১-৫. ইচ্ছাসুত্তাদিৱণ্ণনা
৬১-৬৫. সত্তমস্স পঠমাদীনি সুৱিঞ্ঞেয্যানি. পঞ্চমে (দী.নি.টী. ২.১৭৩) অভিভৱতীতি অভিভু, পৰিকম্মং, ঞাণং ৱা. অভিভু আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং, ঝানং. অভিভৱিতব্বং ৱা আৰম্মণসঙ্খাতং আযতনং এতস্সাতি অভিভাযতনং. অথ ৱা আৰম্মণাভিভৱনতো অভিতু চ তং আযতনঞ্চ যোগিনো সুখৱিসেসানং অধিট্ঠানভাৱতো মনাযতনধম্মাযতনভাৱতো চাতিপি সসম্পযুত্তজ্ঝানং অভিভাযতনং. তেনাহ ‘‘অভিভৱনকাৰণানী’’তিআদি. তানি হীতি অভিভাযতনসঞ্ঞিতানি ঝানানি. ‘‘পুগ্গলস্স ঞাণুত্তৰিযতাযা’’তি ইদং উভযত্থাপি যোজেতব্বং. কথং? পটিপক্খভাৱেন পচ্চনীকধম্মে অভিভৱন্তি পুগ্গলস্স ঞাণুত্তৰিযতায আৰম্মণানি অভিভৱন্তি. ঞাণবলেনেৱ হি আৰম্মণাভিভৱনং ৱিয পটিপক্খাভিভৱোপীতি.
পৰিকম্মৱসেন অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী, ন অপ্পনাৱসেন. ন হি পটিভাগনিমিত্তাৰম্মণা অপ্পনা অজ্ঝত্তৱিসযা সম্ভৱতি. তং পন অজ্ঝত্তপৰিকম্মৱসেন লদ্ধং কসিণনিমিত্তং অৱিসুদ্ধমেৱ হোতি, ন বহিদ্ধাপৰিকম্মৱসেন লদ্ধং ৱিয ৱিসুদ্ধং.
পৰিত্তানীতি যথালদ্ধানি সুপ্পসৰাৱমত্তানি. তেনাহ ‘‘অৱড্ঢিতানী’’তি. পৰিত্তৱসেনেৱাতি ৱণ্ণৱসেন আভোগে ৱিজ্জমানেপি পৰিত্তৱসেনেৱ ইদং অভিভাযতনং ৱুত্তং. পৰিত্ততা হেত্থ অভিভৱনস্স কাৰণং. ৱণ্ণাভোগে সতিপি অসতিপি অভিভাযতনভাৱনা নাম তিক্খপঞ্ঞস্সেৱ সম্ভৱতি, ন ইতৰস্সাতি আহ ‘‘ঞাণুত্তৰিকো পুগ্গলো’’তি. অভিভৱিত্ৱা সমাপজ্জতীতি এত্থ অভিভৱনং সমাপজ্জনঞ্চ উপচাৰজ্ঝানাধিগমসমনন্তৰমেৱ অপ্পনাঝানুপ্পাদনন্তি আহ ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি. সহ নিমিত্তুপ্পাদেনাতি চ অপ্পনাপৰিৱাসাভাৱস্স লক্খণৱচনমেতং. যো ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো’’তি ৱুচ্চতি, ততোপি ঞাণুত্তৰস্সেৱ অভিভাযতনভাৱনা. এত্থাতি এতস্মিং নিমিত্তে. অপ্পনং পাপেতীতি ভাৱনং অপ্পনং নেতি.
