১. ৱেৰঞ্জসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতীতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১) এত্থ ৱেৰঞ্জাতি তস্স নগৰস্সেতং অধিৱচনং, তস্সং ৱেৰঞ্জাযং. সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. নড়েৰুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ নড়েৰু নাম যক্খো. পুচিমন্দোতি নিম্বৰুক্খো. মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূল-সদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্য অন্তমসো উসীৰনাড়িমত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫; পৰি. ৩২৩) অসাধাৰণহেতুম্হি. ‘‘যাৱ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূল’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪৯৪) সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা নড়েৰুযক্খেন অধিগ্গহিতস্স পুচিমন্দস্স সমীপেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সো কিৰ পুচিমন্দো ৰমণীযো পাসাদিকো অনেকেসং ৰুক্খানং আধিপচ্চং ৱিয কুৰুমানো তস্স নগৰস্স অৱিদূৰে গমনাগমনসম্পন্নে ঠানে অহোসি. অথ ভগৱা ৱেৰঞ্জং গন্ত্ৱা পতিৰূপে ঠানে ৱিহৰন্তো তস্স ৰুক্খস্স সমীপে হেট্ঠাভাগে ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি.
পচ্চুট্ঠানং (সাৰত্থ. টী. ১.২) নাম আসনা ৱুট্ঠানন্তি আহ ‘‘নাসনা ৱুট্ঠাতী’’তি. নিসিন্নাসনতো ন ৱুট্ঠহতীতি অত্থো. এত্থ চ জিণ্ণে…পে… ৱযোঅনুপ্পত্তেতি উপযোগৱচনং আসনা ৱুট্ঠানকিৰিযাপেক্খং ন হোতি. তস্মা ‘‘জিণ্ণে…পে… ৱযোঅনুপ্পত্তে দিস্ৱা’’তি অজ্ঝাহাৰং কত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা পচ্চুগ্গমনকিৰিযাপেক্খং উপযোগৱচনং, তস্মা ন পচ্চুট্ঠাতীতি উট্ঠায পচ্চুগ্গমনং ন কৰোতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চুগ্গমনম্পি হি পচ্চুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘আচৰিযং পন দূৰতোৱ দিস্ৱা পচ্চুট্ঠায পচ্চুগ্গমনকৰণং পচ্চুট্ঠানং নামা’’তি. নাসনা ৱুট্ঠাতীতি ইমিনা পন পচ্চুগ্গমনাভাৱস্স উপলক্খণমত্তং দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. ৱিভাৱনে নাম অত্থেতি পকতিৱিভাৱনসঙ্খাতে অত্থে. ন অভিৱাদেতি ৱাতি ন অভিৱাদেতব্বন্তি ৱা সল্লক্খেতীতি ৱুত্তং হোতি.
তং অঞ্ঞাণন্তি ‘‘অযং মম অভিৱাদনাদীনি কাতুং অৰহৰূপো ন হোতী’’তি অজাননৱসেন পৱত্তং অঞ্ঞাণং. ওলোকেন্তোতি ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, কিং নু খো অহং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কৰেয্যং গৰুং কৰেয্য’’ন্তিআদিসুত্তৱসেনেৱ (অ. নি. ৪.২১) ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তো. নিপচ্চকাৰাৰহন্তি পণিপাতাৰহং. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো, জাতসমনন্তৰমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. উত্তৰেন মুখোতি উত্তৰদিসাভিমুখো. ‘‘সত্তপদৱীতিহাৰেন গন্ত্ৱা সকলং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসি’’ন্তি ইদং –
‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৱে, সম্পতিজাতো বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৱা উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন গচ্ছতি, সেতম্হি ছত্তে অনুধাৰিযমানে সব্বা দিসা ৱিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৱাচং ভাসতী’’তি (দী. নি. ২.৩১) –
এৱং পাড়িযং সত্তপদৱীতিহাৰুপৰি ঠিতস্স ৱিয সব্বাদিসানুলোকনস্স কথিতত্তা ৱুত্তং, ন পনেতং এৱং দট্ঠব্বং সত্তপদৱীতিহাৰতো পগেৱ দিসাৱিলোকনস্স কতত্তা. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পুৰত্থিমং দিসং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা, ‘‘মহাপুৰিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপৰীতি দসপি দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা অত্তনো সদিসং অদিস্ৱা ‘‘অযং উত্তৰদিসা’’তি সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসীতি ৱেদিতব্বা. ওলোকেসিন্তি মম পুঞ্ঞানুভাৱেন লোকৱিৱৰণপাটিহাৰিযে জাতে পঞ্ঞাযমানং দসসহস্সিলোকধাতুং মংসচক্খুনাৱ ওলোকেসিন্তি অত্থো.
