২. মহাৱগ্গো
১. ৱেৰঞ্জসুত্তৱণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতীতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১) এত্থ ৱেৰঞ্জাতি তস্স নগৰস্সেতং অধিৱচনং, তস্সং ৱেৰঞ্জাযং. সমীপত্থে ভুম্মৱচনং. নড়েৰুপুচিমন্দমূলেতি এত্থ নড়েৰু নাম যক্খো. পুচিমন্দোতি নিম্বৰুক্খো. মূলন্তি সমীপং. অযঞ্হি মূল-সদ্দো ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্য অন্তমসো উসীৰনাড়িমত্তানিপী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১৯৫) মূলমূলে দিস্সতি. ‘‘লোভো অকুসলমূল’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩০৫; পৰি. ৩২৩) অসাধাৰণহেতুম্হি. ‘‘যাৱ মজ্ঝন্হিকে কালে ছাযা ফৰতি, নিৱাতে পণ্ণানি পতন্তি, এত্তাৱতা ৰুক্খমূল’’ন্তিআদীসু (পাৰা. ৪৯৪) সমীপে. ইধ পন সমীপে অধিপ্পেতো, তস্মা নড়েৰুযক্খেন অধিগ্গহিতস্স পুচিমন্দস্স সমীপেতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. সো কিৰ পুচিমন্দো ৰমণীযো পাসাদিকো অনেকেসং ৰুক্খানং আধিপচ্চং ৱিয কুৰুমানো তস্স নগৰস্স অৱিদূৰে গমনাগমনসম্পন্নে ঠানে অহোসি. অথ ভগৱা ৱেৰঞ্জং গন্ত্ৱা পতিৰূপে ঠানে ৱিহৰন্তো তস্স ৰুক্খস্স সমীপে হেট্ঠাভাগে ৱিহাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘ৱেৰঞ্জাযং ৱিহৰতি নড়েৰুপুচিমন্দমূলে’’তি.
পচ্চুট্ঠানং (সাৰত্থ. টী. ১.২) নাম আসনা ৱুট্ঠানন্তি আহ ‘‘নাসনা ৱুট্ঠাতী’’তি. নিসিন্নাসনতো ন ৱুট্ঠহতীতি অত্থো. এত্থ চ জিণ্ণে…পে… ৱযোঅনুপ্পত্তেতি উপযোগৱচনং আসনা ৱুট্ঠানকিৰিযাপেক্খং ন হোতি. তস্মা ‘‘জিণ্ণে…পে… ৱযোঅনুপ্পত্তে দিস্ৱা’’তি অজ্ঝাহাৰং কত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. অথ ৱা পচ্চুগ্গমনকিৰিযাপেক্খং উপযোগৱচনং, তস্মা ন পচ্চুট্ঠাতীতি উট্ঠায পচ্চুগ্গমনং ন কৰোতীতি অত্থো ৱেদিতব্বো. পচ্চুগ্গমনম্পি হি পচ্চুট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘আচৰিযং পন দূৰতোৱ দিস্ৱা পচ্চুট্ঠায পচ্চুগ্গমনকৰণং পচ্চুট্ঠানং নামা’’তি. নাসনা ৱুট্ঠাতীতি ইমিনা পন পচ্চুগ্গমনাভাৱস্স উপলক্খণমত্তং দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. ৱিভাৱনে নাম অত্থেতি পকতিৱিভাৱনসঙ্খাতে অত্থে. ন অভিৱাদেতি ৱাতি ন অভিৱাদেতব্বন্তি ৱা সল্লক্খেতীতি ৱুত্তং হোতি.
তং অঞ্ঞাণন্তি ‘‘অযং মম অভিৱাদনাদীনি কাতুং অৰহৰূপো ন হোতী’’তি অজাননৱসেন পৱত্তং অঞ্ঞাণং. ওলোকেন্তোতি ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো, কিং নু খো অহং সমণং ৱা ব্ৰাহ্মণং ৱা সক্কৰেয্যং গৰুং কৰেয্য’’ন্তিআদিসুত্তৱসেনেৱ (অ. নি. ৪.২১) ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তো. নিপচ্চকাৰাৰহন্তি পণিপাতাৰহং. সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো, জাতসমনন্তৰমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. উত্তৰেন মুখোতি উত্তৰদিসাভিমুখো. ‘‘সত্তপদৱীতিহাৰেন গন্ত্ৱা সকলং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসি’’ন্তি ইদং –
‘‘ধম্মতা এসা, ভিক্খৱে, সম্পতিজাতো বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহিত্ৱা উত্তৰাভিমুখো সত্তপদৱীতিহাৰেন গচ্ছতি, সেতম্হি ছত্তে অনুধাৰিযমানে সব্বা দিসা ৱিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৱাচং ভাসতী’’তি (দী. নি. ২.৩১) –
এৱং পাড়িযং সত্তপদৱীতিহাৰুপৰি ঠিতস্স ৱিয সব্বাদিসানুলোকনস্স কথিতত্তা ৱুত্তং, ন পনেতং এৱং দট্ঠব্বং সত্তপদৱীতিহাৰতো পগেৱ দিসাৱিলোকনস্স কতত্তা. মহাসত্তো হি মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৱা পুৰত্থিমং দিসং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৱাড়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৱমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা, ‘‘মহাপুৰিস, ইধ তুম্হেহি সদিসোপি নত্থি, কুতো উত্তৰিতৰো’’তি আহংসু. এৱং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা, হেট্ঠা, উপৰীতি দসপি দিসা অনুৱিলোকেত্ৱা অত্তনো সদিসং অদিস্ৱা ‘‘অযং উত্তৰদিসা’’তি সত্তপদৱীতিহাৰেন অগমাসীতি ৱেদিতব্বা. ওলোকেসিন্তি মম পুঞ্ঞানুভাৱেন লোকৱিৱৰণপাটিহাৰিযে জাতে পঞ্ঞাযমানং দসসহস্সিলোকধাতুং মংসচক্খুনাৱ ওলোকেসিন্তি অত্থো.
মহাপুৰিসোতি জাতিগোত্তকুলপ্পদেসাদিৱসেন মহন্তপুৰিসো. অগ্গোতি গুণেহি সব্বপ্পধানো. জেট্ঠোতি গুণৱসেনেৱ সব্বেসং ৱুদ্ধতমো, গুণেহি মহল্লকতমোতি ৱুত্তং হোতি. সেট্ঠোতি গুণৱসেনেৱ সব্বেসং পসত্থতমো. অত্থতো পন পচ্ছিমানি দ্ৱে পুৰিমস্সেৱ ৱেৱচনানীতি ৱেদিতব্বং. তযাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং. উত্তৰিতৰোতি অধিকতৰো. পতিমানেসীতি পূজেসি. আসভিন্তি উত্তমং. ময্হং অভিৱাদনাদিৰহো পুগ্গলোতি ময্হং অভিৱাদনাদিকিৰিযায অৰহো অনুচ্ছৱিকো পুগ্গলো. নিচ্চসাপেক্খতায পনেত্থ সমাসো দট্ঠব্বো. তথাগতাতি তথাগততো, তথাগতস্স সন্তিকাতি ৱুত্তং হোতি. এৱৰূপন্তি অভিৱাদনাদিসভাৱং. পৰিপাকসিথিলবন্ধনন্তি পৰিপাকেন সিথিলবন্ধনং.
তং ৱচনন্তি ‘‘নাহং তং ব্ৰাহ্মণা’’তিআদিৱচনং. ‘‘নাহং অৰসৰূপো, মাদিসা ৱা অৰসৰূপা’’তি ৱুত্তে ব্ৰাহ্মণো থদ্ধো ভৱেয্য. তেন ৱুত্তং ‘‘চিত্তমুদুভাৱজননত্থ’’ন্তি.
কতমো পন সোতি পৰিযাযাপেক্খো পুল্লিঙ্গনিদ্দেসো, কতমো সো পৰিযাযোতি অত্থো? জাতিৱসেনাতি খত্তিযাদিজাতিৱসেন. উপপত্তিৱসেনাতি দেৱেসু উপপত্তিৱসেন. সেট্ঠসম্মতানম্পীতি অপি-সদ্দেন পগেৱ অসেট্ঠসম্মতানন্তি দস্সেতি. অভিনন্দন্তানন্তি সপ্পীতিকতণ্হাৱসেন পমোদমানানং. ৰজ্জন্তানন্তি বলৱৰাগৱসেন ৰজ্জন্তানং. ৰূপপৰিভোগেন উপ্পন্নতণ্হাসম্পযুত্তসোমনস্সৱেদনা ৰূপতো নিব্বত্তিত্ৱা হদযতপ্পনতো অম্বৰসাদযো ৱিয ৰূপৰসাতি ৱুচ্চন্তি. আৱিঞ্চন্তীতি আকড্ঢন্তি. ৱত্থাৰম্মণাদিসামগ্গিযন্তি ৱত্থুআৰম্মণাদিকাৰণসামগ্গিযং. অনুক্খিপন্তোতি অত্তুক্কংসনৱসেন কথিতে ব্ৰাহ্মণস্স অসপ্পাযভাৱতো অত্তানং অনুক্খিপন্তো অনুক্কংসেন্তো.
এতস্মিং পনত্থে কৰণে সামিৱচনন্তি ‘‘জহিতা’’তি এতস্মিং অত্থে তথাগতস্সাতি কৰণে সামিৱচনং, তথাগতেন জহিতাতি অত্থো. মূলন্তি ভৱমূলং. ‘‘তালৱত্থুকতা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ওট্ঠমুখো’’তিআদীসু ৱিয মজ্ঝেপদলোপং কত্ৱা অ-কাৰঞ্চ দীঘং কত্ৱা ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তালৱত্থু ৱিয নেসং ৱত্থু কতন্তি তালাৱত্থুকতা’’তি. তত্থ তালস্স ৱত্থু তালৱত্থু. যথা আৰামস্স ৱত্থুভূতপুব্বো পদেসো আৰামস্স অভাৱে ‘‘আৰামৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি, এৱং তালস্স পতিট্ঠিতোকাসো সমূলং উদ্ধৰিতে তালে পদেসমত্তে ঠিতে তালস্স ৱত্থুভূতপুব্বত্তা ‘‘তালৱত্থূ’’তি ৱুচ্চতি. নেসন্তি ৰূপৰসাদীনং. কথং পন তালৱত্থু ৱিয নেসং ৱত্থু কতন্তি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. ৰূপাদিপৰিভোগেন উপ্পন্নতণ্হাযুত্তসোমনস্সৱেদনাসঙ্খাতৰূপৰসাদীনং চিত্তসন্তানস্স অধিট্ঠানভাৱতো ৱুত্তং ‘‘তেসং পুব্বে উপ্পন্নপুব্বভাৱেন ৱত্থুমত্তে চিত্তসন্তানে কতে’’তি. তত্থ পুব্বেতি পুৰে, সৰাগকালেতি ৱুত্তং হোতি. তালাৱত্থুকতাতি ৱুচ্চন্তীতি তালৱত্থু ৱিয অত্তনো ৱত্থুস্স কতত্তা ৰূপৰসাদযো ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুচ্চন্তি. এতেন পহীনকিলেসানং পুন উপ্পত্তিযা অভাৱো দস্সিতো.
