২. অধিকৰণৱগ্গৱণ্ণনা
১১. দুতিযৱগ্গস্স পঠমে অপ্পটিসঙ্খানে ন কম্পতীতি পটিসঙ্খানবলং, উপপৰিক্খনপঞ্ঞাযেতং নামং. ৱীৰিযসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গে ভাৱেন্তস্স উপ্পন্নং বলং ভাৱনাবলং. ৱীৰিযুপত্থম্ভেন হি কুসলভাৱনা বলৱতী থিৰা উপ্পজ্জতি, তথা উপ্পন্না বলৱতী কুসলভাৱনা বলৱন্তো সত্ত বোজ্ঝঙ্গাতিপি ৱুচ্চন্তি. অত্থতো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গসীসেন সত্ত বোজ্ঝঙ্গা হোন্তি. ৱুত্তম্পি চেতং – ‘‘তত্থ কতমং ভাৱনাবলং? যা কুসলানং ধম্মানং আসেৱনা ভাৱনা বহুলীকম্মং, ইদং ৱুচ্চতি ভাৱনাবলং. সত্তপি বোজ্ঝঙ্গা ভাৱনাবল’’ন্তি (ধ. স. ১৩৬১).
অকম্পিযট্ঠেনাতি পটিপক্খেহি অকম্পনীযট্ঠেন. দুৰভিভৱনট্ঠেনাতি দুৰভিভৱনীযট্ঠেন. অনজ্ঝোমদ্দনট্ঠেনাতি অধিভৱিত্ৱা অনৱমদ্দনট্ঠেন. এতানীতি এতানি যথাৱুত্তানি দ্ৱেপি বলানি. এতদগ্গং নাগতন্তি ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, দ্ৱিন্নং বলানং যদিদং ভাৱনাবল’’ন্তি এৱমেত্থ এতদগ্গং নাগতন্তি অত্থো.
১২. দুতিযে ৱিৱেকং নিস্সিতন্তি ৱিৱেকনিস্সিতং, যথা ৱা ৱিৱেকৱসেন পৱত্তং ঝানং ‘‘ৱিৱেকজ’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং ৱিৱেকৱসেন পৱত্তো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো ‘‘ৱিৱেকনিস্সিতো’’তি দট্ঠব্বো. নিস্সযট্ঠো চ ৱিপস্সনামগ্গানং ৱসেন মগ্গফলানং ৱেদিতব্বো, অসতিপি ৱা পুব্বাপৰভাৱে ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ পচ্চযেন সমুপ্পাদনং ৱিয অৱিনাভাৱিধম্মব্যাপাৰা নিস্সযনভাৱনা সম্ভৱন্তীতি. ‘‘তদঙ্গসমুচ্ছেদনিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তি ৱত্ৱা পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতস্স অৱচনং ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তিআদিনা ইধ ভাৱেতব্বানং সম্বোজ্ঝঙ্গানং ৱুত্তত্তা. ভাৱিতবোজ্ঝঙ্গস্স হি সচ্ছিকাতব্বা বলবোজ্ঝঙ্গা, তেসং কিচ্চং পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকো. অজ্ঝাসযতোতি ‘‘নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সামী’’তি পৱত্তঅজ্ঝাসযতো. যদিপি হি ৱিপস্সনাক্খণে সঙ্খাৰাৰম্মণং চিত্তং, সঙ্খাৰেসু পন আদীনৱং দিস্ৱা তপ্পটিপক্খে নিব্বানে নিন্নতায অজ্ঝাসযতো নিস্সৰণৱিৱেকনিস্সিতো হোতি উণ্হাভিভূতস্স পুগ্গলস্স সীতনিন্নচিত্ততা ৱিয.
‘‘পঞ্চৱিধৱিৱেকনিস্সিতম্পীতি একে’’তি ৱত্ৱা তত্থ যথাৱুত্তৱিৱেকত্তযতো অঞ্ঞং ৱিৱেকদ্ৱযং উদ্ধৰিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘তে হী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঝানক্খণে তাৱ কিচ্চতো ৱিক্খম্ভনৱিৱেকনিস্সিতং, ৱিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো পটিপ্পস্সদ্ধিৱিৱেকনিস্সিতং ভাৱেতীতি ৱত্তব্বং ‘‘এৱাহং অনুত্তৰং ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি তত্থ নিন্নজ্ঝাসযতায. তেনাহ ‘‘তস্মা তেসং মতেনা’’তিআদি. হেট্ঠা কসিণজ্ঝানগ্গহণেন আৰুপ্পানম্পি গহণং দট্ঠব্বং, তস্মা ‘‘এতেসং ঝানান’’ন্তি ইমিনাপি তেসং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. যস্মা পহানৱিনযো ৱিয ৱিৰাগনিৰোধাপি ইধাধিপ্পেতৱিৱেকেন অত্থতো নিব্বিসিট্ঠা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘এস নযো ৱিৰাগনিস্সিতন্তিআদীসূ’’তি. তেনাহ ‘‘ৱিৱেকত্থা এৱ হি ৱিৰাগাদযো’’তি.