মহাপুৰিসোতি জাতিগোত্তকুলপ্পদেসাদিৱসেন মহন্তপুৰিসো. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপ্পধানো. জেট্ঠোতি গুণৱসেনেৱ সব্বেসং ৱুদ্ধতমো, গুণেহি মহল্লকতমোতি ৱুত্তং হোতি. সেট্ঠোতি গুণৱসেনেৱ সব্বেসং পসত্থতমো. অত্থতো পন পচ্ছিমানি দ্ৱে পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনানীতি ৱেদিতব্বং. তযাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং. উত্তৰিতৰোতি অধিকতৰো. পতিমানেসীতি পূজেসি. আসভিন্তি উত্তমং. ময্হং অভিৱাদনাদিৰহো পুগ্গলোতি ময্হং অভিৱাদনাদিকিৰিযায অৰহো অনুচ্ছৱিকো পুগ্গলো. নিচ্চসাপেক্খতায পনেত্থ সমাসো দট্ঠব্বো. তথাগতাতি তথাগততো, তথাগতস্স সন্তিকাতি ৱুত্তং হোতি. এৱৰূপন্তি অভিৱাদনাদিসভাৱং. পৰিপাকসিথিলবন্ধনন্তি পৰিপাকেন সিথিলবন্ধনং.
তং ৱচনন্তি ‘‘নাহং তং ব্ৰাহ্মণা’’তিআদিৱচনং. ‘‘নাহং অৰসৰূপো, মাদিসা ৱা অৰসৰূপা’’তি ৱুত্তে ব্ৰাহ্মণো থদ্ধো ভৱেয্য. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তমুদুভাৱজননত্থ’’ন্তি.
কতমো পন সোতি পৰিযাযাপেক্খো পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো, কতমো সো পৰিযাযোতি অত্থো? জাতিৱসেনাতি খত্তিযাদিজাতিৱসেন. উপপত্তিৱসেনাতি দেৱেসু উপপত্তিৱসেন. সেট্ঠসম্মতানম্পীতি অপি-সদ্দেন পগেৱ অসেট্ঠসম্মতানন্তি দস্সেতি. অভিনন্দন্তানন্তি সপ্পীতিকতণ্হাৱসেন পমোদমানানং. ৰজ্জন্তানন্তি বলৱৰাগৱসেন ৰজ্জন্তানং. ৰূপপৰিভোগেন উপ্পন্নতণ্হাসম্পযুত্তসোমনস্সৱেদনা ৰূপতো নিব্বত্তিত্ৱা হদযতপ্পনতো অম্বৰসাদযো ৱিয ৰূপৰসাতি ৱুচ্চন্তি. আৱিঞ্চন্তীতি আকড্ঢন্তি. ৱত্থাৰম্মণাদিসামগ্গিযন্তি ৱত্থুআৰম্মণাদিকাৰণসামগ্গিযং. অনুক্খিপন্তোতি অত্তুক্কংসনৱসেন কথিতে ব্ৰাহ্মণস্স অসপ্পাযভাৱতো অত্তানং অনুক্খিপন্তো অনুক্কংসেন্তো.
এতস্মিং পনত্থে কৰণে সামিৱচনন্তি ‘‘জহিতা’’তি এতস্মিং অত্থে তথাগতস্সাতি কৰণে সামিৱচনং, তথাগতেন জহিতাতি অত্থো. মূলন্তি ভৱমূলং. ‘‘তালৱত্থুকতা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ওট্ঠমুখো’’তিআদীসু ৱিয মজ্ঝেপদলোপং কত্ৱা অ-কাৰঞ্চ দীঘং কত্ৱা ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তালৱত্থু ৱিয নেসং ৱত্থু কতন্তি তালাৱত্থুকতা’’তি. তত্থ তালস্স ৱত্থু তালৱত্থু. যথা আৰামস্স ৱত্থুভূতপুব্বো পদেসো আৰামস্স অভাৱে ‘‘আৰামৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি, এৱং তালস্স পতিট্ঠিতোকাসো সমূলং উদ্ধৰিতে তালে পদেসমত্তে ঠিতে তালস্স ৱত্থুভূতপুব্বত্তা ‘‘তালৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি. নেসন্তি ৰূপৰসাদীনং. কথং পন তালৱত্থু ৱিয নেসং ৱত্থু কতন্তি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. ৰূপাদিপৰিভোগেন উপ্পন্নতণ্হাযুত্তসোমনস্সৱেদনাসঙ্খাতৰূপৰসাদীনং চিত্তসন্তানস্স অধিট্ঠানভাৱতো ৱুত্তং ‘‘তেসং পুব্বে উপ্পন্নপুব্বভাৱেন ৱত্থুমত্তে চিত্তসন্তানে কতে’’তি. তত্থ পুব্বেতি পুৰে, সৰাগকালেতি ৱুত্তং হোতি. তালাৱত্থুকতাতি ৱুচ্চন্তীতি তালৱত্থু ৱিয অত্তনো ৱত্থুস্স কতত্তা ৰূপৰসাদযো ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুচ্চন্তি. এতেন পহীনকিলেসানং পুন উপ্পত্তিযা অভাৱো দস্সিতো.