অৱিৰুড়্হিধম্মত্তাতি অৱিৰুড়্হিসভাৱতায. মত্থকচ্ছিন্নো তালো পত্তফলাদীনং অৱত্থুভূতো তালাৱত্থূতি আহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা’’তি. এতেন ‘‘তালাৱত্থু ৱিয কতাতি তালাৱত্থুকতা’’তি অযং ৱিগ্গহো দস্সিতো. এত্থ পন ‘‘অৱত্থুভূতো তালো ৱিয কতাতি অৱত্থুতালকতা’’তি ৱত্তব্বে ৱিসেসনস্স পৰনিপাতং কত্ৱা ‘‘তালাৱত্থুকতা’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ইমিনা পনত্থেন ইদং দস্সেতি – ৰূপৰসাদিৱচনেন ৱিপাকধম্মধম্মা হুত্ৱা পুব্বে উপ্পন্নকুসলাকুসলা ধম্মা গহিতা, তে উপ্পন্নাপি মত্থকসদিসানং তণ্হাৱিজ্জানং মগ্গসত্থেন ছিন্নত্তা আযতিং তালপত্তসদিসে ৱিপাকক্খন্ধে নিব্বত্তেতুং অসমত্থা জাতা, তস্মা তালাৱত্থু ৱিয কতাতি তালাৱত্থুকতা ৰূপৰসাদযোতি. ইমস্মিং অত্থে ‘‘অভিনন্দন্তান’’ন্তি ইমিনা পদেন কুসলসোমনস্সম্পি সঙ্গহিতন্তি ৱদন্তি. অনভাৱং কতাতি এত্থ অনু-সদ্দো পচ্ছাসদ্দেন সমানত্থোতি আহ ‘‘যথা নেসং পচ্ছাভাৱো ন হোতী’’তিআদি.
যঞ্চ খো ত্ৱং সন্ধায ৱদেসি, সো পৰিযাযো ন হোতীতি যং ৱন্দনাদিসামগ্গিৰসাভাৱসঙ্খাতং কাৰণং অৰসৰূপতায ৱদেসি, তং কাৰণং ন হোতি, ন ৱিজ্জতীতি অত্থো. ননু চাযং ব্ৰাহ্মণো যং ৱন্দনাদিসামগ্গিৰসাভাৱসঙ্খাতপৰিযাযং সন্ধায ‘‘অৰসৰূপো ভৱং গোতমো’’তি আহ, ‘‘সো পৰিযাযো নত্থী’’তি ৱুত্তে ৱন্দনাদীনি ভগৱা কৰোতীতি আপজ্জতীতি ইমং অনিট্ঠপ্পসঙ্গং দস্সেন্তো আহ ‘‘ননু চা’’তিআদি.
সব্বপৰিযাযেসূতি সব্বৱাৰেসু. সন্ধাযভাসিতমত্তন্তি যং সন্ধায ব্ৰাহ্মণো ‘‘নিব্ভোগো ভৱং গোতমো’’তিআদিমাহ. ভগৱা চ যং সন্ধায নিব্ভোগতাদিং অত্তনি অনুজানাতি, তং সন্ধাযভাসিতমত্তং. ছন্দৰাগপৰিভোগোতি ছন্দৰাগৱসেন পৰিভোগো. অপৰং পৰিযাযন্তি অঞ্ঞং কাৰণং.
কুলসমুদাচাৰকম্মন্তি কুলাচাৰসঙ্খাতং কম্মং, কুলচাৰিত্তন্তি অত্থো. অকিৰিযন্তি অকৰণভাৱং. ‘‘অনেকৱিহিতানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মান’’ন্তি সামঞ্ঞৱচনেপি পাৰিসেসঞাযতো ৱুত্তাৱসেসা অকুসলধম্মা গহেতব্বাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা তে ধম্মে’’তিআদি, তে যথাৱুত্তকাযদুচ্চৰিতাদিকে অকুসলধম্মে ঠপেত্ৱাতি অত্থো. অনেকৱিহিতাতি অনেকপ্পকাৰা.
অযং লোকতন্তীতি অযং ৱুড্ঢানং অভিৱাদনাদিকিৰিযলক্খণা লোকপ্পৱেণী. অনাগামিব্ৰহ্মানং অলঙ্কাৰাদীসু অনাগামিভিক্খূনঞ্চ চীৱৰাদীসু নিকন্তিৱসেন ৰাগুপ্পত্তি হোতীতি অনাগামিমগ্গেন পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সেৱ পহানং ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সা’’তি. ৰূপাদীসু পঞ্চসু কামগুণেসু ৱত্থুকামকোট্ঠাসেসু উপ্পজ্জমানো ৰাগো ‘‘পঞ্চকামগুণিকৰাগো’’তি ৱেদিতব্বো. কোট্ঠাসৱচনো হেত্থ গুণ-সদ্দো ‘‘ৱযোগুণা অনুপুব্বং জহন্তী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.৪) ৱিয. অকুসলচিত্তদ্ৱযসম্পযুত্তস্সাতি দোমনস্সসহগতচিত্তদ্ৱযসম্পযুত্তস্স. মোহস্স সব্বাকুসলসাধাৰণত্তা আহ ‘‘সব্বাকুসলসম্ভৱস্সা’’তি. অৱসেসানন্তি সক্কাযদিট্ঠিআদীনং.
জিগুচ্ছতি মঞ্ঞেতি অহমভিজাতো ৰূপৱা পঞ্ঞৱা কথং নাম অঞ্ঞেসং অভিৱাদনাদিং কৰেয্যন্তি জিগুচ্ছতি ৱিয, জিগুচ্ছতীতি ৱা সল্লক্খেমি. অকুসলধম্মে জিগুচ্ছমানো তেসং সমঙ্গিভাৱম্পি জিগুচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘অকুসলানং ধম্মানং সমাপত্তিযা জিগুচ্ছতী’’তি. সমাপত্তীতি এতস্সেৱ ৱেৱচনং সমাপজ্জনা সমঙ্গিভাৱোতি. মণ্ডনজাতিকোতি মণ্ডনকসভাৱো, মণ্ডনকসীলোতি অত্থো. জেগুচ্ছিতন্তি জিগুচ্ছনসীলতং.
লোকজেট্ঠককম্মন্তি লোকজেট্ঠকানং কত্তব্বকম্মং, লোকে ৱা সেট্ঠসম্মতং কম্মং. তত্ৰাতি তেসু দ্ৱীসুপি অত্থৱিকপ্পেসু. পদাভিহিতো অত্থো পদত্থো, ব্যঞ্জনত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ৱিনযং ৱা অৰহতীতি এত্থ ৱিনযনং ৱিনযো, নিগ্গণ্হনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘নিগ্গহং অৰহতীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. ননু চ পঠমং ৱুত্তেসু দ্ৱীসুপি অত্থৱিকপ্পেসু সকত্থে অৰহত্থে চ তদ্ধিতপচ্চযো সদ্দলক্খণতো দিস্সতি, ন পন ‘‘ৱিনযায ধম্মং দেসেতী’’তি ইমস্মিং অত্থে. তস্মা কথমেত্থ তদ্ধিতপচ্চযোতি আহ ‘‘ৱিচিত্ৰা হি তদ্ধিতৱুত্তী’’তি. ৱিচিত্ৰতা চেত্থ লোকপ্পমাণতো ৱেদিতব্বা. তথা হি যস্মিং যস্মিং অত্থে তদ্ধিতপ্পযোগো লোকস্স, তত্থ তত্থ তদ্ধিতৱুত্তি লোকতো সিদ্ধাতি ৱিচিত্ৰা তদ্ধিতৱুত্তি, তস্মা যথা ‘‘মা সদ্দমকাসী’’তি ৱদন্তো ‘‘মাসদ্দিকো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ৱিনযায ধম্মং দেসেতীতি ৱেনযিকোতি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.
কপণপুৰিসোতি গুণৱিৰহিততায দীনমনুস্সো. ব্যঞ্জনানি অৱিচাৰেত্ৱাতি তিস্সদত্তাদিসদ্দেসু ৱিয ‘‘ইমস্মিং অত্থে অযং নাম পচ্চযো’’তি এৱং ব্যঞ্জনৱিচাৰং অকত্ৱা, অনিপ্ফন্নপাটিপদিকৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘দেৱলোকগব্ভসম্পত্তিযা’’তি ৱত্ৱাপি ঠপেত্ৱা ভুম্মদেৱে সেসদেৱেসু গব্ভগ্গহণস্স অভাৱতো পটিসন্ধিযেৱেত্থ গব্ভসম্পত্তীতি ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৱলোকপটিসন্ধিপটিলাভায সংৱত্ততী’’তি. অস্সাতি অভিৱাদনাদিসামীচিকম্মস্স. মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেন্তোতি মাতিতো অপৰিসুদ্ধভাৱং দস্সেন্তো, অক্কোসিতুকামস্স দাসিযা পুত্তোতি দাসিকুচ্ছিম্হি নিব্বত্তভাৱে দোসং দস্সেত্ৱা অক্কোসনং ৱিয ভগৱতো মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেত্ৱা অক্কোসন্তোপি এৱমাহাতি অধিপ্পাযো. গব্ভতোতি দেৱলোকপ্পটিসন্ধিতো. তেনেৱাহ ‘‘অভব্বো দেৱলোকূপপত্তিং পাপুণিতুন্তি অধিপ্পাযো’’তি. ‘‘হীনো ৱা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভো’’তি ইমস্স ৱিগ্গহস্স একেন পৰিযাযেন অধিপ্পাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘দেৱলোকগব্ভপৰিবাহিৰত্তা আযতিং হীনগব্ভপটিলাভভাগী’’তি. ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা আযতিম্পি হীনগব্ভপটিলাভভাগী, তস্মা হীনো ৱা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভোতি অধিপ্পাযো. পুন তস্সেৱ ৱিগ্গহস্স ‘‘কোধৱসেন…পে… দস্সেন্তো’’তি হেট্ঠা ৱুত্তনযস্স অনুৰূপং কত্ৱা অধিপ্পাযং দস্সেন্তো আহ ‘‘হীনো ৱাস্স মাতুকুচ্ছিস্মিং গব্ভৱাসো অহোসীতি অধিপ্পাযো’’তি. গব্ভ-সদ্দো অত্থি মাতুকুচ্ছিপৰিযাযো ‘‘গব্ভে ৱসতি মাণৱো’’তিআদীসু (জা. ১.১৫.৩৬৩) ৱিয. অত্থি মাতুকুচ্ছিস্মিং নিব্বত্তসত্তপৰিযাযো ‘‘অন্তমসো গব্ভপাতনং উপাদাযা’’তিআদীসু (মহাৱ. ১২৯) ৱিয. তত্থ মাতুকুচ্ছিপৰিযাযং গহেত্ৱা অত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘অনাগতে গব্ভসেয্যা’’তি. গব্ভে সেয্যা গব্ভসেয্যা. অনুত্তৰেন মগ্গেনাতি অগ্গমগ্গেন. কম্মকিলেসানং মগ্গেন ৱিহতত্তা আহ ‘‘ৱিহতকাৰণত্তা’’তি. ইতৰা তিস্সোপীতি অণ্ডজসংসেদজওপপাতিকা. এত্থ চ যদিপি ‘‘অপগব্ভো’’তি ইমস্স অনুৰূপতো গব্ভসেয্যা এৱ ৱত্তব্বা, পসঙ্গতো পন লব্ভমানং সব্বম্পি ৱত্তুং ৱট্টতীতি পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিপি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা.
ইদানি সত্তপৰিযাযস্স গব্ভ-সদ্দস্স ৱসেন ৱিগ্গহনানত্তং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. ইমস্মিং পন ৱিকপ্পে গব্ভসেয্যা পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতি উভযম্পি গব্ভসেয্যৱসেনেৱ ৱুত্তন্তিপি ৱদন্তি. ননু চ ‘‘আযতিং গব্ভসেয্যা পহীনা’’তি ৱুত্তত্তা গব্ভস্স সেয্যা এৱ পহীনা, ন পন গব্ভোতি আপজ্জতীতি আহ ‘‘যথা চা’’তিআদি. অথ ‘‘অভিনিব্বত্তী’’তি এত্তকমেৱ অৱত্ৱা পুনব্ভৱগ্গহণং কিমত্থন্তি আহ ‘‘অভিনিব্বত্তি চ নামা’’তিআদি. অপুনব্ভৱভূতাতি খণে খণে উপ্পজ্জমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তি.