এত্থ চ কেচি ‘‘উপ্পন্নে উপচাৰজ্ঝানে তং আৰব্ভ যে হেট্ঠিমন্তেন দ্ৱে তযো জৱনৱাৰা পৱত্তন্তি, তে উপচাৰজ্ঝানপক্খিকা এৱ, তদনন্তৰঞ্চ ভৱঙ্গপৰিৱাসেন উপচাৰাসেৱনায চ ৱিনা অপ্পনা হোতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং. ন হি পাৰিৱাসিককম্মেন অপ্পনাৱাৰো ইচ্ছিতো, নাপি মহগ্গতপ্পমাণজ্ঝানেসু ৱিয উপচাৰজ্ঝানে একন্ততো পচ্চৱেক্খণা ইচ্ছিতব্বা, তস্মা উপচাৰজ্ঝানাধিগমতো পৰং কতিপযভৱঙ্গচিত্তাৱসানে অপ্পনং পাপুণন্তো ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৱেত্থ অপ্পনং পাপেতী’’তি ৱুত্তো. ‘‘সহ নিমিত্তুপ্পাদেনা’’তি চ অধিপ্পাযিকমিদং ৱচনং, ন নীতত্থং. অধিপ্পাযো ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
ন অন্তোসমাপত্তিযং তদা তথাৰূপস্স আভোগস্স অসম্ভৱতো, সমাপত্তিতো ৱুট্ঠিতস্স আভোগো পুব্বভাগভাৱনায ৱসেন ঝানক্খণে পৱত্তং অভিভৱনাকাৰং গহেত্ৱা পৱত্তোতি দট্ঠব্বং. অভিধম্মট্ঠকথাযং (ধ. স. অট্ঠ. ২০৪) পন ‘‘ইমিনা পনস্স পুব্বভোগো কথিতো’’তি ৱুত্তং. অন্তোসমাপত্তিযং তথা আভোগাভাৱে কস্মা ‘‘ঝানসঞ্ঞাযপী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অভিভৱন…পে… অত্থী’’তি.
ৱড্ঢিতপ্পমাণানীতি ৱিপুলপ্পমাণানীতি অত্থো, ন একঙ্গুলদ্ৱঙ্গুলাদিৱসেন ৱড্ঢিং পাপিতানীতি তথাৱড্ঢনস্সেৱেত্থ অসম্ভৱতো. তেনাহ ‘‘মহন্তানী’’তি. ভত্তৱড্ঢিতকন্তি ভুঞ্জনভাজনে ৱড্ঢিত্ৱা দিন্নং ভত্তং, একাসনে পুৰিসেন ভুঞ্জিতব্বভত্ততো উপড্ঢভত্তন্তি অত্থো.
ৰূপে সঞ্ঞা ৰূপসঞ্ঞা, সা অস্স অত্থীতি ৰূপসঞ্ঞী, ন ৰূপসঞ্ঞী অৰূপসঞ্ঞী. সঞ্ঞাসীসেন ঝানং ৱদতি. ৰূপসঞ্ঞায অনুপ্পাদনমেৱেত্থ অলাভিতা. বহিদ্ধাৱ উপ্পন্নন্তি বহিদ্ধাৱত্থুস্মিংযেৱ উপ্পন্নং. অভিধম্মে (ধ. স. ২০৪-২০৯) পন ‘‘অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞী বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি, অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এৱং চতুন্নং অভিভাযতনানং আগতত্তা অভিধম্মট্ঠকথাযং ‘‘কস্মা পন যথা সুত্তন্তে অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতি পৰিত্তানীতিআদি ৱুত্তং, এৱং অৱত্ৱা ইধ চতূসুপি অভিভাযতনেসু অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞিতাৱ ৱুত্তা’’তি চোদনং কত্ৱা ‘‘অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতো’’তি কাৰণং ৱত্ৱা ‘‘তত্থ ৱা ইধ ৱা বহিদ্ধা ৰূপানেৱ অভিভৱিতব্বানি, তস্মা তানি নিযমতোৱ ৱত্তব্বানীতি তত্ৰাপি ইধাপি ৱুত্তানি, ‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী’তি ইদং পন সত্থু দেসনাৱিলাসমত্তমেৱা’’তি ৱুত্তং.
