন গণিতা. ৱুত্তঞ্হেতং নাগসেনত্থেৰেন মিলিন্দপঞ্হে (মি. প. ৪.১.৪) –

‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, হেতূ অট্ঠ পচ্চযা মহতো ভূমিচালস্স পাতুভাৱাযাতি. যং ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, তঞ্চ পন অকালিকং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, তস্মা অগণিতং অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা, মহাৰাজ, লোকে তযোযেৱ মেঘা গণীযন্তি ৱস্সিকো, হেমন্তিকো, পাৱুসকোতি. যদি তে মুঞ্চিত্ৱা অঞ্ঞো মেঘো পৱস্সতি, ন সো মেঘো গণীযতি সম্মতেহি মেঘেহি, অকালমেঘোত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছতি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, হিমৱন্তা পব্বতা পঞ্চ নদিসতানি সন্দন্তি, তেসং, মহাৰাজ, পঞ্চন্নং নদিসতানং দসেৱ নদিযো নদিগণনায গণীযন্তি. সেয্যথিদং – গঙ্গা, যমুনা, অচিৰৱতী, সৰভূ, মহী, সিন্ধু, সৰস্সতী, ৱেত্ৰৱতী, ৱীতংসা, চন্দভাগাতি. অৱসেসা নদিযো নদিগণনায অগণিতা. কিংকাৰণা? ন তা নদিযো ধুৱসলিলা, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহি.

‘‘যথা ৱা পন, মহাৰাজ, ৰঞ্ঞো সতম্পি দ্ৱিসতম্পি তিসতম্পি অমচ্চা হোন্তি, তেসং ছযেৱ জনা অমচ্চগণনায গণীযন্তি. সেয্যথিদং – সেনাপতি, পুৰোহিতো, অক্খদস্সো, ভণ্ডাগাৰিকো, ছত্তগ্গাহকো, খগ্গগ্গাহকো, এতেযেৱ অমচ্চগণনায গণীযন্তি. কিংকাৰণা? যুত্তত্তা ৰাজগুণেহি. অৱসেসা অগণিতা, সব্বে অমচ্চাত্ৱেৱ সঙ্খং গচ্ছন্তি, এৱমেৱ খো, মহাৰাজ, ৱেস্সন্তৰেন ৰঞ্ঞা মহাদানে দীযমানে যং সত্তক্খত্তুং মহাপথৱী কম্পিতা, অকালিকং এতং কদাচুপ্পত্তিকং অট্ঠহি হেতূহি ৱিপ্পমুত্তং, ন তং গণীযতি অট্ঠহি হেতূহী’’তি.

ভূমিচালসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চাপালৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.