অৱিৰুড়্হিধম্মত্তাতি অৱিৰুড়্হিসভাৱতায. মত্থকচ্ছিন্নো তালো পত্তফলাদীনং অৱত্থুভূতো তালাৱত্থূতি আহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা’’তি. এতেন ‘‘তালাৱত্থু ৱিয কতাতি তালাৱত্থুকতা’’তি অযং ৱিগ্গহো দস্সিতো. এত্থ পন ‘‘অৱত্থুভূতো তালো ৱিয কতাতি অৱত্থুতালকতা’’তি ৱত্তব্বে ৱিসেসনস্স পৰনিপাতং কত্ৱা ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইমিনা পনত্থেন ইদং দস্সেতি – ৰূপৰসাদিৱচনেন ৱিপাকধম্মধম্মা হুত্ৱা পুব্বে উপ্পন্নকুসলাকুসলা ধম্মা গহিতা, তে উপ্পন্নাপি মত্থকসদিসানং তণ্হাৱিজ্জানং মগ্গসত্থেন ছিন্নত্তা আযতিং তালপত্তসদিসে ৱিপাকক্খন্ধে নিব্বত্তেতুং অসমত্থা জাতা, তস্মা তালাৱত্থু ৱিয কতাতি তালাৱত্থুকতা ৰূপৰসাদযোতি. ইমস্মিং অত্থে ‘‘অভিনন্দন্তান’’ন্তি ইমিনা পদেন কুসলসোমনস্সম্পি সঙ্গহিতন্তি ৱদন্তি. অনভাৱং কতাতি এত্থ অনু-সদ্দো পচ্ছাসদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘যথা নেসং পচ্ছাভাৱো ন হোতী’’তিআদি.
যঞ্চ খো ত্ৱং সন্ধায ৱদেসি, সো পৰিযাযো ন হোতীতি যং ৱন্দনাদিসামগ্গিৰসাভাৱসঙ্খাতং কাৰণং অৰসৰূপতায ৱদেসি, তং কাৰণং ন হোতি, ন ৱিজ্জতীতি অত্থো. ননু চাযং ব্ৰাহ্মণো যং ৱন্দনাদিসামগ্গিৰসাভাৱসঙ্খাতপৰিযাযং সন্ধায ‘‘অৰসৰূপো ভৱং গোতমো’’তি আহ, ‘‘সো পৰিযাযো নত্থী’’তি ৱুত্তে ৱন্দনাদীনি ভগৱা কৰোতীতি আপজ্জতীতি ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং দস্সেন্তো আহ ‘‘ননু চা’’তিআদি.
সব্বপৰিযাযেসূতি সব্বৱাৰেসু. সন্ধাযভাসিতমত্তন্তি যং সন্ধায ব্ৰাহ্মণো ‘‘নিব্ভোগো ভৱং গোতমো’’তিআদিমাহ. ভগৱা চ যং সন্ধায নিব্ভোগতাদিং অত্তনি অনুজানাতি, তং সন্ধাযভাসিতমত্তং. ছন্দৰাগপৰিভোগোতি ছন্দৰাগৱসেন পৰিভোগো. অপৰং পৰিযাযন্তি অঞ্ঞং কাৰণং.
কুলসমুদাচাৰকম্মন্তি কুলাচাৰসঙ্খাতং কম্মং, কুলচাৰিত্তন্তি অত্থো. অকিৰিযন্তি অকৰণভাৱং. ‘‘অনেকৱিহিতানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মান’’ন্তি সামঞ্ঞৱচনেপি পাৰিসেসঞাযতো ৱুত্তাৱসেসা অকুসলধম্মা গহেতব্বাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা তে ধম্মে’’তিআদি, তে যথাৱুত্তকাযদুচ্চৰিতাদিকে অকুসলধম্মে ঠপেত্ৱাতি অত্থো. অনেকৱিহিতাতি অনেকপ্পকাৰা.
অযং লোকতন্তীতি অযং ৱুড্ঢানং অভিৱাদনাদিকিৰিযলক্খণা লোকপ্পৱেণী. অনাগামিব্ৰহ্মানং অলঙ্কাৰাদীসু অনাগামিভিক্খূনঞ্চ চীৱৰাদীসু নিকন্তিৱসেন ৰাগুপ্পত্তি হোতীতি অনাগামিমগ্গেন পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সেৱ পহানং ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সা’’তি. ৰূপাদীসু পঞ্চসু কামগুণেসু ৱত্থুকামকোট্ঠাসেসু উপ্পজ্জমানো ৰাগো ‘‘পঞ্চকামগুণিকৰাগো’’তি ৱেদিতব্বো. কোট্ঠাসৱচনো হেত্থ গুণ-সদ্দো ‘‘ৱযোগুণা অনুপুব্বং জহন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৪) ৱিয. অকুসলচিত্তদ্ৱযসম্পযুত্তস্সাতি দোমনস্সসহগতচিত্তদ্ৱযসম্পযুত্তস্স. মোহস্স সব্বাকুসলসাধাৰণত্তা আহ ‘‘সব্বাকুসলসম্ভৱস্সা’’তি. অৱসেসানন্তি সক্কাযদিট্ঠিআদীনং.