ৱোস্সগ্গ-সদ্দো পৰিচ্চাগত্থো পক্খন্দনত্থো চাতি ৱোস্সগ্গস্স দুৱিধতা ৱুত্তা. ৱোস্সজ্জনঞ্হি পহানং ৱিস্সট্ঠভাৱেন নিৰোধনপক্খন্দনম্পি চ. তস্মা ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গৱসেন মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদৱসেন পটিপক্খস্স পহানং ৱোস্সগ্গো, তথা ৱিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৱেন, মগ্গক্খণে আৰম্মণকৰণেন ৱিস্সট্ঠসভাৱতা ৱোস্সগ্গোতি ৱেদিতব্বং. তেনেৱাহ ‘‘তত্থ পৰিচ্চাগৱোস্সগ্গো’’তিআদি. অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গোতি অযং মিস্সকৱসেন ৱুত্তো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো. যথাৱুত্তেন পকাৰেনাতি তদঙ্গপ্পহানসমুচ্ছেদপ্পহানপ্পকাৰেন তন্নিন্নতদাৰম্মণপ্পকাৰেন চ. পুব্বে ৱোস্সগ্গৱচনস্সেৱ অত্থস্স ৱুত্তত্তা আহ ‘‘সকলেন ৱচনেনা’’তি. পৰিণমন্তন্তি ৱিপস্সনাক্খণে তদঙ্গতন্নিন্নপ্পকাৰেন পৰিণমন্তং. পৰিণতন্তি মগ্গক্খণে সমুচ্ছেদতদাৰম্মণপ্পকাৰেন পৰিণতং. পৰিণামো নাম ইধ পৰিপাকোতি আহ ‘‘পৰিপচ্চন্তং পৰিপক্কঞ্চা’’তি. পৰিপাকো চ আসেৱনলাভেন লদ্ধসামত্থিযস্স কিলেসে পৰিচ্চজিতুং নিব্বানং পক্খন্দিতুং তিক্খৱিসদভাৱো. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. এস নযোতি য্ৱাযং নযো ‘‘ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদিনা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গে ৱুত্তো, সেসেসু ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীসুপি এসেৱ নযো, এৱং তত্থ নেতব্বন্তি অত্থো.
‘‘ৱিৱেকনিস্সিত’’ন্তিআদীসু লব্ভমানমত্থং সামঞ্ঞতো দস্সেত্ৱা ইদানি ইধাধিপ্পেতমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ইধ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বসঙ্খতেহীতি সব্বেহি পচ্চযসমুপ্পন্নধম্মেহি. সব্বেসন্তি সঙ্খতধম্মানং. ৱিৱেকং আৰম্মণং কত্ৱাতি নিব্বানসঙ্খাতং ৱিৱেকং আৰম্মণং কত্ৱা. তঞ্চ খোতি তদেৱ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং.
১৩. ততিযে চিত্তেকগ্গত্থাযাতি চিত্তসমাধানত্থায, দিট্ঠধম্মে সুখৱিহাৰাযাতি অত্থো. চিত্তেকগ্গতাসীসেন হি দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰো ৱুত্তো. সুক্খৱিপস্সকখীণাসৱানং ৱসেন হেতং ৱুত্তং. তে হি সমাপজ্জিত্ৱা ‘‘একগ্গচিত্তা সুখং দিৱসং ৱিহৰিস্সামা’’তি ইচ্চেৱ কসিণপৰিকম্মং কত্ৱা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেন্তি. ৱিপস্সনাপাদকত্থাযাতিআদীসু পন সেক্খপুথুজ্জনা ‘‘সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায সমাহিতেন চিত্তেন ৱিপস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তা ৱিপস্সনাপাদকত্থায ভাৱেন্তি.
যে পন অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা সমাপত্তিতো ৱুট্ঠায ‘‘একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ২.৭০; ৫.৮৩৪, ৮৪২) ৱুত্তনযা অভিঞ্ঞাযো পত্থেন্তা নিব্বত্তেন্তি, তে অভিঞ্ঞাপাদকত্থায ভাৱেন্তি. যে অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা নিৰোধসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা ‘‘সত্তাহং অচিত্তা হুত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে নিৰোধং নিব্বানং পত্ৱা সুখং ৱিহৰিস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তি, তে নিৰোধপাদকত্থায ভাৱেন্তি. যে পন অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা ‘‘অপৰিহীনজ্ঝানা ব্ৰহ্মলোকে উপ্পজ্জিস্সামা’’তি নিব্বত্তেন্তি, তে ভৱৱিসেসত্থায ভাৱেন্তি.
যুত্তং তাৱ চিত্তেকগ্গতায ভৱৱিসেসত্থতা ৱিয ৱিপস্সনাপাদকত্থতাপি চতুক্কজ্ঝানসাধাৰণাতি তেসং ৱসেন ‘‘চত্তাৰি ঝানানী’’তি ৱচনং, অভিঞ্ঞাপাদকত্থতা পন নিৰোধপাদকত্থতা চ চতুত্থস্সেৱ ঝানস্স আৱেণিকা, সা কথং চতুক্কজ্ঝানসাধাৰণা ৱুত্তাতি? পৰম্পৰাধিট্ঠানভাৱতো. পদট্ঠানপদট্ঠানম্পি হি পদট্ঠানন্তি ৱুচ্চতি কাৰণকাৰণন্তি যথা ‘‘তিণেহি ভত্তং সিদ্ধ’’ন্তি.
১৪. চতুত্থে সসকস্স উপ্পতনং ৱিয হোতীতি পথৱিজিগুচ্ছনসসকস্স উপ্পতনং ৱিয হোতি. তত্থাযং অত্থসল্লাপিকা উপমা – পথৱী কিৰ সসকং আহ – ‘‘হে সসকা’’তি. সসকো আহ – ‘‘কো এসো’’তি. কস্মা মমেৱ উপৰি সব্বইৰিযাপথে কপ্পেন্তো উচ্চাৰপস্সাৱং কৰোন্তো মং ন জানাসীতি? সুট্ঠু তযা অহং দিট্ঠো, মযা অক্কন্তট্ঠানঞ্হি অঙ্গুলগ্গেহি ফুট্ঠট্ঠানং ৱিয হোতি, ৱিস্সট্ঠউদকং অপ্পমত্তকং, কৰীসং কটকফলমত্তং, হত্থিঅস্সাদীহি পন অক্কন্তট্ঠানম্পি মহন্তং, পস্সাৱোপি নেসং ঘটমত্তো, উচ্চাৰোপি পচ্ছিমত্তো হোতি, অলং ময্হং তযাতি উপ্পতিত্ৱা অঞ্ঞস্মিং ঠানে পতিতো. ততো নং পথৱী আহ – ‘‘অহো দূৰং গতোপি ননু ময্হংযেৱ উপৰি পতিতোসী’’তি? সো পুন তং জিগুচ্ছন্তো উপ্পতিত্ৱা অঞ্ঞত্থ পতিতো. এৱং ৱস্সসহস্সম্পি উপ্পতিত্ৱা উপ্পতিত্ৱা পতমানো সসকো নেৱ পথৱিযা অন্তং পাপুণিতুং সক্কোতি. ন কোটিন্তি ন পুব্বকোটিং. ইতৰেসন্তি ৱিপঞ্চিতঞ্ঞুনেয্যপদপৰমানং.