ধম্মধাতুন্তি এত্থ ধম্মে অনৱসেসে ধাৰেতি যাথাৱতো উপধাৰেতীতি ধম্মধাতু, ধম্মানং যথাসভাৱতো অৱবুজ্ঝনসভাৱো, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সেতং অধিৱচনং. পটিৱিজ্ঝিত্ৱাতি সচ্ছিকত্ৱা, পটিলভিত্ৱাতি অত্থো, পটিলাভহেতূতি ৱুত্তং হোতি. দেসনাৱিলাসপ্পত্তো হোতীতি ৰুচিৱসেন পৰিৱত্তেত্ৱা দস্সেতুং সমত্থতা দেসনাৱিলাসো, তং পত্তো অধিগতোতি অত্থো. কৰুণাৱিপ্ফাৰন্তি সব্বসত্তেসু মহাকৰুণায ফৰণং. তাদিলক্খণমেৱ পুন উপমায ৱিভাৱেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘পথৱীসমচিত্তত’’ন্তি. যথা পথৱী সুচিঅসুচিনিক্খেপচ্ছেদনভেদনাদীসু ন ৱিকম্পতি, অনুৰোধৱিৰোধং ন পাপুণাতি, এৱং ইট্ঠানিট্ঠেসু লাভালাভাদীসু অনুৰোধৱিৰোধপ্পহানতো অৱিকম্পিতচিত্ততায পথৱীসমচিত্ততন্তি অত্থো. অকুপ্পধম্মতন্তি এত্থ অকুপ্পধম্মো নাম ফলসমাপত্তীতি কেচি ৱদন্তি. ‘‘পৰেসু পন অক্কোসন্তেসুপি অত্তনো পথৱীসমচিত্ততায অকুপ্পনসভাৱতন্তি এৱমেত্থ অত্থো গহেতব্বো’’তি অম্হাকং খন্তি. জৰায অনুসটন্তি জৰায পলিৱেঠিতং. ব্ৰাহ্মণস্স ৱুদ্ধতায আসন্নৱুত্তিমৰণন্তি সম্ভাৱনৱসেন ‘‘অজ্জ মৰিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘মহন্তেন খো পন উস্সাহেনা’’তি সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি এৱং সঞ্জাতমহুস্সাহেন. অপ্পটিসমং পুৰেজাতভাৱন্তি অনঞ্ঞসাধাৰণং পুৰেজাতভাৱং. নত্থি এতস্স পটিসমোতি অপ্পটিসমো, পুৰেজাতভাৱো.
পক্খে ৱিধুনন্তাতি পত্তে চালেন্তা. নিক্খমন্তানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং, নিক্খন্তেসূতি অত্থো.
সো জেট্ঠো ইতি অস্স ৱচনীযোতি যো পঠমতৰং অণ্ডকোসতো নিক্খন্তো কুক্কুটপোতকো, সো জেট্ঠোতি ৱচনীযো অস্স, ভৱেয্যাতি অত্থো. সম্পটিপাদেন্তোতি সংসন্দেন্তো. তিভূমপৰিযাপন্নাপি সত্তা অৱিজ্জাকোসস্স অন্তো পৱিট্ঠা তত্থ তত্থ অপ্পহীনায অৱিজ্জায ৱেঠিতত্তাতি আহ ‘‘অৱিজ্জাকোসস্স অন্তো পৱিট্ঠেসু সত্তেসূ’’তি অণ্ডকোসন্তি বীজকপালং. লোকসন্নিৱাসেতি লোকোযেৱ সঙ্গম্ম সমাগম্ম নিৱাসনট্ঠেন লোকসন্নিৱাসো, সত্তনিকাযো. সম্মাসম্বোধিন্তি এত্থ সম্মাতি অৱিপৰীতত্থো, সং-সদ্দো সামন্তি ইমমত্থং দীপেতি. তস্মা সম্মা অৱিপৰীতেনাকাৰেন সযমেৱ চত্তাৰি সচ্চানি বুজ্ঝতি পটিৱিজ্ঝতীতি সম্মাসম্বোধীতি মগ্গো ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ বোধি’’ন্তি, সম্মা সযমেৱ চ বুজ্ঝনকন্তি অত্থো. সম্মাতি ৱা পসত্থৱচনো, সং-সদ্দো সুন্দৰৱচনোতি আহ ‘‘অথ ৱা পসত্থং সুন্দৰঞ্চ বোধি’’ন্তি.
অসব্বগুণদাযকত্তাতি সব্বগুণানং অদাযকত্তা. সব্বগুণে ন দদাতীতি হি অসব্বগুণদাযকো, অসমত্থসমাসোযং গমকত্তা যথা ‘‘অসূৰিযপস্সানি মুখানী’’তি. তিস্সো ৱিজ্জাতি উপনিস্সযৱতো সহেৱ অৰহত্তফলেন তিস্সো ৱিজ্জা দেতি. ননু চেত্থ তীসু ৱিজ্জাসু আসৱক্খযঞাণস্স মগ্গপৰিযাপন্নত্তা কথমেতং যুজ্জতি ‘‘মগ্গো তিস্সো ৱিজ্জা দেতী’’তি? নাযং দোসো. সতিপি আসৱক্খযঞাণস্স মগ্গপৰিযাপন্নভাৱে অট্ঠঙ্গিকে মগ্গে সতি মগ্গঞাণেন সদ্ধিং তিস্সো ৱিজ্জা পৰিপুণ্ণা হোন্তীতি ‘‘মগ্গো তিস্সো ৱিজ্জা দেতী’’তি ৱুচ্চতি. ছ অভিঞ্ঞাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সাৱকপাৰমিঞাণন্তি অগ্গসাৱকেহি পটিলভিতব্বমেৱ লোকিযলোকুত্তৰঞাণং. পচ্চেকবোধিঞাণন্তি এত্থাপি ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অব্ভঞ্ঞাসিন্তি জানিং. জাননঞ্চ ন অনুস্সৱাদিৱসেনাতি আহ ‘‘পটিৱিজ্ঝি’’ন্তি, পচ্চক্খমকাসিন্তি অত্থো. পটিৱেধোপি ন দূৰে ঠিতস্স লক্খণপ্পটিৱেধো ৱিযাতি আহ ‘‘পত্তোম্হী’’তি, পাপুণিন্তি অত্থো. পাপুণনঞ্চ ন সযং গন্ত্ৱাতি আহ ‘‘অধিগতোম্হী’’তি, সন্তানে উপ্পাদনৱসেন পটিলভিন্তি অত্থো.
ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সম্মদেৱ পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. যথা কুক্কুটিযা অণ্ডেসু তিৱিধকিৰিযাকৰণং কুক্কুটচ্ছাপকানং অণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকাৰণং, এৱং বোধিসত্তভূতস্স ভগৱতো তিৱিধানুপস্সনাকৰণং অৱিজ্জণ্ডকোসতো নিক্খমনস্স মূলকাৰণন্তি আহ ‘‘যথা হি তস্সা কুক্কুটিযা…পে… তিৱিধানুপস্সনাকৰণ’’ন্তি. ‘‘সন্তানে’’তি ৱুত্তত্তা অণ্ডসদিসতা সন্তানস্স, বহি নিক্খন্তকুক্কুটচ্ছাপকসদিসতা বুদ্ধগুণানং, বুদ্ধগুণাতি চ অত্থতো বুদ্ধোযেৱ ‘‘তথাগতস্স খো এতং, ৱাসেট্ঠ, অধিৱচনং ধম্মকাযো ইতিপী’’তি ৱচনতো. অৱিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৱোতি বলৱৱিপস্সনাৱসেন অৱিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৱো, পটিচ্ছাদনসামঞ্ঞেন চ অৱিজ্জায অণ্ডকোসসদিসতা. মুদুভূতস্সপি খৰভাৱাপত্তি হোতীতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘থদ্ধখৰভাৱো’’তি ৱুত্তং. তিক্খখৰৱিপ্পসন্নসূৰভাৱোতি এত্থ পৰিগ্গয্হমানেসু সঙ্খাৰেসু ৱিপস্সনাঞাণস্স সমাধিন্দ্ৰিযৱসেন সুখানুপ্পৱেসো তিক্খতা, অনুপৱিসিত্ৱাপি সতিন্দ্ৰিযৱসেন অনতিক্কমনতো অকুণ্ঠতা খৰভাৱো. তিক্খোপি হি একচ্চো সৰো লক্খং পত্ৱা কুণ্ঠো হোতি, ন তথা ইদং. সতিপি খৰভাৱে সুখুমপ্পৱত্তিৱসেন কিলেসসমুদাচাৰসঙ্খোভৰহিততায সদ্ধিন্দ্ৰিযৱসেন পসন্নভাৱো, সতিপি পসন্নভাৱে অন্তৰা অনোসক্কিত্ৱা কিলেসপচ্চত্থিকানং সুট্ঠু অভিভৱনতো ৱীৰিযিন্দ্ৰিযৱসেন সূৰভাৱো ৱেদিতব্বো. এৱমিমেহি পকাৰেহি সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণমেৱ গহিতন্তি দট্ঠব্বং. ৱিপস্সনাঞাণস্স পৰিণামকালোতি ৱিপস্সনায ৱুট্ঠানগামিনিভাৱাপত্তি. তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধাৰেন্তী ৱিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. গব্ভং গণ্হাপেত্ৱাতি সঙ্খাৰুপেক্খায অনন্তৰং সিখাপ্পত্তঅনুলোমৱিপস্সনাৱসেন মগ্গৱিজাযনত্থং গব্ভং গণ্হাপেত্ৱা. অভিঞ্ঞাপক্খেতি লোকিযাভিঞ্ঞাপক্খে. লোকুত্তৰাভিঞ্ঞা হি অৱিজ্জণ্ডকোসং পদালিতা. পোত্থকেসু পন কত্থচি ‘‘ছাভিঞ্ঞাপক্খে’’তি লিখন্তি, সো অপাঠোতি ৱেদিতব্বো.
জেট্ঠো সেট্ঠোতি ৱুদ্ধতমত্তা জেট্ঠো, সব্বগুণেহি উত্তমত্তা পসত্থতমোতি সেট্ঠো.
ইদানি ‘‘আৰদ্ধং খো পন মে, ব্ৰাহ্মণ, ৱীৰিয’’ন্তিআদিকায দেসনায অনুসন্ধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘এৱং ভগৱা’’তিআদি. তত্থ পুব্বভাগতো পভুতীতি ভাৱনায পুব্বভাগীযৱীৰিযাৰম্ভাদিতো পট্ঠায. মুট্ঠস্সতিনাতি ৱিনট্ঠস্সতিনা, সতিৱিৰহিতেনাতি অত্থো. সাৰদ্ধকাযেনাতি সদৰথকাযেন. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৱপ্পত্তে ঠানে. বোধীতি হি পঞ্ঞা ৱুচ্চতি. সা এত্থ মণ্ডা পসন্না জাতাতি সো পদেসো ‘‘বোধিমণ্ডো’’তি পঞ্ঞাতো. পগ্গহিতন্তি আৰম্ভং সিথিলং অকত্ৱা দড়্হপৰক্কমসঙ্খাতুস্সহনভাৱেন গহিতং. তেনাহ ‘‘অসিথিলপ্পৱত্তিত’’ন্তি. অসল্লীনন্তি অসঙ্কুচিতং কোসজ্জৱসেন সঙ্কোচং অনাপন্নং. উপট্ঠিতাতি ওগাহনসঙ্খাতেন অপিলাপনভাৱেন আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠিতা. তেনাহ ‘‘আৰম্মণাভিমুখীভাৱেনা’’তি. সম্মোসস্স ৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তিযা ন সম্মুট্ঠাতি অসম্মুট্ঠা. কিঞ্চাপি চিত্তপ্পস্সদ্ধিৱসেন চিত্তমেৱ পস্সদ্ধং, কাযপ্পস্সদ্ধিৱসেনেৱ চ কাযো পস্সদ্ধো হোতি, তথাপি যস্মা কাযপ্পস্সদ্ধি উপ্পজ্জমানা চিত্তপ্পস্সদ্ধিযা সহেৱ উপ্পজ্জতি, ন ৱিনা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কাযচিত্তপ্পস্সদ্ধিৱসেনা’’তি. কাযপ্পস্সদ্ধিযা উভযেসম্পি কাযানং পস্সম্ভনাৱহত্তা ৱুত্তং ‘‘ৰূপকাযোপি পস্সদ্ধোযেৱ হোতী’’তি.