জিগুচ্ছতি মঞ্ঞেতি অহমভিজাতো ৰূপৱা পঞ্ঞৱা কথং নাম অঞ্ঞেসং অভিৱাদনাদিং কৰেয্যন্তি জিগুচ্ছতি ৱিয, জিগুচ্ছতীতি ৱা সল্লক্খেমি. অকুসলধম্মে জিগুচ্ছমানো তেসং সমঙ্গিভাৱম্পি জিগুচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা জিগুচ্ছতী’’তি. সমাপত্তীতি এতস্সেৱ ৱেৱচনং সমাপজ্জনা সমঙ্গিভাৱোতি. মণ্ডনজাতিকোতি মণ্ডনকসভাৱো, মণ্ডনকসীলোতি অত্থো. জেগুচ্ছিতন্তি জিগুচ্ছনসীলতং.
লোকজেট্ঠককম্মন্তি লোকজেট্ঠকানং কত্তব্বকম্মং, লোকে ৱা সেট্ঠসম্মতং কম্মং. তত্ৰাতি তেসু দ্ৱীসুপি অত্থৱিকপ্পেসু. পদাভিহিতো অত্থো পদত্থো, ব্যঞ্জনত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিনযং ৱা অৰহতীতি এত্থ ৱিনযনং ৱিনযো, নিগ্গণ্হনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিগ্গহং অৰহতীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. ননু চ পঠমং ৱুত্তেসু দ্ৱীসুপি অত্থৱিকপ্পেসু সকত্থে অৰহত্থে চ তদ্ধিতপচ্চযো সদ্দলক্খণতো দিস্সতি, ন পন ‘‘ৱিনযায ধম্মং দেসেতী’’তি ইমস্মিং অত্থে. তস্মা কথমেত্থ তদ্ধিতপচ্চযোতি আহ ‘‘ৱিচিত্ৰা হি তদ্ধিতৱুত্তী’’তি. ৱিচিত্ৰতা চেত্থ লোকপ্পমাণতো ৱেদিতব্বা. তথা হি যস্মিং যস্মিং অত্থে তদ্ধিতপ্পযোগো লোকস্স, তত্থ তত্থ তদ্ধিতৱুত্তি লোকতো সিদ্ধাতি ৱিচিত্ৰা তদ্ধিতৱুত্তি, তস্মা যথা ‘‘মা সদ্দমকাসী’’তি ৱদন্তো ‘‘মাসদ্দিকো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱিনযায ধম্মং দেসেতীতি ৱেনযিকোতি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.
কপণপুৰিসোতি গুণৱিৰহিততায দীনমনুস্সো. ব্যঞ্জনানি অৱিচাৰেত্ৱাতি তিস্সদত্তাদিসদ্দেসু ৱিয ‘‘ইমস্মিং অত্থে অযং নাম পচ্চযো’’তি এৱং ব্যঞ্জনৱিচাৰং অকত্ৱা, অনিপ্ফন্নপাটিপদিকৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘দেৱলোকগব্ভসম্পত্তিযা’’তি ৱত্ৱাপি ঠপেত্ৱা ভুম্মদেৱে সেসদেৱেসু গব্ভগ্গহণস্স অভাৱতো পটিসন্ধিযেৱেত্থ গব্ভসম্পত্তীতি ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৱলোকপটিসন্ধিপটিলাভায সংৱত্ততী’’তি. অস্সাতি অভিৱাদনাদিসামীচিকম্মস্স. মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেন্তোতি মাতিতো অপৰিসুদ্ধভাৱং দস্সেন্তো, অক্কোসিতুকামস্স দাসিযা পুত্তোতি দাসিকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তভাৱে দোসং দস্সেত্ৱা অক্কোসনং ৱিয ভগৱতো মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেত্ৱা অক্কোসন্তোপি এৱমাহাতি অধিপ্পাযো. গব্ভতোতি দেৱলোকপ্পটিসন্ধিতো. তেনেৱাহ ‘‘অভব্বো দেৱলোকূপপত্তিং পাপুণিতুন্তি অধিপ্পাযো’’তি. ‘‘হীনো ৱা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভো’’তি ইমস্স ৱিগ্গহস্স একেন পৰিযাযেন অধিপ্পাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৱলোকগব্ভপৰিবাহিৰত্তা আযতিং হীনগব্ভপটিলাভভাগী’’তি. ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা আযতিম্পি হীনগব্ভপটিলাভভাগী, তস্মা হীনো ৱা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভোতি অধিপ্পাযো. পুন তস্সেৱ ৱিগ্গহস্স ‘‘কোধৱসেন…পে… দস্সেন্তো’’তি হেট্ঠা ৱুত্তনযস্স অনুৰূপং কত্ৱা অধিপ্পাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘হীনো ৱাস্স মাতুকুচ্ছিস্মিং গব্ভৱাসো অহোসীতি অধিপ্পাযো’’তি. গব্ভ-সদ্দো অত্থি মাতুকুচ্ছিপৰিযাযো ‘‘গব্ভে ৱসতি মাণৱো’’তিআদীসু (জা. ১.১৫.৩৬৩) ৱিয. অত্থি মাতুকুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তসত্তপৰিযাযো ‘‘অন্তমসো গব্ভপাতনং উপাদাযা’’তিআদীসু (মহাৱ. ১২৯) ৱিয. তত্থ মাতুকুচ্ছিপৰিযাযং গহেত্ৱা অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগতে গব্ভসেয্যা’’তি. গব্ভে সেয্যা গব্ভসেয্যা. অনুত্তৰেন মগ্গেনাতি অগ্গমগ্গেন. কম্মকিলেসানং মগ্গেন ৱিহতত্তা আহ ‘‘ৱিহতকাৰণত্তা’’তি. ইতৰা তিস্সোপীতি অণ্ডজসংসেদজওপপাতিকা. এত্থ চ যদিপি ‘‘অপগব্ভো’’তি ইমস্স অনুৰূপতো গব্ভসেয্যা এৱ ৱত্তব্বা, পসঙ্গতো পন লব্ভমানং সব্বম্পি ৱত্তুং ৱট্টতীতি পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিপি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