১৫. পঞ্চমে সমথেহি অধিকৰীযতি ৱূপসম্মতীতি অধিকৰণং, অট্ঠাৰস ভেদকৰৱত্থূনি নিস্সায উপ্পন্নো ৱিৱাদোযেৱ ৱিৱাদাধিকৰণং. ‘‘ইধ ভিক্খূ ভিক্খুং অনুৱদন্তি সীলৱিপত্তিযা ৱা’’তিআদিনা (চূড়ৱ. ২১৫) চতস্সো ৱিপত্তিযো নিস্সায উপ্পন্নো অনুৱাদোযেৱ অনুৱাদাধিকৰণং. পঞ্চপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তাধিকৰণং. ‘‘সত্তপি আপত্তিক্খন্ধা আপত্তাধিকৰণ’’ন্তি (চূড়ৱ. ২১৫) ৱচনতো আপত্তিযেৱ আপত্তাধিকৰণং. ‘‘যা সঙ্ঘস্স কিচ্চযতা কৰণীযতা অপলোকনকম্মং ঞত্তিকম্মং ঞত্তিদুতিযকম্মং ঞত্তিচতুত্থকম্ম’’ন্তি (চূড়ৱ. ২১৫) এৱমাগতং চতুব্বিধং সঙ্ঘকিচ্চং কিচ্চাধিকৰণন্তি ৱেদিতব্বং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
১৬. ছট্ঠে অপাকটনামোতি ‘‘সেলো, কূটদন্তো’’তিআদিনা অনভিঞ্ঞাতো. যেন ৱা কাৰণেনাতি হেতুম্হি ইদং কৰণৱচনং. হেতুঅত্থো হি কিৰিযাকাৰণং, ন কৰণং ৱিয কিৰিযত্থো, তস্মা নানপ্পকাৰগুণৱিসেসাধিগমত্থা ইধ উপসঙ্কমনকিৰিযাতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতী’’তিআদীসু ৱিয হেতুঅত্থমেৱেতং কৰণৱচনং যুত্তং, ন কৰণত্থং তস্স অযুজ্জমানত্তাতি ৱুত্তং ‘‘যেন ৱা কাৰণেনা’’তি. অৱিভাগতো সততং পৱত্তিতনিৰতিসযসাদুৱিপুলামতৰসসদ্ধম্মফলতায সাদুফলনিচ্চফলিতমহাৰুক্খেন ভগৱা উপমিতো. সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযগ্গহণেনেৱ হি ৰুক্খস্স সাদুফলতা গহিতাতি. উপসঙ্কমীতি উপসঙ্কন্তো. সম্পত্তকামতায হি কিঞ্চি ঠানং গচ্ছন্তো তংতংপদেসাতিক্কমনেন উপসঙ্কমি, উপসঙ্কন্তোতি চ ৱত্তব্বতং লভতি. তেনাহ ‘‘গতোতি ৱুত্তং হোতী’’তি, উপগতোতি অত্থো. উপসঙ্কমিত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘উপসঙ্কমনপৰিযোসানদীপন’’ন্তি. ততোতি যং ঠানং পত্তো ‘‘উপসঙ্কমী’’তি ৱুত্তো, ততো উপগতট্ঠানতো.
যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৱা ‘‘কচ্চি তে, ব্ৰাহ্মণ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো তেন ব্ৰাহ্মণেন সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, এৱং সোপি ব্ৰাহ্মণো তদনুকৰণেন ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৱত্তমোদতং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং. একীভাৱন্তি সম্মোদনকিৰিযায সমানতং. খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰং সৰীৰযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৱতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি আহাৰাদিপ্পটিবদ্ধৱুত্তিকং চিৰপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসৰোগাদিআবাধাভাৱেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৱিকাভাৱেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকৰণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনুৰূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৱিহাৰসম্ভৱেন কচ্চি ফাসুৱিহাৰো অত্থীতি সব্বত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো.
বলপ্পত্তা পীতি পীতিযেৱ. তৰুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদং জনেতি কৰোতীতি সম্মোদনীকং, তদেৱ সম্মোদনীযং. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেতুং ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো’’তি আহ. সৰিতব্বভাৱতোতি অনুস্সৰিতব্বভাৱতো. ‘‘সৰণীয’’ন্তি ৱত্তব্বে দীঘং কত্ৱা ‘‘সাৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং. সুয্যমানসুখতোতি আপাথগতমধুৰতং আহ, অনুস্সৰিযমানসুখতোতি ৱিমদ্দৰমণীযতং. ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতাযাতি সভাৱনিৰুত্তিভাৱেন তস্সা কথায ৱচনচাতুৰিযমাহ. অত্থপৰিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিৰুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পৰিযাযেহীতি অনেকেহি কাৰণেহি.
অতিদূৰঅচ্চাসন্নপ্পটিক্খেপেন নাতিদূৰং নচ্চাসন্নং নাম গহিতং, তং পন অৱকংসতো উভিন্নং পসাৰিতহত্থাসঙ্ঘট্টনেন দট্ঠব্বং. গীৱং পসাৰেত্ৱাতি গীৱং পৰিৱট্টনৱসেন পসাৰেত্ৱা.