সো চ খোতি সো চ খো কাযো. ৱিগতদৰথোতি ৱিগতকিলেসদৰথো. নামকাযে হি ৱিগতদৰথে ৰূপকাযোপি ৱূপসন্তদৰথপৰিড়াহো হোতি. সম্মা আহিতন্তি নানাৰম্মণেসু ৱিধাৱনসঙ্খাতং ৱিক্খেপং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা একস্মিংযেৱ আৰম্মণে অৱিক্খিত্তভাৱাপাদনেন সম্মদেৱ আহিতং ঠপিতং. তেনাহ ‘‘সুট্ঠু ঠপিত’’ন্তিআদি. চিত্তস্স অনেকগ্গভাৱো ৱিক্খেপৱসেন চঞ্চলতা, সা সতি একগ্গতায ন হোতীতি আহ ‘‘একগ্গং অচলং নিপ্ফন্দন’’ন্তি. এত্তাৱতাতি ‘‘আৰদ্ধং খো পনা’’তিআদিনা ৱীৰিযসতিপস্সদ্ধিসমাধীনং কিচ্চসিদ্ধিদস্সনেন. ননু চ সদ্ধাপঞ্ঞানম্পি কিচ্চসিদ্ধি ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদায ইচ্ছিতব্বাতি? সচ্চং, সা পন নানন্তৰিকভাৱেন অৱুত্তসিদ্ধাতি ন গহিতা. অসতি হি সদ্ধায ৱীৰিযাৰম্ভাদীনং অসম্ভৱোযেৱ, পঞ্ঞাপৰিগ্গহে চ নেসং অসতি ঞাযাৰম্ভাদিভাৱো ন সিযা, তথা অসল্লীনাসম্মোসতাদযো ৱীৰিযাদীনন্তি অসল্লীনতাদিগ্গহণেনেৱেত্থ পঞ্ঞাকিচ্চসিদ্ধি গহিতাতি দট্ঠব্বং. ঝানভাৱনাযং ৱা সমাধিকিচ্চং অধিকং ইচ্ছিতব্বন্তি দস্সেতুং সমাধিপৰিযোসানাৱ ঝানস্স পুব্বভাগপ্পটিপদা কথিতাতি দট্ঠব্বং.
অতীতভৱে খন্ধা তপ্পটিবদ্ধানি নামগোত্তানি চ সব্বং পুব্বেনিৱাসংত্ৱেৱ গহিতন্তি আহ ‘‘কিং ৱিদিতং কৰোতি? পুব্বেনিৱাস’’ন্তি. মোহো পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমো ৱিয তমোতি আহ ‘‘স্ৱেৱ মোহো’’তি. ওভাসকৰণট্ঠেনাতি কাতব্বতো কৰণং. ওভাসোৱ কৰণং ওভাসকৰণং. অত্তনো পচ্চযেহি ওভাসভাৱেন নিব্বত্তেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. সেসং পসংসাৱচনন্তি পটিপক্খৱিধমনপৱত্তিৱিসেসানং বোধনতো ৱুত্তং. অৱিজ্জা ৱিহতাতি এতেন ৱিজাননট্ঠেন ৱিজ্জাতি অযম্পি অত্থো দীপিতোতি দট্ঠব্বং. ‘‘কস্মা? যস্মা ৱিজ্জা উপ্পন্না’’তি এতেন ৱিজ্জাপটিপক্খা অৱিজ্জা. পটিপক্খতা চস্সা পহাতব্বভাৱেন ৱিজ্জায চ পহাযকভাৱেনাতি দস্সেতি. এস নযো ইতৰস্মিম্পি পদদ্ৱযেতি ইমিনা ‘‘তমো ৱিহতো ৱিনট্ঠো. কস্মা? যস্মা আলোকো উপ্পন্নো’’তি ইমমত্থং অতিদিসতি. কিলেসানং আতাপনপৰিতাপনট্ঠেন ৱীৰিযং আতাপোতি আহ ‘‘ৱীৰিযাতাপেন আতাপিনো’’তি, ৱীৰিযৱতোতি অত্থো. পেসিতত্তস্সাতি যথাধিপ্পেতত্থসিদ্ধিং পতি ৱিস্সট্ঠচিত্তস্স. যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৱিহৰতোতি অঞ্ঞস্সপি কস্সচি মাদিসস্সাতি অধিপ্পাযো. পধানানুযোগস্সাতি সম্মপ্পধানমনুযুত্তস্স.
পচ্চৱেক্খণঞাণপৰিগ্গহিতন্তি ন পঠমদুতিযঞাণদ্ৱযাধিগমং ৱিয কেৱলন্তি অধিপ্পাযো. দস্সেন্তোতি নিগমনৱসেন দস্সেন্তো. সৰূপতো হি পুব্বে দস্সিতমেৱাতি.
তিক্খত্তুং জাতোতি ইমিনা পন ইদং দস্সেতি – ‘‘অহং, ব্ৰাহ্মণ, পঠমৱিজ্জায জাতোযেৱ পুৰেজাতস্স সহজাতস্স ৱা অভাৱতো সব্বেসং ৱুদ্ধো মহল্লকো, কিমঙ্গং পন তীহি ৱিজ্জাহি তিক্খত্তুং জাতো’’তি. পুব্বেনিৱাসঞাণেন অতীতংসঞাণন্তি অতীতাৰম্মণসভাগতায তব্ভাৱিভাৱতো চ পুব্বেনিৱাসঞাণেন অতীতংসঞাণং পকাসেত্ৱাতি যোজেতব্বং. তত্থ অতীতংসঞাণন্তি অতীতক্খন্ধাযতনধাতুসঙ্খাতে অতীতে কোট্ঠাসে অপ্পটিহতঞাণং. দিব্বচক্খুঞাণস্স পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণত্তা যথাকম্মূপগঞাণস্স অনাগতংসঞাণস্স চ দিব্বচক্খুৱসেনেৱ ইজ্ঝনতো দিব্বচক্খুনো পৰিভণ্ডঞাণত্তা দিব্বচক্খুম্হিযেৱ চ ঠিতস্স চেতোপৰিযঞাণসিদ্ধিতো ৱুত্তং ‘‘দিব্বচক্খুনা পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণ’’ন্তি. তত্থ দিব্বচক্খুনাতি সপৰিভণ্ডেন দিব্বচক্খুঞাণেন. পচ্চুপ্পন্নংসো চ অনাগতংসো চ পচ্চুপ্পন্নানাগতংসং, তত্থ ঞাণং পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণং. আসৱক্খযঞাণাধিগমেনেৱ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স ৱিয সেসাসাধাৰণছঞাণদসবলঞাণআৱেণিকবুদ্ধধম্মাদীনম্পি অনঞ্ঞসাধাৰণানং বুদ্ধগুণানং ইজ্ঝনতো ৱুত্তং ‘‘আসৱক্খযেন সকললোকিযলোকুত্তৰগুণ’’ন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণে পকাসেত্ৱা’’তি.
পীতিৱিপ্ফাৰপৰিপুণ্ণগত্তচিত্তোতি পীতিফৰণেন পৰিপুণ্ণকাযচিত্তো. অঞ্ঞাণন্তি অঞ্ঞাণস্সাতি অত্থো. ধি-সদ্দযোগতো হি সামিঅত্থে এতং উপযোগৱচনং. সেসমেত্থ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ৱেৰঞ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সীহসুত্তৱণ্ণনা
১২. দুতিযে সন্থাগাৰং (ম. নি. অট্ঠ. ১.২২; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৪৩) নাম একা মহাসালাৱ. উয্যোগকালাদীসু হি ৰাজানো তত্থ ঠত্ৱা ‘‘এত্তকা পুৰতো গচ্ছন্তু, এত্তকা পচ্ছা’’তিআদিনা তত্থ নিসীদিত্ৱা সন্থং কৰোন্তি, মৰিযাদং বন্ধন্তি, তস্মা তং ঠানং ‘‘সন্থাগাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. উয্যোগট্ঠানতো চ আগন্ত্ৱা যাৱ গেহে গোমযপৰিভণ্ডাদিৱসেন পটিজগ্গনং কৰোন্তি, তাৱ একং দ্ৱে দিৱসে তে ৰাজানো তত্থ সন্থম্ভন্তীতিপি সন্থাগাৰং. তেসং ৰাজূনং সহ অত্থানুসাসনং অগাৰন্তিপি সন্থাগাৰং. গণৰাজানো হি তে, তস্মা উপ্পন্নং কিচ্চং একস্স ৱসেন ন সিজ্ঝতি, সব্বেসং ছন্দো লদ্ধুং ৱট্টতি, তস্মা সব্বে তত্থ সন্নিপতিত্ৱা অনুসাসন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘সহ অত্থানুসাসনং অগাৰ’’ন্তি. যস্মা ৱা তত্থ সন্নিপতিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং কালে কসিতুং ৱট্টতি, ইমস্মিং কালে ৱপিতু’’ন্তিআদিনা নযেন ঘৰাৱাসকিচ্চানি সম্মন্তযন্তি, তস্মা ছিদ্দাৱছিদ্দং ঘৰাৱাসং সন্থৰন্তীতিপি সন্থাগাৰং.
পুত্তদাৰধনাদিউপকৰণপৰিচ্চাগো পাৰমিযো. অত্তনো অঙ্গপৰিচ্চাগো উপপাৰমিযো. অত্তনোৱ জীৱিতপৰিচ্চাগো পৰমত্থপাৰমিযো. ঞাতীনং অত্থচৰিযা ঞাতত্থচৰিযা. লোকস্স অত্থচৰিযা লোকত্থচৰিযা. কম্মস্সকতঞাণৱসেন অনৱজ্জকম্মাযতনসিপ্পাযতনৱিজ্জাট্ঠানপৰিচযৱসেন খন্ধাযতনাদিপৰিচযৱসেন লক্খণত্তযতীৰণৱসেন চ ঞাণচাৰো বুদ্ধচৰিযা. অঙ্গনযনধনৰজ্জপুত্তদাৰপৰিজ্জাগৱসেন পঞ্চ মহাপৰিচ্চাগে পৰিচ্চজন্তেন. সতিপি মহাপৰিচ্চাগানং দানপাৰমিভাৱে পৰিচ্চাগৱিসেসসভাৱদস্সনত্থঞ্চেৱ সুদুক্কৰভাৱদস্সনত্থঞ্চ পঞ্চমহাপৰিচ্চাগানং ৱিসুং গহণং, ততোযেৱ চ অঙ্গপৰিচ্চাগতো ৱিসুং নযনপৰিচ্চাগগ্গহণং. পৰিচ্চাগভাৱসামঞ্ঞেপি ধনৰজ্জপৰিচ্চাগতো পুত্তদাৰপৰিচ্চাগগ্গহণঞ্চ ৱিসুং কতং. পব্বজ্জাৱ সঙ্খেপো.
সত্তসু অনুপস্সনাসূতি অনিচ্চানুপস্সনা, দুক্খানুপস্সনা, অনত্তানুপস্সনা, নিব্বিদানুপস্সনা, ৱিৰাগানুপস্সনা, নিৰোধানুপস্সনা, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাতি ইমাসু সত্তসু অনুপস্সনাসু.
অনুৱিচ্চকাৰন্তি অৱেচ্চকৰণং. দ্ৱীহি কাৰণেহি অনিয্যানিকসাসনে ঠিতা অত্তনো সাৱকত্তং উপগতে পগ্গণ্হন্তি, তানি দস্সেতুং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৱুত্তং.