ইদানি সত্তপৰিযাযস্স গব্ভ-সদ্দস্স ৱসেন ৱিগ্গহনানত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. ইমস্মিং পন ৱিকপ্পে গব্ভসেয্যা পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতি উভযম্পি গব্ভসেয্যৱসেনেৱ ৱুত্তন্তিপি ৱদন্তি. ননু চ ‘‘আযতিং গব্ভসেয্যা পহীনা’’তি ৱুত্তত্তা গব্ভস্স সেয্যা এৱ পহীনা, ন পন গব্ভোতি আপজ্জতীতি আহ ‘‘যথা চা’’তিআদি. অথ ‘‘অভিনিব্বত্তী’’তি এত্তকমেৱ অৱত্ৱা পুনব্ভৱগ্গহণং কিমত্থন্তি আহ ‘‘অভিনিব্বত্তি চ নামা’’তিআদি. অপুনব্ভৱভূতাতি খণে খণে উপ্পজ্জমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তি.
ধম্মধাতুন্তি এত্থ ধম্মে অনৱসেসে ধাৰেতি যাথাৱতো উপধাৰেতীতি ধম্মধাতু, ধম্মানং যথাসভাৱতো অৱবুজ্ঝনসভাৱো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি সচ্ছিকত্ৱা, পটিলভিত্ৱাতি অত্থো, পটিলাভহেতূতি ৱুত্তং হোতি. দেসনাৱিলাসপ্পত্তো হোতীতি ৰুচিৱসেন পৰিৱত্তেত্ৱা দস্সেতুং সমত্থতা দেসনাৱিলাসো, তং পত্তো অধিগতোতি অত্থো. কৰুণাৱিপ্ফাৰন্তি সব্বসত্তেসু মহাকৰুণায ফৰণং. তাদিলক্খণমেৱ পুন উপমায ৱিভাৱেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘পথৱীসমচিত্তত’’ন্তি. যথা পথৱী সুচিঅসুচিনিক্খেপচ্ছেদনভেদনাদীসু ন ৱিকম্পতি, অনুৰোধৱিৰোধং ন পাপুণাতি, এৱং ইট্ঠানিট্ঠেসু লাভালাভাদীসু অনুৰোধৱিৰোধপ্পহানতো অৱিকম্পিতচিত্ততায পথৱীসমচিত্ততন্তি অত্থো. অকুপ্পধম্মতন্তি এত্থ অকুপ্পধম্মো নাম ফলসমাপত্তীতি কেচি ৱদন্তি. ‘‘পৰেসু পন অক্কোসন্তেসুপি অত্তনো পথৱীসমচিত্ততায অকুপ্পনসভাৱতন্তি এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বো’’তি অম্হাকং খন্তি. জৰায অনুসটন্তি জৰায পলিৱেঠিতং. ব্ৰাহ্মণস্স ৱুদ্ধতায আসন্নৱুত্তিমৰণন্তি সম্ভাৱনৱসেন ‘‘অজ্জ মৰিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘মহন্তেন খো পন উস্সাহেনা’’তি সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি এৱং সঞ্জাতমহুস্সাহেন. অপ্পটিসমং পুৰেজাতভাৱন্তি অনঞ্ঞসাধাৰণং পুৰেজাতভাৱং. নত্থি এতস্স পটিসমোতি অপ্পটিসমো, পুৰেজাতভাৱো.
পক্খে ৱিধুনন্তাতি পত্তে চালেন্তা. নিক্খমন্তানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং, নিক্খন্তেসূতি অত্থো.
সো জেট্ঠো ইতি অস্স ৱচনীযোতি যো পঠমতৰং অণ্ডকোসতো নিক্খন্তো কুক্কুটপোতকো, সো জেট্ঠোতি ৱচনীযো অস্স, ভৱেয্যাতি অত্থো. সম্পটিপাদেন্তোতি সংসন্দেন্তো. তিভূমপৰিযাপন্নাপি সত্তা অৱিজ্জাকোসস্স অন্তো পৱিট্ঠা তত্থ তত্থ অপ্পহীনায অৱিজ্জায ৱেঠিতত্তাতি আহ ‘‘অৱিজ্জাকোসস্স অন্তো পৱিট্ঠেসু সত্তেসূ’’তি অণ্ডকোসন্তি বীজকপালং. লোকসন্নিৱাসেতি লোকোযেৱ সঙ্গম্ম সমাগম্ম নিৱাসনট্ঠেন লোকসন্নিৱাসো, সত্তনিকাযো. সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ সম্মাতি অৱিপৰীতত্থো, সং-সদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি. তস্মা সম্মা অৱিপৰীতেনাকাৰেন সযমেৱ চত্তাৰি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৱিজ্ঝতীতি সম্মাসম্বোধীতি মগ্গো ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ বোধি’’ন্তি, সম্মা সযমেৱ চ বুজ্ঝনকন্তি অত্থো. সম্মাতি ৱা পসত্থৱচনো, সং-সদ্দো সুন্দৰৱচনোতি আহ ‘‘অথ ৱা পসত্থং সুন্দৰঞ্চ বোধি’’ন্তি.