এতদৱোচাতি এতং ‘‘কো নু খো, ভন্তে, হেতূ’’তিআদিপুচ্ছাৱচনং অৱোচ. তেনেৱ ‘‘এতদৱোচা’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা দুৱিধা হি পুচ্ছাতিআদিনা পুচ্ছাৱিভাগং দস্সেতি. তত্থ অগাৰে নিযুত্তো অগাৰিকো, তস্স পুচ্ছা অগাৰিকপুচ্ছা. অগাৰিকতো অঞ্ঞো অনগাৰিকো পব্বজ্জূপগতো, তস্স পুচ্ছা অনগাৰিকপুচ্ছা. কিঞ্চাপি অঞ্ঞত্থ ‘‘জনকো হেতু, পগ্গাহকো পচ্চযো. অসাধাৰণো হেতু, সাধাৰণো পচ্চযো. সভাগো হেতু, অসভাগো পচ্চযো. পুব্বকালিকো হেতু, সহপৱত্তো পচ্চযো’’তিআদিনা হেতুপচ্চযা ৱিভজ্জ ৱুচ্চন্তি. ইধ পন ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খৱে, মহাভূতা হেতু চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) ৱিয হেতুপচ্চযসদ্দা সমানত্থাতি দস্সেন্তো ‘‘উভযম্পেতং কাৰণৱেৱচনমেৱা’’তি আহ. ৱিসমচৰিযাতি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো.
অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা, ৱিগতাতি অত্থোতি আহ ‘‘খযে দিস্সতী’’তি. তথা হি ‘‘নিক্খন্তো পঠমো যামো’’তি উপৰি ৱুত্তং. অভিক্কন্ততৰোতি অতিৱিয কন্ততৰো মনোৰমো, তাদিসো চ সুন্দৰো ভদ্দকো নাম হোতীতি আহ ‘‘সুন্দৰে দিস্সতী’’তি. কোতি দেৱনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো কতমো? মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৱৰূপায দেৱিদ্ধিযা. যসসাতি ইমিনা এদিসেন পৰিৱাৰেন পৰিচ্ছেদেন চ. জলন্তি ৱিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৱিয কন্তেন কমনীযেন অভিৰূপেন. ৱণ্ণেনাতি ছৱিৱণ্ণেন সৰীৰৱণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি দস দিসা পভাসেন্তো, চন্দো ৱিয সূৰিযো ৱিয চ একোভাসং একালোকং কৰোন্তোতি গাথায অত্থো. অভিৰূপেতি উড়াৰৰূপে সম্পন্নৰূপে.
‘‘চোৰো, চোৰো; সপ্পো, সপ্পো’’তিআদীসু ভযে আমেডিতং. ‘‘ৱিজ্ঝ, ৱিজ্ঝ; পহৰ, পহৰা’’তিআদীসু কোধে. ‘‘সাধু, সাধূ’’তিআদীসু (ম. নি. ৩২৭.সং. নি. ২.১২৭; ৩.৩৫; ৫.১০৮৫) পসংসাযং. ‘‘গচ্ছ, গচ্ছ; লুনাহি, লুনাহী’’তিআদীসু তুৰিতে. ‘‘আগচ্ছ, আগচ্ছা’’তিআদীসু কোতূহলে. ‘‘বুদ্ধো, বুদ্ধোতি চিন্তেন্তো’’তিআদীসু (বু. ৱং. ২.৪৪) অচ্ছৰে. ‘‘অভিক্কমথাযস্মন্তো, অভিক্কমথাযস্মন্তো’’তিআদীসু হাসে. ‘‘কহং একপুত্তক, কহং একপুত্তকা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৩৫৩; সং. নি. ২.৬৩) সোকে. ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তিআদীসু (উদা. ২০; দী. নি. ৩.৩০৫; চূড়ৱ. ৩৩২) পসাদে. চ-সদ্দো অৱুত্তসমুচ্চযত্তো. তেন গৰহাঅসম্মানাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তত্থ ‘‘পাপো, পাপো’’তিআদীসু গৰহাযং. ‘‘অভিৰূপক, অভিৰূপকা’’তিআদীসু অসম্মানে দট্ঠব্বং.
নযিদং আমেডিতৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং ৱুত্তং, অথ খো অত্থদ্ৱযৱসেনাতি দস্সেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৱচনং অপেক্খিত্ৱা নপুংসকৱসেন ৱুত্তং, তং পন ভগৱতো ৱচনং ধম্মস্স দেসনাতি কত্ৱা তথা ৱুত্তং ‘‘ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনা’’তি. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো. দোসনাসনতোতি ৰাগাদিকিলেসৱিধমনতো. গুণাধিগমনতোতি সীলাদিগুণানং সম্পাপনতো. যে গুণে দেসনা অধিগমেতি, তেসু পধানভূতে তাৱ দস্সেতুং ‘‘সদ্ধাজননতো পঞ্ঞাজননতো’’তি ৱুত্তং. সদ্ধাপমুখা হি লোকিযা গুণা, পঞ্ঞাপমুখা লোকুত্তৰা.
সীলাদিঅত্থসম্পত্তিযা সাত্থতো, সভাৱনিৰুত্তিসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনতো. সুৱিঞ্ঞেয্যসদ্দপ্পযোগতায উত্তানপদতো, সণ্হসুখুমভাৱেন দুৱিঞ্ঞেয্যত্থতায গম্ভীৰত্থতো. সিনিদ্ধমুদুমধুৰসদ্দপ্পযোগতায কণ্ণসুখতো, ৱিপুলৱিসুদ্ধপেমনীযত্থতায হদযঙ্গমতো. মানাতিমানৱিধমনেন অনত্তুক্কংসনতো, থম্ভসাৰম্ভনিম্মদ্দনেন অপৰৱম্ভনতো. হিতাধিপ্পাযপ্পৱত্তিযা পৰেসং ৰাগপৰিড়াহাদিৱূপসমনেন কৰুণাসীতলতো, কিলেসন্ধকাৰৱিধমনেন পঞ্ঞাৱদাততো. কৰৱীকৰুতমঞ্জুতায আপাথৰমণীযতো, পুব্বাপৰাৱিৰুদ্ধসুৱিসুদ্ধত্থতায ৱিমদ্দক্খমতো. আপাথৰমণীযতায এৱং সুয্যমানসুখতো, ৱিমদ্দক্খমতায হিতজ্ঝাসযপ্পৱত্তিততায চ ৱীমংসিযমানহিততো. এৱমাদীহীতি আদি-সদ্দেন সংসাৰচক্কনিৱত্তনতো, সদ্ধম্মচক্কপ্পৱত্তনতো, মিচ্ছাৱাদৱিগমনতো, সম্মাৱাদপতিট্ঠাপনতো, অকুসলমূলসমুদ্ধৰণতো, কুসলমূলসংৰোপনতো, অপাযদ্ৱাৰপিধানতো, সগ্গমোক্খদ্ৱাৰৱিৱৰণতো, পৰিযুট্ঠানৱূপসমনতো, অনুসযসমুগ্ঘাতনতোতি এৱমাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অধোমুখট্ঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৱেনেৱ হেট্ঠামুখজাতং. উপৰিমুখন্তি উদ্ধংমুখং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৱিৱটং কৰেয্য. হত্থে গহেত্ৱাতি ‘‘পুৰত্থাভিমুখো উত্তৰাভিমুখো ৱা গচ্ছা’’তিআদীনি অৱত্ৱা হত্থে গহেত্ৱা ‘‘নিস্সন্দেহং এস মগ্গো, এৱং গচ্ছেয্যা’’তি ৱদেয্য. কাড়পক্খচাতুদ্দসীতি কাড়পক্খে চাতুদ্দসী.