অনুপুব্বিং কথন্তি (দী. নি. টী. ২.৭৫-৭৬) অনুপুব্বং কথেতব্বকথং. কা পন সাতি? দানাদিকথা. তত্থ দানকথা তাৱ পচুৰজনেসুপি পৱত্তিযা সব্বসত্তসাধাৰণত্তা সুকৰত্তা সীলে পতিট্ঠানস্স উপাযভাৱতো চ আদিতো কথিতা. পৰিচ্চাগসীলো হি পুগ্গলো পৰিগ্গহৱত্থূসু নিস্সঙ্গভাৱতো সুখেনেৱ সীলানি সমাদিযতি, তত্থ চ সুপ্পতিট্ঠিতো হোতি. সীলেন দাযকপ্পটিগ্গাহকৱিসুদ্ধিতো পৰানুগ্গহং ৱত্ৱা পৰপীড়ানিৱত্তিৱচনতো কিৰিযাধম্মং ৱত্ৱা অকিৰিযাধম্মৱচনতো, ভোগসম্পত্তিহেতুং ৱত্ৱা ভৱসম্পত্তিহেতুৱচনতো চ দানকথানন্তৰং সীলকথা কথিতা. ‘‘তঞ্চ সীলং ৱট্টনিস্সিতং, অযং ভৱসম্পত্তি তস্স ফল’’ন্তি দস্সনত্থং. ‘‘ইমেহি চ দানসীলমযেহি পণীতপণীততৰাদিভেদভিন্নেহি পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থূহি এতা চাতুমহাৰাজিকাদীসু পণীতপণীততৰাদিভেদভিন্না অপৰিমেয্যা দিব্বভোগসম্পত্তিযো লদ্ধব্বা’’তি দস্সনত্থং তদনন্তৰং সগ্গকথা. ‘‘স্ৱাযং সগ্গো ৰাগাদীহি উপক্কিলিট্ঠো, সব্বথানুপক্কিলিট্ঠো অৰিযমগ্গো’’তি দস্সনত্থং সগ্গানন্তৰং মগ্গো, মগ্গঞ্চ কথেন্তেন তদধিগমূপাযসন্দস্সনত্থং সগ্গপৰিযাপন্নাপি পগেৱ ইতৰে সব্বেপি কামা নাম বহ্ৱাদীনৱা অনিচ্চা অদ্ধুৱা ৱিপৰিণামধম্মাতি কামানং আদীনৱো. ‘‘হীনা গম্মা পোথুজ্জনিকা অনৰিযা অনত্থসংহিতা’’তি তেসং ওকাৰো লামকভাৱো. সব্বেপি ভৱা কিলেসানং ৱত্থুভূতাতি তত্থ সংকিলেসো. সব্বসো সংকিলেসৱিপ্পমুত্তং নিব্বানন্তি নেক্খম্মে আনিসংসো চ কথেতব্বোতি অযমত্থো মগ্গন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দেন আদি-অত্থেন দীপিতোতি ৱেদিতব্বং.
সুখানং নিদানন্তি দিট্ঠধম্মিকানং সম্পৰাযিকানং নিব্বানুপসংহিতানঞ্চাতি সব্বেসম্পি সুখানং কাৰণং. যঞ্হি কিঞ্চি লোকে ভোগসুখং নাম, তং সব্বং দানাধীনন্তি পাকটোযমত্থো. যং পন ঝানৱিপস্সনামগ্গফলনিব্বানপ্পটিসংযুত্তং সুখং, তস্সপি দানং উপনিস্সযপচ্চযো হোতিযেৱ. সম্পত্তীনং মূলন্তি যা ইমা লোকে পদেসৰজ্জসিৰিস্সৰিযসত্তৰতনসমুজ্জলচক্কৱত্তিসম্পদাতি এৱংপভেদা মানুসিকা সম্পত্তিযো, যা চ চাতুমহাৰাজিকাদিগতা দিব্বসম্পত্তিযো, যা ৱা পনঞ্ঞাপি সম্পত্তিযো, তাসং সব্বাসং ইদং মূলকাৰণং. ভোগানন্তি ভুঞ্জিতব্বট্ঠেন ‘‘ভোগো’’তি লদ্ধনামানং পিযমনাপিযৰূপাদীনং তন্নিস্সযানং ৱা উপভোগসুখানং পতিট্ঠা নিচ্চলাধিট্ঠানতায. ৱিসমগতস্সাতি ব্যসনপ্পত্তস্স. তাণন্তি ৰক্খা, ততো পৰিপালনতো. লেণন্তি ব্যসনেহি পৰিপাতিযমানস্স ওলীযনপ্পদেসো. গতীতি গন্তব্বট্ঠানং. পৰাযণন্তি পটিসৰণং. অৱস্সযোতি ৱিনিপতিতুং অদেন্তো নিস্সযো. আৰম্মণন্তি ওলুব্ভাৰম্মণং.
ৰতনমযসীহাসনসদিসন্তি সব্বৰতনমযসত্তঙ্গমহাসীহাসনসদিসং. এৱং হিস্স মহগ্ঘং হুত্ৱা সব্বসো ৱিনিপতিতুং অপ্পদানট্ঠো দীপিতো হোতি. মহাপথৱীসদিসং গতগতট্ঠানে পতিট্ঠানস্স লভাপনতো. যথা দুব্বলস্স পুৰিসস্স আলম্বনৰজ্জু উত্তিট্ঠতো তিট্ঠতো চ উপত্থম্ভো, এৱং দানং সত্তানং সম্পত্তিভৱে উপপত্তিযা ঠিতিযা চ পচ্চযোতি আহ ‘‘আলম্বনট্ঠেন আলম্বনৰজ্জুসদিস’’ন্তি. দুক্খনিত্থৰণট্ঠেনাতি দুগ্গতিদুক্খট্ঠাননিত্থৰণট্ঠেন. সমস্সাসনট্ঠেনাতি লোভমচ্ছৰিযাদিপটিসত্তুপদ্দৱতো সমস্সাসনট্ঠেন. ভযপৰিত্তাণট্ঠেনাতি দালিদ্দিযভযতো পৰিপালনট্ঠেন. মচ্ছেৰমলাদীহীতি মচ্ছেৰলোভদোসমদইস্সামিচ্ছাদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাদিচিত্তমলেহি. অনুপলিত্তট্ঠেনাতি অনুপক্কিলিট্ঠতায. তেসন্তি মচ্ছেৰমলাদীনং. তেসং এৱ দুৰাসদট্ঠেন. অসন্তাসনট্ঠেনাতি সন্তাসহেতুঅভাৱেন. যো হি দাযকো দানপতি, সো সম্পতিপি ন কুতোচি সন্তসতি, পগেৱ আযতিং. বলৱন্তট্ঠেনাতি মহাবলৱতায. দাযকো হি দানপতি সম্পতি পক্খবলেন বলৱা হোতি, আযতিং পন কাযবলাদীহিপি. অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেনাতি ‘‘ৱড্ঢিকাৰণ’’ন্তি অভিসম্মতভাৱেন. ৱিপত্তিভৱতো সম্পত্তিভৱূপনযনং খেমন্তভূমিসম্পাপনং.
ইদানি মহাবোধিচৰিযভাৱেনপি দানগুণং দস্সেতুং ‘‘দানং নামেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অত্তানং নিয্যাতেন্তেনাতি এতেন ‘‘দানফলং সম্মদেৱ পস্সন্তা মহাপুৰিসা অত্তনো জীৱিতম্পি পৰিচ্চজন্তি, তস্মা কো নাম ৱিঞ্ঞুজাতিকো বাহিৰে ৱত্থুস্মিং পগেৱ সঙ্গং কৰেয্যা’’তি ওৱাদং দেতি. ইদানি যা লোকিযা লোকুত্তৰা চ উক্কংসগতা সম্পত্তিযো, তা সব্বা দানতোযেৱ পৱত্তন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘দানঞ্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ সক্কমাৰব্ৰহ্মসম্পত্তিযো অত্তহিতায এৱ, চক্কৱত্তিসম্পত্তি পন অত্তহিতায পৰহিতায চাতি দস্সেতুং সা তাসং পৰতো চক্কৱত্তিসম্পত্তি ৱুত্তা. এতা লোকিযা, ইমা পন লোকুত্তৰাতি দস্সেতুং ‘‘সাৱকপাৰমিঞাণ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তাসুপি উক্কট্ঠুক্কট্ঠতৰুক্কট্ঠতমতং দস্সেতুং কমেন ঞাণত্তযং ৱুত্তং. তেসং পন দানস্স পচ্চযভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তোযেৱ. এতেনেৱ তস্স ব্ৰহ্মসম্পত্তিযাপি পচ্চযভাৱো দীপিতোতি ৱেদিতব্বো.
দানঞ্চ নাম দক্খিণেয্যেসু হিতজ্ঝাসযেন পূজনজ্ঝাসযেন ৱা অত্তনো সন্তকস্স পৰেসং পৰিচ্চজনং, তস্মা দাযকো পুৰিসপুগ্গলো পৰে হন্তি, পৰেসং ৱা সন্তকং হৰতীতি অট্ঠানমেতন্তি আহ ‘‘দানং দেন্তো সীলং সমাদাতুং সক্কোতী’’তি. সীলালঙ্কাৰসদিসো অলঙ্কাৰো নত্থি সোভাৱিসেসাৱহত্তা সীলস্স. সীলপুপ্ফসদিসং পুপ্ফং নত্থীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সীলগন্ধসদিসো গন্ধো নত্থীতি এত্থ ‘‘চন্দনং তগৰং ৱাপী’’তিআদিকা (ধ. প. ৫৫) গাথা – ‘‘গন্ধো ইসীনং চিৰদিক্খিতানং, কাযা চুতো গচ্ছতি মালুতেনা’’তিআদিকা (জা. ২.১৭.৫৫) জাতকগাথাযো চ আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বা. সীলঞ্হি সত্তানং আভৰণঞ্চেৱ অলঙ্কাৰো চ গন্ধৱিলেপনঞ্চ পৰস্স দস্সনীযভাৱাৱহঞ্চ. তেনাহ ‘‘সীলালঙ্কাৰেন হী’’তিআদি.
অযং সগ্গো লব্ভতীতি ইদং মজ্ঝিমেহি আৰদ্ধং সীলং সন্ধাযাহ. তেনেৱাহ সক্কো দেৱৰাজা –
‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতি;
মজ্ঝিমেন চ দেৱত্তং, উত্তমেন ৱিসুজ্ঝতী’’তি. (জা. ১.৮.৭৫);
ইট্ঠোতি সুখো. কন্তোতি কমনীযো. মনাপোতি মনৱড্ঢনকো. তং পন তস্স ইট্ঠাদিভাৱং দস্সেতুং ‘‘নিচ্চমেত্থ কীড়া’’তিআদি ৱুত্তং.
দোসোতি অনিচ্চতাদিনা অপ্পস্সাদাদিনা চ দূসিতভাৱো, যতো তে ৱিঞ্ঞূনং চিত্তং নাৰাধেন্তি. অথ ৱা আদীনং ৱাতি পৱত্ততীতি আদীনৱো, পৰমকপণতা. তথা চ কামা যথাতথং পচ্চৱেক্খন্তানং পচ্চুপতিট্ঠন্তি. লামকভাৱোতি অসেট্ঠেহি সেৱিতব্বো, সেট্ঠেহি ন সেৱিতব্বো নিহীনভাৱো. সংকিলিস্সনন্তি ৱিবাধকতা উপতাপকতা চ.