এত্থ চ ৱণ্ণাভোগৰহিতানি সহিতানি চ সব্বানি ‘‘পৰিত্তানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি ৱুত্তানি, তথা ‘‘অপ্পমাণানি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি. অত্থি হি সো পৰিযাযো ‘‘পৰিত্তানি অভিভুয্য, তানি চে কদাচি ৱণ্ণৱসেন আভুজিতানি হোন্তি সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানি অভিভুয্যা’’তি. পৰিযাযকথা হি সুত্তন্তদেসনাতি. অভিধম্মে পন নিপ্পৰিযাযদেসনত্তা ৱণ্ণাভোগৰহিতানি ৱিসুং ৱুত্তানি, তথা সহিতানি. অত্থি হি উভযত্থ অভিভৱনৱিসেসোতি, তথা ইধ পৰিযাযদেসনত্তা ৱিমোক্খানম্পি অভিভৱনপৰিযাযো অত্থীতি ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা পঠমদুতিযঅভিভাযতনেসু পঠমৱিমোক্খো, ততিযচতুত্থঅভিভাযতনেসু দুতিযৱিমোক্খো, ৱণ্ণাভিভাযতনেসু ততিযৱিমোক্খো চ অভিভৱনপ্পৱত্তিতো সঙ্গহিতো. অভিধম্মে (ধ. স. ২০৪-২০৯, ২৪৭-২৪৯) পন নিপ্পৰিযাযদেসনত্তা ৱিমোক্খাভিভাযতনানি অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ৱিমোক্খে ৱজ্জেত্ৱা অভিভাযতনানি কথিতানি. সব্বানি চ ৱিমোক্খকিচ্চানি ঝানানি ৱিমোক্খদেসনাযং ৱুত্তানি. তদেতং ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপসঞ্ঞী’’তি আগতস্স অভিভাযতনদ্ৱযস্স অভিধম্মে অভিভাযতনেসু অৱচনতো ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদীনঞ্চ সব্বৱিমোক্খকিচ্চসাধাৰণৱচনভাৱতো ৱৱত্থানং কতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতো’’তি ইদং অভিধম্মে কত্থচিপি ‘‘অজ্ঝত্তং ৰূপানি পস্সতী’’তি অৱত্ৱা সব্বত্থ যং ৱুত্তং ‘‘বহিদ্ধা ৰূপানি পস্সতী’’তি, তস্স কাৰণৱচনং. তেন যং অঞ্ঞহেতুকং, তং তেন হেতুনা ৱুত্তং. যং পন দেসনাৱিলাসহেতুকং অজ্ঝত্তং অৰূপসঞ্ঞিতায এৱ অভিধম্মে ৱচনং, ন তস্স অঞ্ঞং কাৰণং মগ্গিতব্বন্তি দস্সেতি.
অজ্ঝত্তৰূপানং অনভিভৱনীযতা চ তেসং বহিদ্ধাৰূপানং ৱিয অৱিভূতত্তা দেসনাৱিলাসো চ যথাৱুত্তৱৱত্থানৱসেন ৱেদিতব্বো ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন ৱিজ্জমানপৰিযাযকথাভাৱতো. ‘‘সুৱণ্ণদুব্বণ্ণানী’’তি এতেনেৱ সিদ্ধত্তা ন নীলাদিঅভিভাযতনানি ৱত্তব্বানীতি চে? তং ন. নীলাদীসু কতাধিকাৰানং নীলাদিভাৱস্সেৱ অভিভৱনকাৰণত্তা. ন হি তেসং পৰিসুদ্ধাপৰিসুদ্ধৱণ্ণানং পৰিত্ততা ৱা অপ্পমাণতা ৱা অভিভৱনকাৰণং, অথ খো নীলাদিভাৱো এৱাতি. এতেসু চ পৰিত্তাদিকসিণৰূপেসু যং যং চৰিতস্স ইমানি অভিভাযতনানি ইজ্ঝন্তি, তং দস্সেতুং ‘‘ইমেসু পনা’’তিআদি ৱুত্তং. সব্বসঙ্গাহিকৱসেনাতি নীলৱণ্ণনীলনিদস্সননীলনিভাসানং সাধাৰণৱসেন. ৱণ্ণৱসেনাতি সভাৱৱণ্ণৱসেন. নিদস্সনৱসেনাতি পস্সিতব্বতাৱসেন চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণৱীথিযা গহেতব্বতাৱসেন. ওভাসৱসেনাতি সপ্পভাসতায অৱভাসনৱসেন.
ইচ্ছাসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.