নিক্কুজ্জিতং আধেয্যস্স অনাধাৰভূতং ভাজনং আধাৰভাৱাপাদনৱসেন উক্কুজ্জেয্য. হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৱিমুখং, অধোমুখঠপিততায অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৱং পদদ্ৱযং যথাৰহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খ্যং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা নীৱৰণভাৱতো, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৱিসেসং পটিচ্ছাদিকা সত্তে মিচ্ছাভিনিৱেসনৱসেনাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বো অপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৱা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৱ হি তদুভযপ্পটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৱিকৰোন্তেনা’’তি ৱুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং.এতেহি পৰিযাযেহীতি এতেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপ্পটিচ্ছন্নৱিৱৰণাদিউপমোপমিতব্বাকাৰেহি.
পসন্নকাৰন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কাৰং. সৰণন্তি পটিসৰণং. তেনাহ ‘‘পৰাযণ’’ন্তি. পৰাযণভাৱো চ অনত্থনিসেধনেন অত্থসম্পটিপাদনেন চ হোতীতি আহ ‘‘অঘস্স, তাতা, হিতস্স চ ৱিধাতা’’তি. অঘস্সাতি দুক্খতোতি ৱদন্তি, পাপতোতি পন অত্থো যুত্তো. নিস্সক্কে চেতং সামিৱচনং. এত্থ চ নাযং গমি-সদ্দো নী-সদ্দাদযো ৱিয দ্ৱিকম্মকো, তস্মা যথা ‘‘অজং গামং নেতী’’তি ৱুচ্চতি, এৱং ‘‘ভগৱন্তং সৰণং গচ্ছামী’’তি ৱত্তুং ন সক্কা. ‘‘সৰণন্তি গচ্ছামী’’তি পন ৱত্তব্বং. ইতি-সদ্দো চেত্থ লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তস্স চাযমত্থো – গমনঞ্চ তদধিপ্পাযেন ভজনং জাননং ৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতি ইমিনা অধিপ্পাযেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ভজামীতিআদীসু পুৰিমস্স পুৰিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং অত্থৱচনং. ভজনং ৱা সৰণাধিপ্পাযেন উপসঙ্কমনং. সেৱনং সন্তিকাৱচৰতা. পযিৰুপাসনং ৱত্তপ্পটিৱত্তকৰণেন উপট্ঠানন্তি এৱং সব্বথাপি অনঞ্ঞসৰণতংযেৱ দীপেতি. ‘‘গচ্ছামী’’তি পদস্স বুজ্ঝামীতি অযমত্থো কথং লব্ভতীতি আহ ‘‘যেসং হী’’তিআদি.
অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিৰোধেতি পদদ্ৱযেনপি ফলট্ঠা এৱ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি তে দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ননু চ কল্যাণপুথুজ্জনোপি যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জতীতি ৱুচ্চতীতি? কিঞ্চাপি ৱুচ্চতি, নিপ্পৰিযাযেন পন মগ্গট্ঠা এৱ তথা ৱত্তব্বা, ন ইতৰে সম্মত্তনিযামোক্কমনাভাৱতো. তথা হি তে এৱ ৱুত্তা ‘‘অপাযেসু অপতমানে ধাৰেতী’’তি. সম্মত্তনিযামোক্কমনেন হি অপাযৱিনিমুত্তিসম্ভৱো. অক্খাযতীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদ্যত্থো, পকাৰত্থো ৱা. তেন ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) সুত্তপদং সঙ্গণ্হাতি, ‘‘ৱিত্থাৰো’’তি ৱা ইমিনা. এত্থ চ অৰিযমগ্গো নিয্যানিকতায, নিব্বানং তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযাতি উভযমেৱ নিপ্পৰিযাযেন ধম্মোতি ৱুত্তো. নিব্বানঞ্হি আৰম্মণপচ্চযভূতং লভিত্ৱা অৰিযমগ্গো তদত্থসিদ্ধিযা সংৱত্ততি, তথাপি যস্মা অৰিযফলানং ‘‘তায সদ্ধায অৱূপসন্তাযা’’তিআদিৱচনতো মগ্গেন সমুচ্ছিন্নানং কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিপ্পহানকিচ্চতায নিয্যানানুগুণতায নিয্যানপৰিযোসানতায চ. পৰিযত্তিধম্মস্স পন নিয্যানিকধম্মসমধিগমহেতুতাযাতি ইমিনা পৰিযাযেন ৱুত্তনযেন ধম্মভাৱো লব্ভতি এৱ. স্ৱাযমত্থো পাঠাৰুড়্হো এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ন কেৱল’’ন্তিআদিমাহ.