নেক্খম্মে আনিসংসন্তি এত্থ ‘‘যত্তকা কামেসু আদীনৱা, তপ্পটিপক্খতো তত্তকা নেক্খম্মে আনিসংসা. অপিচ নেক্খম্মং নামেতং অসম্বাধং অসংকিলিট্ঠং, নিক্খন্তং কামেহি, নিক্খন্তং কামসঞ্ঞায, নিক্খন্তং কামৱিতক্কেহি, নিক্খন্তং কামপৰিড়াহেহি, নিক্খন্তং ব্যাপাদসঞ্ঞাযা’’তিআদিনা নযেন নেক্খম্মে আনিসংসে পকাসেসি. পব্বজ্জাযং ঝানাদীসু চ গুণে ৱিভাৱেসি ৱণ্ণেসি. কল্লচিত্তন্তি কম্মনিযচিত্তং হেট্ঠা পৱত্তিতদেসনায অস্সদ্ধিযাদীনং চিত্তদোসানং ৱিগতত্তা উপৰি দেসনায ভাজনভাৱূপগমেন কম্মক্খমচিত্তং. অট্ঠকথাযং পন যস্মা অস্সদ্ধিযাদযো চিত্তস্স ৰোগভূতা, তদা তে ৱিগতা, তস্মা আহ ‘‘অৰোগচিত্ত’’ন্তি. দিট্ঠিমানাদিকিলেসৱিগমেন মুদুচিত্তং. কামচ্ছন্দাদিৱিগমেন ৱিনীৱৰণচিত্তং. সম্মাপটিপত্তিযং উড়াৰপীতিপামোজ্জযোগেন উদগ্গচিত্তং. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা পসন্নচিত্তং. যদা ভগৱা অঞ্ঞাসীতি সম্বন্ধো. অথ ৱা কল্লচিত্তন্তি কামচ্ছন্দৱিগমেন অৰোগচিত্তং. মুদুচিত্তন্তি ব্যাপাদৱিগমেন মেত্তাৱসেন অকঠিনচিত্তং. ৱিনীৱৰণচিত্তন্তি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চৱিগমেন অৱিক্খেপতো তেন অপিহিতচিত্তং. উদগ্গচিত্তন্তি থিনমিদ্ধৱিগমেন সম্পগ্গহিতৱসেন অলীনচিত্তং. পসন্নচিত্তন্তি ৱিচিকিচ্ছাৱিগমেন সম্মাপটিপত্তিযং অধিমুত্তচিত্তন্তি এৱমেত্থ সেসপদানং অত্থো ৱেদিতব্বো.
সেয্যথাপীতিআদিনা উপমাৱসেন সীহস্স কিলেসপ্পহানং অৰিযমগ্গুপ্পাদনঞ্চ দস্সেতি. অপগতকাড়কন্তি ৱিগতকাড়কং. সম্মদেৱাতি সুট্ঠুদেৱ. ৰজনন্তি নীলপীতলোহিতাদিৰঙ্গজাতং. পটিগ্গণ্হেয্যাতি গণ্হেয্য, পভস্সৰং ভৱেয্য. তস্মিংযেৱ আসনেতি তস্সংযেৱ নিসজ্জাযং. এতেনস্স লহুৱিপস্সকতা তিক্খপঞ্ঞতা সুখপ্পটিপদখিপ্পাভিঞ্ঞতা চ দস্সিতা হোতি. ৱিৰজন্তি অপাযগমনীযৰাগৰজাদীনং ৱিগমেন ৱিৰজং. অনৱসেসদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছামলাপগমেন ৱীতমলং. পঠমমগ্গৱজ্ঝকিলেসৰজাভাৱেন ৱা ৱিৰজং. পঞ্চৱিধদুস্সীল্যমলৱিগমেন ৱীতমলং. তস্স উপ্পত্তিআকাৰদস্সনত্থন্তি কস্মা ৱুত্তং? ননু মগ্গঞাণং অসঙ্খতধম্মাৰম্মণন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. তত্থ পটিৱিজ্ঝন্তন্তি অসম্মোহপ্পটিৱেধৱসেন পটিৱিজ্ঝন্তং. তেনাহ ‘‘কিচ্চৱসেনা’’তি. তত্ৰিদং উপমাসংসন্দনং – ৱত্থং ৱিয চিত্তং, ৱত্থস্স আগন্তুকমলেহি কিলিট্ঠভাৱো ৱিয চিত্তস্স ৰাগাদিমলেহি সংকিলিট্ঠভাৱো, ধোৱনসিলাতলং ৱিয অনুপুব্বীকথা, উদকং ৱিয সদ্ধা, উদকেন তেমেত্ৱা ঊসগোমযছাৰিকখাৰেহি কাড়কে সম্মদ্দিত্ৱা ৱত্থস্স ধোৱনপ্পযোগো ৱিয সদ্ধাসিনেহেন তেমেত্ৱা তেমেত্ৱা সতিসমাধিপঞ্ঞাহি দোসে সিথিলে কত্ৱা সুতাদিৱিধিনা চিত্তস্স সোধনে ৱীৰিযাৰম্ভো. তেন পযোগেন ৱত্থে কাড়কাপগমো ৱিয ৱীৰিযাৰম্ভেন কিলেসৱিক্খম্ভনং, ৰঙ্গজাতং ৱিয অৰিযমগ্গো, তেন সুদ্ধৱত্থস্স পভস্সৰভাৱো ৱিয ৱিক্খম্ভিতকিলেসস্স চিত্তস্স মগ্গেন পৰিযোদপনন্তি.
‘‘দিট্ঠধম্মো’’তি ৱত্ৱা দস্সনং নাম ঞাণদস্সনতো অঞ্ঞম্পি অত্থীতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘পত্তধম্মো’’তি ৱুত্তং. পত্তি নাম ঞাণসম্পত্তিতো অঞ্ঞাপি ৱিজ্জতীতি ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘ৱিদিতধম্মো’’তি ৱুত্তং. সা পনেসা ৱিদিতধম্মতা ধম্মেসু একদেসেনপি হোতীতি নিপ্পদেসতো ৱিদিতভাৱং দস্সেতুং. ‘‘পৰিযোগাড়্হধম্মো’’তি ৱুত্তং. তেনস্স সচ্চাভিসম্বোধংযেৱ দীপেতি. মগ্গঞাণঞ্হি একাভিসমযৱসেন পৰিঞ্ঞাদিকিচ্চং সাধেন্তং নিপ্পদেসেন চতুসচ্চধম্মং সমন্ততো ওগাড়্হং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠো অৰিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো’’তি. তিণ্ণা ৱিচিকিচ্ছাতি সপ্পটিভযকন্তাৰসদিসা সোড়সৱত্থুকা অট্ঠৱত্থুকা চ তিণ্ণা নিত্তিণ্ণা ৱিচিকিচ্ছা. ৱিগতা কথংকথাতি পৱত্তিআদীসু ‘‘এৱং নু খো, ন নু খো’’তি এৱং পৱত্তিকা ৱিগতা সমুচ্ছিন্না কথংকথা. সাৰজ্জকৰানং পাপধম্মানং পহীনত্তা তপ্পটিপক্খেসু সীলাদিগুণেসু পতিট্ঠিতত্তা ৱেসাৰজ্জং ৱিসাৰদভাৱং ৱেয্যত্তিযং পত্তো. অত্তনা এৱ পচ্চক্খতো দিট্ঠত্তা ন পৰং পচ্চেতি, ন চস্স পৰো পচ্চেতব্বো অত্থীতি অপৰপ্পচ্চযো.
উদ্দিসিত্ৱা কতন্তি অত্তানং উদ্দিসিত্ৱা মাৰণৱসেন কতং নিব্বত্তিতং মংসং. পটিচ্চকম্মন্তি এত্থ কম্ম-সদ্দো কম্মসাধনো অতীতকালিকো চাতি আহ ‘‘অত্তানং পটিচ্চকত’’ন্তি. নিমিত্তকম্মস্সেতং অধিৱচনং ‘‘পটিচ্চ কম্মং ফুসতী’’তিআদীসু (জা. ১.৪.৭৫) ৱিয. নিমিত্তকম্মস্সাতি নিমিত্তভাৱেন লদ্ধব্বকম্মস্স. কৰণৱসেন পটিচ্চকম্মং এত্থ অত্থীতি মংসং পটিচ্চকম্মং যথা বুদ্ধি বুদ্ধং. তং এতস্স অত্থীতি বুদ্ধো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
সীহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. অস্সাজানীযসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৩-১৪. ততিযে সাঠেয্যানীতি সঠত্তানি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. তানি পনস্স সাঠেয্যাদীনি কাযচিত্তুজুকতাপটিপক্খভূতা লোভসহগতচিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তিআকাৰৱিসেসা. তত্থ যস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ ঠানে ঠাতুকামস্স সতো যং ঠানং মনুস্সানং সপ্পটিভযং, পুৰতো গন্ত্ৱা তথেৱ সপ্পটিভযট্ঠানেৱ ঠস্সামীতি ন হোতি, ৱঞ্চনাধিপ্পাযভাৱতো ঠাতুকামট্ঠানেযেৱ নিখাতত্থম্ভো ৱিয চত্তাৰো পাদে নিচ্চালেত্ৱা তিট্ঠতি, অযং সঠো নাম, ইমস্স সাঠেয্যস্স পাকটকৰণং. তথা যস্স কিস্মিঞ্চিদেৱ ঠানে নিৱত্তিত্ৱা খন্ধগতং পাতেতুকামস্স সতো যং ঠানং মনুস্সানং সপ্পটিভযং, পুৰতো গন্ত্ৱা তথেৱ পাতেস্সামীতি ন হোতি, পাতেতুকামট্ঠানেযেৱ নিৱত্তিত্ৱা পাতেতি, অযং কূটো নাম. যস্স কালেন ৱামতো, কালেন দক্খিণতো, কালেন উজুমগ্গেনেৱ চ গন্তুকামস্স সতো যং ঠানং মনুস্সানং সপ্পটিভযং, পুৰতো গন্ত্ৱা তথেৱ এৱং কৰিস্সামীতি ন হোতি, যদিচ্ছকং গন্তুকামট্ঠানেযেৱ কালেন ৱামতো, কালেন দক্খিণতো, কালেন উজুমগ্গং গচ্ছতি, তথা লেণ্ডং ৱা পস্সাৱং ৱা ৱিস্সজ্জেতুকামস্স ইদং ঠানং সুসম্মট্ঠং আকিণ্ণমনুস্সং ৰমণীযং. ইমস্মিং ঠানে এৱৰূপং কাতুং ন যুত্তং, পুৰতো গন্ত্ৱা পটিচ্ছন্নট্ঠানে কৰিস্সামীতি ন হোতি, তত্থেৱ কৰোতি, অযং জিম্হো নাম. যস্স পন কিস্মিঞ্চি ঠানে মগ্গা উক্কম্ম নিৱত্তিত্ৱা পটিমগ্গং আৰোহিতুকামস্স সতো যং ঠানং মনুস্সানং সপ্পটিভযং, পুৰতো গন্ত্ৱা তত্থেৱ এৱং কৰিস্সামীতি ন হোতি, পটিমগ্গং আৰোহিতুকামট্ঠানেযেৱ মগ্গা উক্কম্ম নিৱত্তিত্ৱা পটিমগ্গং আৰোহতি, অযং ৱঙ্কো নাম. ইতি ইমং চতুব্বিধম্পি কিৰিযং সন্ধাযেতং ৱুত্তং ‘‘যানি খো পনস্স তানি সাঠেয্যানি…পে… আৱিকত্তা হোতী’’তি. চতুত্থে নত্থি ৱত্তব্বং.