অসব্বগুণদাযকত্তাতি সব্বগুণানং অদাযকত্তা. সব্বগুণে ন দদাতীতি হি অসব্বগুণদাযকো, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা যথা ‘‘অসূৰিযপস্সানি মুখানী’’তি. তিস্সো ৱিজ্জাতি উপনিস্সযৱতো সহেৱ অৰহত্তফলেন তিস্সো ৱিজ্জা দেতি. ননু চেত্থ তীসু ৱিজ্জাসু আসৱক্খযঞাণস্স মগ্গপৰিযাপন্নত্তা কথমেতং যুজ্জতি ‘‘মগ্গো তিস্সো ৱিজ্জা দেতী’’তি? নাযং দোসো. সতিপি আসৱক্খযঞাণস্স মগ্গপৰিযাপন্নভাৱে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে সতি মগ্গঞাণেন সদ্ধিং তিস্সো ৱিজ্জা পৰিপুণ্ণা হোন্তীতি ‘‘মগ্গো তিস্সো ৱিজ্জা দেতী’’তি ৱুচ্চতি. ছ অভিঞ্ঞাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সাৱকপাৰমিঞাণন্তি অগ্গসাৱকেহি পটিলভিতব্বমেৱ লোকিযলোকুত্তৰঞাণং. পচ্চেকবোধিঞাণন্তি এত্থাপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অব্ভঞ্ঞাসিন্তি জানিং. জাননঞ্চ ন অনুস্সৱাদিৱসেনাতি আহ ‘‘পটিৱিজ্ঝি’’ন্তি, পচ্চক্খমকাসিন্তি অত্থো. পটিৱেধোপি ন দূৰে ঠিতস্স লক্খণপ্পটিৱেধো ৱিযাতি আহ ‘‘পত্তোম্হী’’তি, পাপুণিন্তি অত্থো. পাপুণনঞ্চ ন সযং গন্ত্ৱাতি আহ ‘‘অধিগতোম্হী’’তি, সন্তানে উপ্পাদনৱসেন পটিলভিন্তি অত্থো.
ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সম্মদেৱ পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. যথা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৱিধকিৰিযাকৰণং কুক্কুটচ্ছাপকানং অণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকাৰণং, এৱং বোধিসত্তভূতস্স ভগৱতো তিৱিধানুপস্সনাকৰণং অৱিজ্জণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকাৰণন্তি আহ ‘‘যথা হি তস্সা কুক্কুটিযা…পে… তিৱিধানুপস্সনাকৰণ’’ন্তি. ‘‘সন্তানে’’তি ৱুত্তত্তা অণ্ডসদিসতা সন্তানস্স, বহি নিক্খন্তকুক্কুটচ্ছাপকসদিসতা বুদ্ধগুণানং, বুদ্ধগুণাতি চ অত্থতো বুদ্ধোযেৱ ‘‘তথাগতস্স খো এতং, ৱাসেট্ঠ, অধিৱচনং ধম্মকাযো ইতিপী’’তি ৱচনতো. অৱিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৱোতি বলৱৱিপস্সনাৱসেন অৱিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৱো, পটিচ্ছাদনসামঞ্ঞেন চ অৱিজ্জায অণ্ডকোসসদিসতা. মুদুভূতস্সপি খৰভাৱাপত্তি হোতীতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘থদ্ধখৰভাৱো’’তি ৱুত্তং. তিক্খখৰৱিপ্পসন্নসূৰভাৱোতি এত্থ পৰিগ্গয্হমানেসু সঙ্খাৰেসু ৱিপস্সনাঞাণস্স সমাধিন্দ্ৰিযৱসেন সুখানুপ্পৱেসো তিক্খতা, অনুপৱিসিত্ৱাপি সতিন্দ্ৰিযৱসেন অনতিক্কমনতো অকুণ্ঠতা খৰভাৱো. তিক্খোপি হি একচ্চো সৰো লক্খং পত্ৱা কুণ্ঠো হোতি, ন তথা ইদং. সতিপি খৰভাৱে সুখুমপ্পৱত্তিৱসেন কিলেসসমুদাচাৰসঙ্খোভৰহিততায সদ্ধিন্দ্ৰিযৱসেন পসন্নভাৱো, সতিপি পসন্নভাৱে অন্তৰা অনোসক্কিত্ৱা কিলেসপচ্চত্থিকানং সুট্ঠু অভিভৱনতো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযৱসেন সূৰভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱমিমেহি পকাৰেহি সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণমেৱ গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৱিপস্সনাঞাণস্স পৰিণামকালোতি ৱিপস্সনায ৱুট্ঠানগামিনিভাৱাপত্তি. তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধাৰেন্তী ৱিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. গব্ভং গণ্হাপেত্ৱাতি সঙ্খাৰুপেক্খায অনন্তৰং সিখাপ্পত্তঅনুলোমৱিপস্সনাৱসেন মগ্গৱিজাযনত্থং গব্ভং গণ্হাপেত্ৱা. অভিঞ্ঞাপক্খেতি লোকিযাভিঞ্ঞাপক্খে. লোকুত্তৰাভিঞ্ঞা হি অৱিজ্জণ্ডকোসং পদালিতা. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘ছাভিঞ্ঞাপক্খে’’তি লিখন্তি, সো অপাঠোতি ৱেদিতব্বো.