কামৰাগো ভৱৰাগোতি এৱমাদিভেদো সব্বোপি ৰাগো ৱিৰজ্জতি পহীযতি এতেনাতি ৰাগৱিৰাগোতি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স সোকস্স চ তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পৰিক্খীণত্তা অনেজমসোকন্তি ফলং কথিতং. অপ্পটিকূলন্তি অৱিৰোধদীপনতো কেনচি অৱিৰুদ্ধং, ইট্ঠং পণীতন্তি ৱা অত্থো. পগুণৰূপেন পৱত্তিতত্তা, পকট্ঠগুণৱিভাৱনতো ৱা পগুণং. সব্বধম্মক্খন্ধা কথিতাতি যোজনা.
দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেনাতি ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৭; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা, ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি ভুজিস্সানি ৱিঞ্ঞুপ্পসত্থানি অপৰামট্ঠানি সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেহি সীলেহি সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) চ এৱং ৱুত্তানং সীলানঞ্চ সংহতভাৱেন, দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. সংহতোতি ঘটিতো, সমেতোতি অত্থো. অৰিযপুগ্গলা হি যত্থ কত্থচি দূৰে ঠিতাপি অত্তনো গুণসামগ্গিযা সংহতা এৱ. অট্ঠ চ পুগ্গল ধম্মদসা তেতি তে পুৰিসযুগৱসেন চত্তাৰোপি পুগ্গলৱসেন অট্ঠেৱ অৰিযধম্মস্স পচ্চক্খদস্সাৱিতায ধম্মদসা. তীণি ৱত্থূনি সৰণন্তি গমনেন তিক্খত্তুং গমনেন চ তীণি সৰণগমনানি. পটিৱেদেসীতি অত্তনো হদযগতং ৱাচায পৱেদেসি.
সৰণগমনস্স ৱিসযপ্পভেদফলসংকিলেসভেদানং ৱিয কত্তুৱিভাৱনা তত্থ কোসল্লায হোতীতি সৰণগমনেসু অত্থকোসল্লত্থং ‘‘সৰণং, সৰণগমনং, যো চ সৰণং গচ্ছতি, সৰণগমনপ্পভেদো, সৰণগমনফলং, সংকিলেসো, ভেদোতি অযং ৱিধি ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং তেন ৱিনা সৰণগমনস্সেৱ অসম্ভৱতো. কস্মা পনেত্থ ৱোদানং ন গহিতং, ননু ৱোদানৱিভাৱনাপি তত্থ কোসল্লায হোতীতি? সচ্চমেতং, তং পন সংকিলেসগ্গহণেন অত্থতো দীপিতং হোতীতি ন গহিতং. যানি হি নেসং সংকিলেসকাৰণানি অঞ্ঞাণাদীনি, তেসং সব্বেন সব্বং অনুপ্পন্নানং অনুপ্পাদনেন, উপ্পন্নানঞ্চ পহানেন ৱোদানং হোতীতি.
হিংসত্থস্স ধাতুসদ্দস্স ৱসেনেতং পদং দট্ঠব্বন্তি ‘‘হিংসতীতি সৰণ’’ন্তি ৱত্ৱা তং পন হিংসনং কেসং, কথং, কস্স ৱাতি চোদনং সোধেন্তো ‘‘সৰণগতান’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ ভযন্তি ৱট্টভযং. সন্তাসন্তি চিত্তুত্ৰাসং. তেনেৱ চেতসিকদুক্খস্স গহিতত্তা দুক্খন্তি কাযিকং দুক্খং. দুগ্গতিপৰিকিলেসন্তি দুগ্গতিপৰিযাপন্নং সব্বম্পি দুক্খং. তযিদং সব্বং পৰতো ফলকথায আৱি ভৱিস্সতি. এতন্তি সৰণন্তি পদং. এৱং অৱিসেসতো সৰণসদ্দস্স পদত্থং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসেসতো দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. হিতে পৱত্তনেনাতি ‘‘সম্পন্নসীলা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৬৪, ৬৯) অত্থে নিযোজনেন. অহিতা নিৱত্তনেনাতি ‘‘পাণাতিপাতস্স খো পাপকো ৱিপাকো অভিসম্পৰায’’ন্তিআদিনা আদীনৱদস্সনাদিমুখেন অনত্থতো নিৱত্তনেন. ভযং হিংসতীতি হিতাহিতেসু অপ্পৱত্তিপ্পৱত্তিহেতুকং ব্যসনং অপ্পৱত্তিকৰণেন ৱিনাসেতি বুদ্ধো. ভৱকন্তাৰা উত্তাৰণেন মগ্গসঙ্খাতো ধম্মো. ইতৰো অস্সাসদানেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি যোজনা. কাৰানন্তি দানৱসেন পূজাৱসেন চ উপনীতানং সক্কাৰানং. ৱিপুলফলপ্পটিলাভকৰণেন সত্তানং ভযং হিংসতি সঙ্ঘো অনুত্তৰদক্খিণেয্যভাৱতোতি অধিপ্পাযো. ইমিনাপি পৰিযাযেনাতি ইমিনাপি ৱিভজিত্ৱা ৱুত্তেন কাৰণেন.
‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা, স্ৱাক্খাতো ধম্মো, সুপ্পটিপন্নো সঙ্ঘো’’তি এৱং পৱত্তো তত্থ ৰতনত্তযে পসাদো তপ্পসাদো, তদেৱ ৰত্তনত্তযং গৰু এতস্সাতি তগ্গৰু, তব্ভাৱো তগ্গৰুতা, তপ্পসাদো চ তগ্গৰুতা চ তপ্পসাদতগ্গৰুতা. তাহি তপ্পসাদতগ্গৰুতাহি. ৱিধুতদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসম্মোহঅস্সদ্ধিযাদিতায ৱিহতকিলেসো. তদেৱ ৰতনত্তযং পৰাযণং গতি তাণং লেণন্তি এৱং পৱত্তিযা তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং সৰণন্তি গচ্ছতি এতেনাতি. তংসমঙ্গীতি তেন যথাৱুত্তচিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো. এৱং উপেতীতি এৱং ভজতি সেৱতি পযিৰুপাসতি, এৱং ৱা জানাতি বুজ্ঝতীতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো.