অস্সাজানীযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫-৮. মলসুত্তাদিৱণ্ণনা
১৫-১৮. পঞ্চমে (ধ. প. অট্ঠ. ২.২৪১) যা কাচি পৰিযত্তি ৱা সিপ্পং ৱা যস্মা অসজ্ঝাযন্তস্স অননুযুঞ্জন্তস্স ৱিনস্সতি, নিৰন্তৰং ৱা ন উপট্ঠাতি, তস্মা ‘‘অসজ্ঝাযমলা মন্তা’’তি ৱুত্তং. যস্মা পন ঘৰাৱাসং ৱসন্তস্স উট্ঠাযুট্ঠায জিণ্ণপ্পটিসঙ্খৰণাদীনি অকৰোন্তস্স ঘৰং নাম ৱিনস্সতি, তস্মা ‘‘অনুট্ঠানমলা ঘৰা’’তি ৱুত্তং. যস্মা গিহিস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা কোসজ্জৱসেন সৰীৰপ্পজগ্গনং ৱা পৰিক্খাৰপ্পটিজগ্গনং ৱা অকৰোন্তস্স কাযো দুব্বণ্ণো হোতি, তস্মা ‘‘মলং ৱণ্ণস্স কোসজ্জ’’ন্তি ৱুত্তং. যস্মা পন গাৱো ৰক্খন্তস্স পমাদৱসেন নিদ্দাযন্তস্স ৱা কীড়ন্তস্স ৱা তা গাৱো অতিত্থপক্খন্দনাদীহি ৱা ৱাড়মিগচোৰাদিউপদ্দৱেন ৱা পৰেসং সালিক্খেত্তাদীনি ওতৰিত্ৱা খাদনৱসেন ৱা ৱিনাসমাপজ্জন্তি, সযম্পি দণ্ডং ৱা পৰিভাসং ৱা পাপুণাতি, পব্বজিতং ৱা পন ছদ্ৱাৰাদীনি অৰক্খন্তং পমাদৱসেন কিলেসা ওতৰিত্ৱা সাসনা চাৱেন্তি, তস্মা ‘‘পমাদো ৰক্খতো মল’’ন্তি ৱুত্তং. সো হিস্স ৱিনাসাৱহেন মলট্ঠানিযত্তা মলং.
দুচ্চৰিতন্তি অতিচাৰো. অতিচাৰিনিঞ্হি ইত্থিং সামিকোপি গেহা নীহৰতি, মাতাপিতূনং সন্তিকং গতম্পি ‘‘ত্ৱং কুলস্স অঙ্গাৰভূতা, অক্খীহিপি ন দট্ঠব্বা’’তি তং মাতাপিতৰোপি নীহৰন্তি, সা অনাথা ৱিচৰন্তী মহাদুক্খং পাপুণাতি. তেনস্সা দুচ্চৰিতং ‘‘মল’’ন্তি ৱুত্তং. দদতোতি দাযকস্স. যস্স হি খেত্তকসনকালে ‘‘ইমস্মিং খেত্তে সম্পন্নে সলাকভত্তাদীনি দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱাপি নিপ্ফন্নে সস্সে মচ্ছেৰং উপ্পজ্জিত্ৱা চাগচিত্তং নিৱাৰেতি, সো মচ্ছেৰৱসেন চাগচিত্তে অৱিৰুহন্তে মনুস্সসম্পত্তি, দিব্বসম্পত্তি, নিব্বানসম্পত্তীতি তিস্সো সম্পত্তিযো ন লভতি. তেন ৱুত্তং ‘‘মচ্ছেৰং দদতো মল’’ন্তি. অঞ্ঞেসুপি এৱৰূপেসু এসেৱ নযো. পাপকা ধম্মাতি অকুসলা ধম্মা. তে পন ইধলোকে পৰলোকে চ মলমেৱ. ততোতি হেট্ঠা ৱুত্তমলতো. মলতৰন্তি অতিৰেকমলং. ছট্ঠাদীনি উত্তানত্থানেৱ.
মলসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পহাৰাদসুত্তৱণ্ণনা
১৯. নৱমে (উদা. অট্ঠ. ৪৫; সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩৮৪) অসুৰাতি দেৱা ৱিয ন সুৰন্তি ন কীড়ন্তি ন ৱিৰোচন্তীতি অসুৰা. সুৰা নাম দেৱা, তেসং পটিপক্খাতি ৱা অসুৰা, ৱেপচিত্তিপহাৰাদাদযো. তেসং ভৱনং সিনেৰুস্স হেট্ঠাভাগে. তে তত্থ পৱিসন্তা নিক্খমন্তা সিনেৰুপাদে মণ্ডপাদীনি নিম্মিনিত্ৱা কীড়ন্তা অভিৰমন্তি. সা তত্থ তেসং অভিৰতি. ইমে গুণে দিস্ৱাতি আহ ‘‘যে দিস্ৱা দিস্ৱা অসুৰা মহাসমুদ্দে অভিৰমন্তী’’তি.
যস্মা লোকিযা জম্বুদীপো, হিমৱা তত্থ পতিট্ঠিতসমুদ্দদহপব্বতা তপ্পভৱা নদিযোতি এতেসু যং যং ন মনুস্সগোচৰং, তত্থ সযং সম্মূড়্হা অঞ্ঞেপি সম্মোহযন্তি, তস্মা তত্থ সম্মোহৱিধমনত্থং ‘‘অযং তাৱ জম্বুদীপো’’তিআদি আৰদ্ধং. দসসহস্সযোজনপৰিমাণো আযামতো ৱিত্থাৰতো চাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. উদকেন অজ্ঝোত্থটো তদুপভোগিসত্তানং পুঞ্ঞক্খযেন. সুন্দৰদস্সনং কূটন্তি সুদস্সনকূটং, যং লোকে ‘‘হেমকূট’’ন্তি ৱুচ্চতি. মূলগন্ধো কালানুসাৰিযাদি. সাৰগন্ধো চন্দনাদি. ফেগ্গুগন্ধো সললাদি. তচগন্ধো লৱঙ্গাদি. পপটিকাগন্ধো কপিত্থাদি. ৰসগন্ধো সজ্জুলসাদি. পত্তগন্ধো তমালহিৰিৱেৰাদি. পুপ্ফগন্ধো নাগকুসুমাদি. ফলগন্ধো জাতিফলাদি. গন্ধগন্ধো সব্বেসং গন্ধানং গন্ধো. ‘‘সব্বানি পুথুলতো পঞ্ঞাস যোজনানি, আযামতো পন উব্বেধতো ৱিয দ্ৱিযোজনসতানেৱা’’তি ৱদন্তি.
মনোহৰসিলাতলানীতি ৰতনমযত্তা মনুঞ্ঞসোপানসিলাতলানি. সুপটিযত্তানীতি তদুপভোগিসত্তানং সাধাৰণকম্মুনাৱ সুট্ঠু পটিযত্তানি সুসণ্ঠিতানি হোন্তি. মচ্ছকচ্ছপাদীনি উদকং মলং কৰোন্তি, তদভাৱতো ফলিকসদিসনিম্মলোদকানি. তিৰিযতো দীঘং উগ্গতকূটন্তি ‘‘তিৰচ্ছানপব্বত’’ন্তি আহ. পুৰিমানি নামগোত্তানীতি এত্থ নদী নিন্নগাতিআদিকং গোত্তং, গঙ্গা যমুনাতিআদিকং নামং.
সৱমানাতি সন্দমানা. পূৰত্তন্তি পুণ্ণভাৱো. মসাৰগল্লং ‘‘চিত্তফলিক’’ন্তিপি ৱদন্তি. মহতং ভূতানন্তি মহন্তানং সত্তানং. তিমী তিমিঙ্গলা তিমিতিমিঙ্গলাতি তিস্সো মচ্ছজাতিযো. তিমিং গিলনসমত্থা তিমিঙ্গলা. তিমিঞ্চ তিমিঙ্গলঞ্চ গিলনসমত্থা তিমিতিমিঙ্গলাতি ৱদন্তি.
মম সাৱকাতি সোতাপন্নাদিকে অৰিযপুগ্গলে সন্ধায ৱদতি. ন সংৱসতীতি উপোসথকম্মাদিৱসেন সংৱাসং ন কৰোতি. উক্খিপতীতি অপনেতি. ৱিমুত্তিৰসোতি কিলেসেহি ৱিমুচ্চনৰসো. সব্বা হি সাসনসম্পত্তি যাৱদেৱ অনুপাদায আসৱেহি চিত্তস্স ৱিমুত্তিঅত্থা.
ৰতনানীতি ৰতিজননট্ঠেন ৰতনানি. সতিপট্ঠানাদযো হি ভাৱিযমানা পুব্বভাগেপি অনপ্পকং পীতিপামোজ্জং নিব্বত্তেন্তি, পগেৱ অপৰভাগে. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;
লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪) –
লোকিযৰতননিব্বত্তং পন পীতিপামোজ্জং ন তস্স কলভাগম্পি অগ্ঘতি. অপিচ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপৰিভোগং, ৰতনন্তি পৱুচ্চতি’’. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.২২৩; খু. পা. অট্ঠ. ৬.৩; সু. নি. অট্ঠ. ১.২২৬; মহানি. অট্ঠ. ৫০);
যদি চ চিত্তীকতাদিভাৱেন ৰতনং নাম হোতি, সতিপট্ঠানাদীনংযেৱ ভূততো ৰতনভাৱো. বোধিপক্খিযধম্মানঞ্হি সো আনুভাৱো, যং সাৱকা সাৱকপাৰমিঞাণং, পচ্চেকবুদ্ধা পচ্চেকবোধিঞাণং, সম্মাসম্বুদ্ধা সম্মাসম্বোধিং অধিগচ্ছন্তি আসন্নকাৰণত্তা. আসন্নকাৰণঞ্হি দানাদিউপনিস্সযোতি এৱং ৰতিজননট্ঠেন চিত্তীকতাদিঅত্থেন চ ৰতনভাৱো বোধিপক্খিযধম্মানং সাতিসযো. তেন ৱুত্তং ‘‘তত্ৰিমানি ৰতনানি, সেয্যথিদং. চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদি.
তত্থ আৰম্মণে ওক্কন্তিত্ৱা উপট্ঠানট্ঠেন উপট্ঠানং, সতিযেৱ উপট্ঠানন্তি সতিপট্ঠানং. আৰম্মণস্স পন কাযাদিৱসেন চতুব্বিধত্তা ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি. তথা হি কাযৱেদনাচিত্তধম্মেসু সুভসুখনিচ্চঅত্তসঞ্ঞানং পহানতো অসুভদুক্খানিচ্চানত্তভাৱগ্গহণতো চ নেসং কাযানুপস্সনাদিভাৱো ৱিভত্তো.
সম্মা পদহন্তি এতেন, সযং ৱা সম্মা পদহতি, পসত্থং সুন্দৰং ৱা পদহন্তীতি সম্মপ্পধানং, পুগ্গলস্স ৱা সম্মদেৱ পধানভাৱকৰণতো সম্মপ্পধানং ৱীৰিযস্সেতং অধিৱচনং. তম্পি অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদনপ্পহানৱসেন অনুপ্পন্নুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদনট্ঠাপনৱসেন চ চতুকিচ্চসাধকত্তা ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো সম্মপ্পধানা’’তি.
ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৱা তায সত্তা ইদ্ধা ৱুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি. ইতি পঠমেন অত্থেন ইদ্ধি এৱ পাদোতি ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেন অত্থেন ইদ্ধিযা পাদো পতিট্ঠা অধিগমুপাযোতি ইদ্ধিপাদো. তেন হি উপৰূপৰিৱিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি. স্ৱাযং ইদ্ধিপাদো যস্মা ছন্দাদিকে চত্তাৰো অধিপতিধম্মে ধুৰে জেট্ঠকে কত্ৱা নিব্বত্তীযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা’’তি.
পঞ্চিন্দ্ৰিযানীতি সদ্ধাদীনি পঞ্চ ইন্দ্ৰিযানি. তত্থ অস্সদ্ধিযং অভিভৱিত্ৱা অধিমোক্খলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি সদ্ধিন্দ্ৰিযং. কোসজ্জং অভিভৱিত্ৱা পগ্গহলক্খণে, পমাদং অভিভৱিত্ৱা উপট্ঠানলক্খণে, ৱিক্খেপং অভিভৱিত্ৱা অৱিক্খেপলক্খণে, অঞ্ঞাণং অভিভৱিত্ৱা দস্সনলক্খণে ইন্দট্ঠং কাৰেতীতি পঞ্ঞিন্দ্ৰিযং.
