(৬) ১. নীৱৰণৱগ্গো
১-২. আৱৰণসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫১-৫২. দুতিযস্স পঠমে আৱৰন্তীতি আৱৰণা, নীৱাৰযন্তীতি নীৱৰণা. এত্থ চ আৱৰন্তীতি কুসলধম্মুপ্পত্তিং আদিতো পৰিৱাৰেন্তি. নীৱাৰযন্তীতি নিৰৱসেসতো ৱাৰযন্তীতি অত্থো, তস্মা আৱৰণৱসেনাতি আদিতো কুসলুপ্পত্তিৱাৰণৱসেন. নীৱৰণৱসেনাতি নিৰৱসেসতো ৱাৰণৱসেনাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যস্মা পঞ্চ নীৱৰণা উপ্পজ্জমানা অনুপ্পন্নায লোকিযলোকুত্তৰায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তি, উপ্পন্নাপি অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ ৱা অভিঞ্ঞা উপচ্ছিন্দিত্ৱা পাতেন্তি, তস্মা ‘‘পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা’’তি ৱুচ্চন্তি. উপচ্ছিন্দনং পাতনঞ্চেত্থ তাসং পঞ্ঞানং অনুপ্পন্নানং উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানমেৱ. ইতি মহগ্গতানুত্তৰপঞ্ঞানং একচ্চায চ পৰিত্তপঞ্ঞায অনুপ্পত্তিহেতুভূতা নীৱৰণধম্মা ইতৰাসং সমত্থতং ৱিহনন্তিযেৱাতি পঞ্ঞায দুব্বলীকৰণা ৱুত্তা. ভাৱনামনসিকাৰেন ৱিনা পকতিযা মনুস্সেহি নিব্বত্তেতব্বো ধম্মোতি মনুস্সধম্মো, মনুস্সত্তভাৱাৱহো ৱা ধম্মো মনুস্সধম্মো, অনুড়াৰং পৰিত্তকুসলং. যং অসতিপি বুদ্ধুপ্পাদে ৱত্ততি, যঞ্চ সন্ধাযাহ ‘‘হীনেন ব্ৰহ্মচৰিযেন, খত্তিযে উপপজ্জতী’’তি (জা. ১.৮.৭৫). অলং অৰিযায অৰিযভাৱাযাতি অলমৰিযো, অৰিযভাৱায সমত্থোতি ৱুত্তং হোতি. ঞাণদস্সনমেৱ ঞাণদস্সনৱিসেসো, অলমৰিযো চ সো ঞাণদস্সনৱিসেসো চাতি অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো.
ঞাণদস্সনন্তি চ দিব্বচক্খুপি ৱিপস্সনাপি মগ্গোপি ফলম্পি পচ্চৱেক্খণঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি ৱুচ্চতি. ‘‘অপ্পমত্তো সমানো ঞাণদস্সনং আৰাধেতী’’তি (ম. নি. ১.৩১১) হি এত্থ দিব্বচক্খু ঞাণদস্সনং নাম. ‘‘ঞাণদস্সনায চিত্তং অভিনীহৰতি অভিনিন্নামেতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৪) এত্থ ৱিপস্সনাঞাণং. ‘‘অভব্বা তে ঞাণায দস্সনায অনুত্তৰায সম্বোধাযা’’তি (অ. নি. ৪.১৯৬) এত্থ মগ্গো. ‘‘অযমঞ্ঞো উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো অধিগতো ফাসুৱিহাৰো’’তি (ম. নি. ১.৩২৮) এত্থ ফলং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি, অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) এত্থ পচ্চৱেক্খণঞাণং. ‘‘ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি ‘সত্তাহকালকতো আড়াৰো কালামো’’’তি (ম. নি. ১.২৮৪; ২.৩৪০) এত্থ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. ইধ পন লোকুত্তৰধম্মো অধিপ্পেতো. এত্থ চ ৰূপাযতনং জানাতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং ৱিয পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, দিব্বচক্খু. সম্মসনূপচাৰে চ ধম্মলক্খণত্তযঞ্চ তথা জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, ৱিপস্সনা. নিব্বানং চত্তাৰি ৱা সচ্চানি অসম্মোহপ্পটিৱেধতো জানাতি পস্সতি চাতি ঞাণদস্সনং, মগ্গো. ফলং পন নিব্বানৱসেনেৱ যোজেতব্বং. পচ্চৱেক্খণা মগ্গাধিগতস্স অত্থস্স সব্বসো জোতনট্ঠেন ঞাণদস্সনং. সব্বঞ্ঞুতা অনাৱৰণতায সমন্তচক্খুতায চ ঞাণদস্সনং. ব্যাদিণ্ণকালোতি পৰিযাদিন্নকালো. দুতিযং উত্তানমেৱ.
আৱৰণসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩-৪. পধানিযঙ্গসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫৩-৫৪. ততিযে পদহতীতি পদহনো, ভাৱনমনুযুত্তো যোগী, তস্স ভাৱো ভাৱনানুযোগো পদহনভাৱো. পধানমস্স অত্থীতি পধানিকো, ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা ‘‘পধানিযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অভিনীহাৰতো পট্ঠায আগতত্তা’’তি ৱুত্তত্তা পচ্চেকবোধিসত্তসাৱকবোধিসত্তানম্পি পণিধানতো পভুতি আগতসদ্ধা আগমনসদ্দা এৱ, উক্কট্ঠনিদ্দেসেন পন ‘‘সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তান’’ন্তি ৱুত্তং. অধিগমতো সমুদাগতত্তা অগ্গমগ্গফলসম্পযুত্তা চাপি অধিগমসদ্ধা নাম, যা সোতাপন্নস্স অঙ্গভাৱেন ৱুত্তা. অচলভাৱেনাতি পটিপক্খেন অনধিভৱনীযত্তা নিচ্চলভাৱেন. ওকপ্পনন্তি ওক্কন্দিত্ৱা অধিমুচ্চনং, পসাদুপ্পত্তিযা পসাদনীযৱত্থুস্মিং পসীদনমেৱ. সুপ্পটিৱিদ্ধন্তি সুট্ঠু পটিৱিদ্ধং. যথা তেন পটিৱিদ্ধেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং হত্থগতং অহোসি, তথা পটিৱিদ্ধং. যস্স বুদ্ধসুবুদ্ধতায সদ্ধা অচলা অসম্পৱেধি, তস্স ধম্মসুধম্মতায সঙ্ঘসুপ্পটিপন্নতায তেন পটিৱেধেন সদ্ধা ন তথাতি অট্ঠানমেতং অনৱকাসো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘যো, ভিক্খৱে, বুদ্ধে পসন্নো ধম্মে পসন্নো সঙ্ঘে পসন্নো’’তিআদি. পধানৱীৰিযং ইজ্ঝতি ‘‘অদ্ধা ইমায পটিপদায জৰামৰণতো মুচ্চিস্সামী’’তি সক্কচ্চং পদহনতো.
অপ্প-সদ্দো অভাৱত্থো ‘‘অপ্পসদ্দস্স…পে… খো পনা’’তিআদীসু ৱিযাতি আহ ‘‘অৰোগো’’তি. সমৱেপাকিনিযাতি যথাভুত্তমাহাৰং সমাকাৰেনেৱ পচনসীলায. দড়্হং কত্ৱা পচন্তী হি গহণী ঘোৰভাৱেন পিত্তৱিকাৰাদিৱসেন ৰোগং জনেতি, সিথিলং কত্ৱা পচন্তী মন্দভাৱেন ৱাতৱিকাৰাদিৱসেন তেনাহ ‘‘নাতিসীতায নাচ্চুণ্হাযা’’তি. গহণিতেজস্স মন্দপটুতাৱসেন সত্তানং যথাক্কমং সীতুণ্হসহতাতি আহ ‘‘অতিসীতলগ্গহণিকো’’তিআদি. যাথাৱতো অচ্চযদেসনা অত্তনো আৱিকৰণং নামাতি আহ ‘‘যথাভূতং অত্তনো অগুণং পকাসেতা’’তি. উদযত্থগামিনিযাতি সঙ্খাৰানং উদযঞ্চ ৱযঞ্চ পটিৱিজ্ঝন্তিযাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘উদযঞ্চা’’তিআদি. পৰিসুদ্ধাযাতি নিৰুপক্কিলেসায. নিব্বিজ্ঝিতুং সমত্থাযাতি তদঙ্গৱসেন সৱিসেসং পজহিতুং সমত্থায. তস্স দুক্খস্স খযগামিনিযাতি যং দুক্খং ইমস্মিং ঞাণে অনধিগতে পৱত্তিৰহং, অধিগতে ন পৱত্তি, তং সন্ধায ৱদতি. তথাহেস যোগাৱচৰো ‘‘চূড়সোতাপন্নো’’তি ৱুচ্চতি. চতুত্থং উত্তানমেৱ.
পধানিযঙ্গসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মাতাপুত্তসুত্তৱণ্ণনা
৫৫. পঞ্চমে ৱিস্সাসোতি ৱিসচ্ছাযসন্তানো ভাৱো. ওতাৰোতি তত্থ চিত্তস্স অনুপ্পৱেসো. গহেত্ৱাতি অত্তনো এৱ ওকাসং গহেত্ৱা. খেপেত্ৱাতি কুসলৱাৰং খেপেত্ৱা.
ঘট্টেয্যাতি অক্কমনাদিৱসেন বাধেয্য. তীহি পৰিঞ্ঞাহীতি ঞাততীৰণপ্পহানসঙ্খাতাহি তীহি পৰিঞ্ঞাহি. নত্থি এতেসং কুতোচি ভযন্তি অকুতোভযা, নিব্ভযাতি অত্থো. চতুন্নং ওঘানং, সংসাৰমহোঘস্সেৱ ৱা পাৰং পৰিযন্তং গতা. তেনাহ ‘‘পাৰং ৱুচ্চতি নিব্বান’’ন্তিআদি.