এত্থ চ পসাদগ্গহণেন লোকিযসৰণগমনমাহ. তঞ্হি পসাদপ্পধানং. গৰুতাগহণেন লোকুত্তৰং. অৰিযা হি ৰতনত্তযগুণাভিঞ্ঞতায পাসাণচ্ছত্তং পিয গৰুং কত্ৱা পস্সন্তি, তস্মা তপ্পসাদেন ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱিহতকিলেসো, তগ্গৰুতায সমুচ্ছেদৱসেনাতি যোজেতব্বং অগাৰৱকৰণহেতূনং সমুচ্ছিন্দনতো. তপ্পৰাযণতা পনেত্থ তগ্গতিকতাতি তায চতুব্বিধম্পি ৱক্খমানং সৰণগমনং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অৱিসেসেন ৱা পসাদগৰুতা জোতিতাতি পসাদগ্গহণেন অৱেচ্চপ্পসাদস্স ইতৰস্স চ গহণং, তথা গৰুতাগহণেনাতি উভযেনপি উভযং সৰণগমনং যোজেতব্বং.
মগ্গক্খণে ইজ্ঝতীতি যোজনা. নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱাতি এতেন অত্থতো চতুসচ্চাধিগমো এৱ লোকুত্তৰসৰণগমনন্তি দস্সেতি. তত্থ হি নিব্বানধম্মো সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন, মগ্গধম্মো ভাৱনাভিসমযৱসেন পটিৱিজ্ঝিযমানোযেৱ সৰণগমনত্তং সাধেতি, বুদ্ধগুণা পন সাৱকগোচৰভূতা পৰিঞ্ঞাভিসমযৱসেন, তথা অৰিযসঙ্ঘগুণা. তেনাহ ‘‘কিচ্চতো সকলেপি ৰতনত্তযে ইজ্ঝতী’’তি. ইজ্ঝন্তঞ্চ সহেৱ ইজ্ঝতি, ন লোকিযং ৱিয পটিপাটিযা অসম্মোহপ্পটিৱেধেন পটিৱিদ্ধত্তাতি অধিপ্পাযো. যে পন ৱদন্তি ‘‘ন সৰণগমনং নিব্বানাৰম্মণং হুত্ৱা পৱত্ততি, মগ্গস্স অধিগতত্তা পন অধিগতমেৱ হোতি একচ্চানং তেৱিজ্জাদীনং লোকিযৱিজ্জাদযো ৱিযা’’তি, তেসং লোকিযমেৱ সৰণগমনং সিযা, ন লোকুত্তৰং, তঞ্চ অযুত্তং দুৱিধস্সপি ইচ্ছিতব্বত্তা.
তন্তি লোকিযসৰণগমনং. সদ্ধাপটিলাভো ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো ভগৱা’’তিআদিনা. সদ্ধামূলিকাতি যথাৱুত্তসদ্ধাপুব্বঙ্গমা. সম্মাদিট্ঠি বুদ্ধসুবুদ্ধতং, ধম্মসুধম্মতং, সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিঞ্চ লোকিযাৱবোধৱসেনেৱ সম্মা ঞাযেন দস্সনতো. সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠীতি এতেন সদ্ধূপনিস্সযা যথাৱুত্তলক্খণা পঞ্ঞা লোকিযসৰণগমনন্তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৱুচ্চতী’’তি. দিট্ঠিযেৱ অত্তনো পচ্চযেহি উজু কৰীযতীতি কত্ৱা, দিট্ঠি ৱা উজু কৰীযতি এতেনাতি দিট্ঠিজুকম্মং, তথাপৱত্তো চিত্তুপ্পাদো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো’’তি ইদঞ্চ ৱচনং সমত্থিতং হোতি, সদ্ধাপুব্বঙ্গমসম্মাদিট্ঠিগ্গহণং পন চিত্তুপ্পাদস্স তপ্পধানতাযাতি দট্ঠব্বং. সদ্ধাপটিলাভোতি ইমিনা মাতাদীহি উস্সাহিতদাৰকাদীনং ৱিয ঞাণৱিপ্পযুত্তং সৰণগমনং দস্সেতি, সম্মাদিট্ঠীতি ইমিনা ঞাণসম্পযুত্তং সৰণগমনং.
তযিদং লোকিযং সৰণগমনং. অত্তা সন্নিয্যাতীযতি অপ্পীযতি পৰিচ্চজীযতি এতেনাতি অত্তসন্নিয্যাতনং, যথাৱুত্তং দিট্ঠিজুকম্মং. তং ৰতনত্তযং পৰাযণং পটিসৰণং এতস্সাতি তপ্পৰাযণো, পুগ্গলো চিত্তুপ্পাদো ৱা, তস্স ভাৱো তপ্পৰাযণতা, যথাৱুত্তং দিট্ঠিজুকম্মমেৱ. সৰণন্তি অধিপ্পাযেন সিস্সভাৱং অন্তেৱাসিকভাৱং উপগচ্ছতি এতেনাতি সিস্সভাৱূপগমনং. সৰণগমনাধিপ্পাযেনেৱ পণিপততি এতেনাতি পণিপাতো. সব্বত্থ যথাৱুত্তদিট্ঠিজুকম্মৱসেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো. অত্তপৰিচ্চজনন্তি সংসাৰদুক্খনিস্সৰণত্থং অত্তনো অত্থভাৱস্স পৰিচ্চজনং. এস নযো সেসেসুপি. বুদ্ধাদীনংযেৱাতি অৱধাৰণং অত্তসন্নিয্যাতনাদীসুপি তত্থ তত্থ ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি তদঞ্ঞনিৱত্তনং কতং হোতি.
এৱং অত্তসন্নিয্যাতনাদীনি একেন পকাৰেন দস্সেত্ৱা ইদানি অপৰেহিপি পকাৰেহি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. তেন পৰিযাযন্তৰেহিপি অত্তসন্নিয্যাতনং কতমেৱ হোতি অত্থস্স অভিন্নত্তাতি দস্সেতি. আড়ৱকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সাতাগিৰিহেমৱতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ননু চেতে আড়ৱকাদযো মগ্গেনেৱ আগতসৰণগমনা, কথং তেসং তপ্পৰাযণতাসৰণগমনং ৱুত্তন্তি? মগ্গেনাগতসৰণগমনেহিপি ‘‘সো অহং ৱিচৰিস্সামি…পে… সুধম্মতং (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৯৪). তে মযং ৱিচৰিস্সাম, গামা গামং নগা নগং…পে… সুধম্মত’’ন্তি (সু. নি. ১৮২) চ তেহি তপ্পৰাযণতাকাৰস্স পৱেদিতত্তা তথা ৱুত্তং.