তানিযেৱ অস্সদ্ধিযাদীহি অনভিভৱনীযতো অকম্পিযট্ঠেন সম্পযুত্তধম্মেসু থিৰভাৱেন চ বলানি ৱেদিতব্বানি.
সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতি বোধিযা, বোধিস্স ৱা অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা. যা হি এসা ধম্মসামগ্গী যায লোকুত্তৰমগ্গক্খণে উপ্পজ্জমানায লীনুদ্ধচ্চপতিট্ঠানাযূহনকামসুখত্তকিলমথানুযোগউচ্ছেদসস্সতাভিনিৱেসাদীনং অনেকেসং উপদ্দৱানং পটিপক্খভূতায সতিধম্মৱিচযৱীৰিযপীতিপস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসঙ্খাতায ধম্মসামগ্গিযা অৰিযসাৱকো বুজ্ঝতি, কিলেসনিদ্দায ৱুট্ঠহতি, চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি পটিৱিজ্ঝতি, নিব্বানমেৱ ৱা সচ্ছিকৰোতীতি ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি. তস্সা ধম্মসামগ্গিসঙ্খাতায বোধিযা অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা ঝানঙ্গমগ্গঙ্গাদযো ৱিয. যোপেস ৱুত্তপ্পকাৰায ধম্মসামগ্গিযা বুজ্ঝতীতি কত্ৱা অৰিযসাৱকো ‘‘বোধী’’তি ৱুচ্চতি. তস্স বোধিস্স অঙ্গাতিপি বোজ্ঝঙ্গা সেনঙ্গৰথঙ্গাদযো ৱিয. তেনাহু পোৰাণা ‘‘বুজ্ঝনকস্স পুগ্গলস্স অঙ্গাতি বোজ্ঝঙ্গা’’তি (ৱিভ. অট্ঠ. ৪৬৬; সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.১৮২; পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.১৭). ‘‘বোধায সংৱত্তন্তীতি বোজ্ঝঙ্গা’’তিআদিনা (পটি. ম. ২.১৭) নযেনপি বোজ্ঝঙ্গত্থো ৱেদিতব্বো.
অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি তংতংমগ্গৱজ্ঝেহি কিলেসেহি আৰকত্তা, অৰিযভাৱকৰত্তা, অৰিযফলপ্পটিলাভকৰত্তা চ অৰিযো. সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি অস্স অত্থি, অট্ঠ অঙ্গানিযেৱ ৱা অট্ঠঙ্গিকো. মাৰেন্তো কিলেসে গচ্ছতি নিব্বানত্থিকেহি ৱা মগ্গীযতি, সযং ৱা নিব্বানং মগ্গতীতি মগ্গোতি এৱমেতেসং সতিপট্ঠানাদীনং অত্থৱিভাগো ৱেদিতব্বো.
সোতাপন্নোতি মগ্গসঙ্খাতং সোতং আপজ্জিত্ৱা পাপুণিত্ৱা ঠিতো, সোতাপত্তিফলট্ঠোতি অত্থো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযায পটিপন্নোতি সোতাপত্তিফলস্স অত্তপচ্চক্খকৰণায পটিপজ্জমানো পঠমমগ্গট্ঠো, যো অট্ঠমকোতিপি ৱুচ্চতি. সকদাগামীতি সকিদেৱ ইমং লোকং পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন আগমনসীলো দুতিযফলট্ঠো. অনাগামীতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন কামলোকং অনাগমনসীলো ততিযফলট্ঠো. যো পন সদ্ধানুসাৰী ধম্মানুসাৰী একবীজীতিএৱমাদিকো অৰিযপুগ্গলৱিভাগো, সো এতেসংযেৱ পভেদোতি. সেসং ৱুত্তনযসদিসমেৱ.
পহাৰাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. উপোসথসুত্তৱণ্ণনা
২০. দসমে তদহুপোসথেতি (উদা. অট্ঠ. ৪৫; সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩৮৩) তস্মিং উপোসথদিৱসভূতে অহনি. উপোসথকৰণত্থাযাতি ওৱাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং. উদ্ধস্তং অৰুণন্তি অৰুণুগ্গমনং. উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি থেৰো ভগৱন্তং পাতিমোক্খুদ্দেসং যাচি. তস্মিং কালে ‘‘ন, ভিক্খৱে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো’’তি (মহাৱ. ১৩৬) সিক্খাপদস্স অপঞ্ঞত্তত্তা. কস্মা পন ভগৱা তিযামৰত্তিং ৱীতিনামেসি? ততো পট্ঠায ওৱাদপাতিমোক্খং অনুদ্দিসিতুকামো তস্স ৱত্থুং পাকটং কাতুং. অদ্দসাতি কথং অদ্দস? অত্তনো চেতোপৰিযঞাণেন তস্সং পৰিসতি ভিক্খূনং চিত্তানি পৰিজানন্তো তস্স দুস্সীলস্স চিত্তং পস্সি. যস্মা পন চিত্তে দিট্ঠে তংসমঙ্গীপুগ্গলো দিট্ঠো নাম হোতি, তস্মা ‘‘অদ্দসা খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো তং পুগ্গলং দুস্সীল’’ন্তিআদি ৱুত্তং. যথেৱ হি অনাগতে সত্তসু দিৱসেসু পৱত্তং পৰেসং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণলাভী জানাতি, এৱং অতীতেপীতি. মজ্ঝে ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিসিন্নন্তি সঙ্ঘপৰিযাপন্নো ৱিয ভিক্খুসঙ্ঘস্স অন্তো নিসিন্নং. দিট্ঠোসীতি অযং ন পকতত্তোতি ভগৱতা দিট্ঠো অসি. যস্মা চ এৱং দিট্ঠো, তস্মা নত্থি তে তৱ ভিক্খূহি সদ্ধিং এককম্মাদিসংৱাসো. যস্মা পন সো সংৱাসো তৱ নত্থি, তস্মা উট্ঠেহি, আৱুসোতি এৱমেত্থ পদযোজনা ৱেদিতব্বা.
ততিযম্পি খো সো পুগ্গলো তুণ্হী অহোসীতি অনেকৱাৰং ৱত্ৱাপি ‘‘থেৰো সযমেৱ নিব্বিন্নো ওৰমিস্সতী’’তি ৱা, ‘‘ইদানি ইমেসং পটিপত্তিং জানিস্সামী’’তি ৱা অধিপ্পাযেন তুণ্হী অহোসি. বাহাযং গহেত্ৱাতি ‘‘ভগৱতা মযা চ যাথাৱতো দিট্ঠো, যাৱততিযং ‘উট্ঠেহি, আৱুসো’তি চ ৱুত্তো ন ৱুট্ঠাতি, ইদানিস্স নিক্কড্ঢনকালো, মা সঙ্ঘস্স উপোসথন্তৰাযো অহোসী’’তি তং বাহাযং অগ্গহেসি, তথা গহেত্ৱা. বহি দ্ৱাৰকোট্ঠকা নিক্খামেত্ৱাতি দ্ৱাৰকোট্ঠকা দ্ৱাৰসালাতো নিক্খামেত্ৱা. বহীতি পন নিক্খামিতট্ঠানদস্সনং. অথ ৱা বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকাতি বহিদ্ৱাৰকোট্ঠকতোপি নিক্খামেত্ৱা, ন অন্তোদ্ৱাৰকোট্ঠকতো এৱ. উভযত্থাপি ৱিহাৰতো বহিকত্ৱাতি অত্থো. সূচিঘটিকং দত্ৱাতি অগ্গড়সূচিঞ্চ উপৰিঘটিকঞ্চ আদহিত্ৱা, সুট্ঠুতৰং কৱাটং থকেত্ৱাতি অত্থো. যাৱ বাহাগহণাপি নামাতি ইমিনা ‘‘অপৰিসুদ্ধা, আনন্দ, পৰিসা’’তি ৱচনং সুত্ৱা এৱ হি তেন পক্কমিতব্বং সিযা, এৱং অপক্কমিত্ৱা যাৱ বাহাগহণাপি নাম সো মোঘপুৰিসো আগমেস্সতি, অচ্ছৰিযমিদন্তি দস্সেতি. ইদঞ্চ গৰহনচ্ছৰিযমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
অথ ভগৱা চিন্তেসি – ‘‘ইদানি ভিক্খুসঙ্ঘে অব্বুদো জাতো, অপৰিসুদ্ধা পুগ্গলা উপোসথং আগচ্ছন্তি, ন চ তথাগতা অপৰিসুদ্ধায পৰিসায উপোসথং কৰোন্তি, পাতিমোক্খং উদ্দিসন্তি. অনুদ্দিসন্তে চ ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপোসথো পচ্ছিজ্জতি. যংনূনাহং ইতো পট্ঠায ভিক্খূনংযেৱ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানেয্য’’ন্তি. এৱং পন চিন্তেত্ৱা ভিক্খূনংযেৱ পাতিমোক্খুদ্দেসং অনুজানি. তেন ৱুত্তং ‘‘অথ খো ভগৱা…পে… পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাথা’’তি. তত্থ ন দানাহন্তি ইদানি অহং উপোসথং ন কৰিস্সামি, পাতিমোক্খং ন উদ্দিসিস্সামীতি পচ্চেকং ন-কাৰেন সম্বন্ধো. দুৱিধঞ্হি পাতিমোক্খং – আণাপাতিমোক্খং, ওৱাদপাতিমোক্খন্তি. তেসু ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে’’তিআদিকং (মহাৱ. ১৩৪) আণাপাতিমোক্খং. তং সাৱকাৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, যং অন্ৱদ্ধমাসং উদ্দিসীযতি. ‘‘খন্তী পৰমং…পে… সব্বপাপস্স অকৰণং…পে… অনুপৱাদো অনুপঘাতো…পে… এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫; উদা. ৩৬; নেত্তি. ৩০) ইমা পন তিস্সো গাথা ওৱাদপাতিমোক্খং নাম. তং বুদ্ধাৱ উদ্দিসন্তি, ন সাৱকা, ছন্নম্পি ৱস্সানং অচ্চযেন উদ্দিসন্তি. দীঘাযুকবুদ্ধানঞ্হি ধৰমানকালে অযমেৱ পাতিমোক্খুদ্দেসো, অপ্পাযুকবুদ্ধানং পন পঠমবোধিযংযেৱ. ততো পৰং ইতৰো. তঞ্চ খো ভিক্খূযেৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা, তস্মা অম্হাকম্পি ভগৱা ৱীসতিৱস্সমত্তং ইমং ওৱাদপাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৱা ইমং অন্তৰাযং দিস্ৱা ততো পৰং ন উদ্দিসি. অট্ঠানন্তি অকাৰণং. অনৱকাসোতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. কাৰণঞ্হি যথা তিট্ঠতি এত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ‘‘ঠান’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱং ‘‘অৱকাসো’’তিপি ৱুচ্চতি. যন্তি কিৰিযাপৰামসনং.
অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দেতি কো অনুসন্ধি? য্ৱাযং অপৰিসুদ্ধায পৰিসায পাতিমোক্খস্স অনুদ্দেসো ৱুত্তো, সো ইমস্মিং ধম্মৱিনযে অচ্ছৰিযো অব্ভুতো ধম্মোতি তং অপৰেহিপি সত্তহি অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মেহি সদ্ধিং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুকামো পঠমং তাৱ তেসং উপমাভাৱেন মহাসমুদ্দে অট্ঠ অচ্ছৰিযব্ভুতধম্মে দস্সেন্তো সত্থা ‘‘অট্ঠিমে, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দে’’তিআদিমাহ.
উপোসথসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.