জেট্ঠো সেট্ঠোতি ৱুদ্ধতমত্তা জেট্ঠো, সব্বগুণেহি উত্তমত্তা পসত্থতমোতি সেট্ঠো.
ইদানি ‘‘আৰদ্ধং খো পন মে, ব্ৰাহ্মণ, ৱীৰিয’’ন্তিআদিকায দেসনায অনুসন্ধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱং ভগৱা’’তিআদি. তত্থ পুব্বভাগতো পভুতীতি ভাৱনায পুব্বভাগীযৱীৰিযাৰম্ভাদিতো পট্ঠায. মুট্ঠস্সতিনাতি ৱিনট্ঠস্সতিনা, সতিৱিৰহিতেনাতি অত্থো. সাৰদ্ধকাযেনাতি সদৰথকাযেন. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৱপ্পত্তে ঠানে. বোধীতি হি পঞ্ঞা ৱুচ্চতি. সা এত্থ মণ্ডা পসন্না জাতাতি সো পদেসো ‘‘বোধিমণ্ডো’’তি পঞ্ঞাতো. পগ্গহিতন্তি আৰম্ভং সিথিলং অকত্ৱা দড়্হপৰক্কমসঙ্খাতুস্সহনভাৱেন গহিতং. তেনাহ ‘‘অসিথিলপ্পৱত্তিত’’ন্তি. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং কোসজ্জৱসেন সঙ্কোচং অনাপন্নং. উপট্ঠিতাতি ওগাহনসঙ্খাতেন অপিলাপনভাৱেন আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠিতা. তেনাহ ‘‘আৰম্মণাভিমুখীভাৱেনা’’তি. সম্মোসস্স ৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তিযা ন সম্মুট্ঠাতি অসম্মুট্ঠা. কিঞ্চাপি চিত্তপ্পস্সদ্ধিৱসেন চিত্তমেৱ পস্সদ্ধং, কাযপ্পস্সদ্ধিৱসেনেৱ চ কাযো পস্সদ্ধো হোতি, তথাপি যস্মা কাযপ্পস্সদ্ধি উপ্পজ্জমানা চিত্তপ্পস্সদ্ধিযা সহেৱ উপ্পজ্জতি, ন ৱিনা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাযচিত্তপ্পস্সদ্ধিৱসেনা’’তি. কাযপ্পস্সদ্ধিযা উভযেসম্পি কাযানং পস্সম্ভনাৱহত্তা ৱুত্তং ‘‘ৰূপকাযোপি পস্সদ্ধোযেৱ হোতী’’তি.
সো চ খোতি সো চ খো কাযো. ৱিগতদৰথোতি ৱিগতকিলেসদৰথো. নামকাযে হি ৱিগতদৰথে ৰূপকাযোপি ৱূপসন্তদৰথপৰিড়াহো হোতি. সম্মা আহিতন্তি নানাৰম্মণেসু ৱিধাৱনসঙ্খাতং ৱিক্খেপং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা একস্মিংযেৱ আৰম্মণে অৱিক্খিত্তভাৱাপাদনেন সম্মদেৱ আহিতং ঠপিতং. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তিআদি. চিত্তস্স অনেকগ্গভাৱো ৱিক্খেপৱসেন চঞ্চলতা, সা সতি একগ্গতায ন হোতীতি আহ ‘‘একগ্গং অচলং নিপ্ফন্দন’’ন্তি. এত্তাৱতাতি ‘‘আৰদ্ধং খো পনা’’তিআদিনা ৱীৰিযসতিপস্সদ্ধিসমাধীনং কিচ্চসিদ্ধিদস্সনেন. ননু চ সদ্ধাপঞ্ঞানম্পি কিচ্চসিদ্ধি ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদায ইচ্ছিতব্বাতি? সচ্চং, সা পন নানন্তৰিকভাৱেন অৱুত্তসিদ্ধাতি ন গহিতা. অসতি হি সদ্ধায ৱীৰিযাৰম্ভাদীনং অসম্ভৱোযেৱ, পঞ্ঞাপৰিগ্গহে চ নেসং অসতি ঞাযাৰম্ভাদিভাৱো ন সিযা, তথা অসল্লীনাসম্মোসতাদযো ৱীৰিযাদীনন্তি অসল্লীনতাদিগ্গহণেনেৱেত্থ পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধি গহিতাতি দট্ঠব্বং. ঝানভাৱনাযং ৱা সমাধিকিচ্চং অধিকং ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং সমাধিপৰিযোসানাৱ ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদা কথিতাতি দট্ঠব্বং.