মাতাপুত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. উপজ্ঝাযসুত্তৱণ্ণনা
৫৬. ছট্ঠে মধুৰকভাৱো নাম সৰীৰস্স থম্ভিতত্তং, তং পন গৰুভাৱপুব্বকন্তি আহ ‘‘সঞ্জাতগৰুভাৱো’’তি. ন পক্খাযন্তীতি নপ্পকাসেন্তি, নানাকাৰণতো ন উপট্ঠহন্তি. তেনাহ ‘‘চতস্সো দিসা চ অনুদিসা চ ময্হং ন উপট্ঠহন্তী’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
উপজ্ঝাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অভিণ্হপচ্চৱেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা
৫৭. সত্তমে জৰাধম্মোতি ধম্ম-সদ্দো ‘‘অসম্মোসধম্মো নিব্বান’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ৭৬৩) ৱিয পকতিপৰিযাযো, তস্মা জৰাপকতিকো জিণ্ণসভাৱোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জৰাসভাৱো’’তিআদি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযতীতি কম্মদাযাদো, অত্তনা যথূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন দাযজ্জং কাৰণূপচাৰেন ৱদন্তো ‘‘কম্মং ময্হং দাযজ্জং সন্তকন্তি অত্থো’’তি আহ যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু, এৱমিদং পুঞ্ঞং ৱড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যোনীহি ফলং সভাৱতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৱিয মিস্সিতং হোতি. তেনাহ ‘‘কম্মং ময্হং যোনি কাৰণ’’ন্তি. মমত্তৱসেন বজ্ঝন্তীতি বন্ধূ, ঞাতি সালোহিতো চ, কম্মং পন একন্তসম্বন্ধৱাতি আহ ‘‘কম্মং ময্হং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৱস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৱস্সযো নত্থি.
যোব্বনং আৰব্ভ উপ্পন্নমদোতি ‘‘মহল্লককালে পুঞ্ঞং কৰিস্সাম, দহৰম্হ তাৱা’’তি যোব্বনং অপস্সায মানকৰণং. ‘‘অহং নিৰোগো সট্ঠি ৱা সত্ততি ৱা ৱস্সানি অতিক্কন্তানি, ন মে হৰীতকখণ্ডম্পি খাদিতব্বং, ইমে পনঞ্ঞে ‘অসুকং নো ঠানং ৰুজ্জতি, ভেসজ্জং খাদামা’তি ৱিচৰন্তি, কো অঞ্ঞো মযা সদিসো নিৰোগো নামা’’তি এৱং মানকৰণং আৰোগ্যমদো. সব্বেসম্পি জীৱিতং নাম পভঙ্গুৰং দুক্খানুবন্ধঞ্চ, তদুভযং অনোলোকেত্ৱা পবন্ধট্ঠিতিং পচ্চযসুলভতঞ্চ নিস্সায ‘‘চিৰং জীৱিং, চিৰং জীৱামি, চিৰং জীৱিস্সামি, সুখং জীৱিং, সুখং জীৱামি, সুখং জীৱিস্সামী’’তি এৱং মানকৰণং জীৱিতমদো.
উপধিৰহিতন্তি কামূপধিৰহিতং. চত্তাৰো হি উপধী – কামূপধি, খন্ধূপধি, কিলেসূপধি, অভিসঙ্খাৰূপধীতি. কামাপি ‘‘যং পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং কামানং অস্সাদো’’তি (ম. নি. ১.১৬৬) এৱং ৱুত্তস্স সুখস্স অধিট্ঠানভাৱতো ‘‘উপধিযতি এত্থ সুখ’’ন্তি ইমিনা ৱচনত্থেন ‘‘উপধী’’তি ৱুচ্চতি, খন্ধাপি খন্ধমূলকস্স দুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, কিলেসাপি অপাযদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো, অভিসঙ্খাৰাপি ভৱদুক্খস্স অধিট্ঠানভাৱতো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অভিণ্হপচ্চৱেক্খিতব্বট্ঠানসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮-১০. লিচ্ছৱিকুমাৰকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৫৮-৬০. অট্ঠমে সাপতেয্যন্তি এত্থ সং ৱুচ্চতি ধনং, তস্স পতীতি সপতি, ধনসামিকো. তস্স হিতাৱহত্তা সাপতেয্যং, দ্ৰব্যং, ধনন্তি অত্থো. অত্তনো ৰুচিৱসেন গামকিচ্চং নেতীতি গামনিযো, গামনিযোযেৱ গামণিকো.
অন্ৱায উপনিস্সায জীৱনসীলা অনুজীৱিনোতি আহ ‘‘যে চ এতং উপনিস্সায জীৱন্তী’’তি. একং মহাকুলং নিস্সায পণ্ণাসম্পি সট্ঠিপি কুলানি জীৱন্তি, তে মনুস্সে সন্ধাযেতং ৱুত্তং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. নৱমাদীনি উত্তানত্থানেৱ.
লিচ্ছৱিকুমাৰকসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নীৱৰণৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.