অতীতভৱে খন্ধা তপ্পটিবদ্ধানি নামগোত্তানি চ সব্বং পুব্বেনিৱাসংত্ৱেৱ গহিতন্তি আহ ‘‘কিং ৱিদিতং কৰোতি? পুব্বেনিৱাস’’ন্তি. মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমো ৱিয তমোতি আহ ‘‘স্ৱেৱ মোহো’’তি. ওভাসকৰণট্ঠেনাতি কাতব্বতো কৰণং. ওভাসোৱ কৰণং ওভাসকৰণং. অত্তনো পচ্চযেহি ওভাসভাৱেন নিব্বত্তেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. সেসং পসংসাৱচনন্তি পটিপক্খৱিধমনপৱত্তিৱিসেসানং বোধনতো ৱুত্তং. অৱিজ্জা ৱিহতাতি এতেন ৱিজাননট্ঠেন ৱিজ্জাতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘কস্মা? যস্মা ৱিজ্জা উপ্পন্না’’তি এতেন ৱিজ্জাপটিপক্খা অৱিজ্জা. পটিপক্খতা চস্সা পহাতব্বভাৱেন ৱিজ্জায চ পহাযকভাৱেনাতি দস্সেতি. এস নযো ইতৰস্মিম্পি পদদ্ৱযেতি ইমিনা ‘‘তমো ৱিহতো ৱিনট্ঠো. কস্মা? যস্মা আলোকো উপ্পন্নো’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি. কিলেসানং আতাপনপৰিতাপনট্ঠেন ৱীৰিযং আতাপোতি আহ ‘‘ৱীৰিযাতাপেন আতাপিনো’’তি, ৱীৰিযৱতোতি অত্থো. পেসিতত্তস্সাতি যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিং পতি ৱিস্সট্ঠচিত্তস্স. যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতোতি অঞ্ঞস্সপি কস্সচি মাদিসস্সাতি অধিপ্পাযো. পধানানুযোগস্সাতি সম্মপ্পধানমনুযুত্তস্স.
পচ্চৱেক্খণঞাণপৰিগ্গহিতন্তি ন পঠমদুতিযঞাণদ্ৱযাধিগমং ৱিয কেৱলন্তি অধিপ্পাযো. দস্সেন্তোতি নিগমনৱসেন দস্সেন্তো. সৰূপতো হি পুব্বে দস্সিতমেৱাতি.
তিক্খত্তুং জাতোতি ইমিনা পন ইদং দস্সেতি – ‘‘অহং, ব্ৰাহ্মণ, পঠমৱিজ্জায জাতোযেৱ পুৰেজাতস্স সহজাতস্স ৱা অভাৱতো সব্বেসং ৱুদ্ধো মহল্লকো, কিমঙ্গং পন তীহি ৱিজ্জাহি তিক্খত্তুং জাতো’’তি. পুব্বেনিৱাসঞাণেন অতীতংসঞাণন্তি অতীতাৰম্মণসভাগতায তব্ভাৱিভাৱতো চ পুব্বেনিৱাসঞাণেন অতীতংসঞাণং পকাসেত্ৱাতি যোজেতব্বং. তত্থ অতীতংসঞাণন্তি অতীতক্খন্ধাযতনধাতুসঙ্খাতে অতীতে কোট্ঠাসে অপ্পটিহতঞাণং. দিব্বচক্খুঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স চ দিব্বচক্খুৱসেনেৱ ইজ্ঝনতো দিব্বচক্খুনো পৰিভণ্ডঞাণত্তা দিব্বচক্খুম্হিযেৱ চ ঠিতস্স চেতোপৰিযঞাণসিদ্ধিতো ৱুত্তং ‘‘দিব্বচক্খুনা পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণ’’ন্তি. তত্থ দিব্বচক্খুনাতি সপৰিভণ্ডেন দিব্বচক্খুঞাণেন. পচ্চুপ্পন্নংসো চ অনাগতংসো চ পচ্চুপ্পন্নানাগতংসং, তত্থ ঞাণং পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণং. আসৱক্খযঞাণাধিগমেনেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিয সেসাসাধাৰণছঞাণদসবলঞাণআৱেণিকবুদ্ধধম্মাদীনম্পি অনঞ্ঞসাধাৰণানং বুদ্ধগুণানং ইজ্ঝনতো ৱুত্তং ‘‘আসৱক্খযেন সকললোকিযলোকুত্তৰগুণ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণে পকাসেত্ৱা’’তি.
পীতিৱিপ্ফাৰপৰিপুণ্ণগত্তচিত্তোতি পীতিফৰণেন পৰিপুণ্ণকাযচিত্তো. অঞ্ঞাণন্তি অঞ্ঞাণস্সাতি অত্থো. ধি-সদ্দযোগতো হি সামিঅত্থে এতং উপযোগৱচনং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ৱেৰঞ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.