সো পনেস ঞাতি…পে… ৱসেনাতি এত্থ ঞাতিৱসেন, ভযৱসেন, আচৰিযৱসেন, দক্খিণেয্যৱসেনাতি পচ্চেকং ‘‘ৱসেনা’’তি পদং যোজেতব্বং. তত্থ ঞাতিৱসেনাতি ঞাতিভাৱৱসেন. এৱং সেসেসুপি. দক্খিণেয্যপণিপাতেনাতি দক্খিণেয্যতাহেতুকেন পণিপতনেনাতি অত্থো. ইতৰেহীতি ঞাতিভাৱাদিৱসপ্পৱত্তেহি তীহি পণিপাতেহি. ইতৰেহীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱন্দতীতি পণিপাতস্স লক্খণৱচনং. এৱৰূপন্তি দিট্ঠধম্মিকং সন্ধায ৱদতি. সম্পৰাযিকঞ্হি নিয্যানিকং ৱা অনিয্যানিকং ৱা অনুসাসনিং পচ্চাসীসন্তো দক্খিণেয্যপণিপাতমেৱ কৰোতীতি অধিপ্পাযো. সৰণগমনপ্পভেদোতি সৰণগমনৱিভাগো.
অৰিযমগ্গো এৱ লোকুত্তৰং সৰণগমনন্তি আহ ‘‘চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি ৱিপাকফল’’ন্তি. সব্বদুক্খক্খযোতি সকলস্স ৱট্টদুক্খস্স অনুপ্পাদনিৰোধো. এতন্তি ‘‘চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি (ধ. প. ১৯০) এৱং ৱুত্তং অৰিযসচ্চানং দস্সনং.
নিচ্চতো অনুপগমনাদিৱসেনাতি নিচ্চন্তি অগ্গহণাদিৱসেন. অট্ঠানন্তি হেতুপ্পটিক্খেপো. অনৱকাসোতি পচ্চযপ্পটিক্খেপো. উভযেনপি কাৰণমেৱ পটিক্খিপতি. যন্তি যেন কাৰণেন. দিট্ঠিসম্পন্নোতি মগ্গদিট্ঠিযা সমন্নাগতো সোতাপন্নো. কঞ্চি সঙ্খাৰন্তি চতুভূমকেসু সঙ্খতসঙ্খাৰেসু একসঙ্খাৰম্পি. নিচ্চতো উপগচ্ছেয্যাতি নিচ্চোতি গণ্হেয্য. সুখতো উপগচ্ছেয্যাতি ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি (দী. নি. ১.৭৬, ৭৯) এৱং অত্তদিট্ঠিৱসেন সুখতো গাহং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তেন পন অৰিযসাৱকো পৰিড়াহৱূপসমনত্থং মত্তহত্থিপৰিতাসিতো ৱিয চোক্খব্ৰাহ্মণো উক্কাৰভূমিং কঞ্চি সঙ্খাৰং সুখতো উপগচ্ছতি. অত্তৱাৰে কসিণাদিপঞ্ঞত্তিসঙ্গহত্থং ‘‘সঙ্খাৰ’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘কঞ্চি ধম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. ইমেসুপি ঠানেসু চতুভূমকৱসেনেৱ পৰিচ্ছেদো ৱেদিতব্বো তেভূমকৱসেনেৱ ৱা. যং যঞ্হি পুথুজ্জনো গাহৱসেন গণ্হাতি, ততো ততো অৰিযসাৱকো গাহং ৱিনিৱেঠেতি.
মাতৰন্তিআদীসু জনিকা মাতা, জনকো পিতা, মনুস্সভূতো খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো. কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যাতি? এতম্পি অট্ঠানং, পুথুজ্জনভাৱস্স পন মহাসাৱজ্জভাৱদস্সনত্থং অৰিযভাৱস্স চ ফলদস্সনত্থং এৱং ৱুত্তং. পদুট্ঠচিত্তোতি ৱধকচিত্তেন পদুট্ঠচিত্তো. লোহিতং উপ্পাদেয্যাতি জীৱমানকসৰীৰে খুদ্দকমক্খিকায পিৱনমত্তম্পি লোহিতং উপ্পাদেয্য. সঙ্ঘং ভিন্দেয্যাতি সমানসংৱাসকং সমানসীমাযং ঠিতং সঙ্ঘং ‘‘কম্মেন উদ্দেসেন ৱোহৰন্তো অনুস্সাৱনেন সলাকগ্গাহেনা’’তি (পৰি. ৪৫৮) এৱং ৱুত্তেহি পঞ্চহি কাৰণেহি ভিন্দেয্য. অঞ্ঞং সত্থাৰন্তি অঞ্ঞং তিত্থকৰং ‘‘অযং মে সত্থা’’তি এৱং গণ্হেয্যাতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতীতি অত্থো.
ন তে গমিস্সন্তি অপাযন্তি তে বুদ্ধং সৰণং গতা তন্নিমিত্তং অপাযং ন গমিস্সন্তি, দেৱকাযং পন পৰিপূৰেস্সন্তীতি অত্থো. দসহি ঠানেহীতি দসহি কাৰণেহি. অধিগণ্হন্তীতি অধিভৱন্তি.
ৱেলামসুত্তাদিৱসেনাতি এত্থ ‘‘কৰীসস্স চতুত্থভাগপ্পমাণানং চতুৰাসীতিসহস্সসঙ্খানং সুৱণ্ণপাতিৰূপিযপাতিকংসপাতীনং যথাক্কমং ৰূপিযসুৱণ্ণহিৰঞ্ঞপূৰানং সব্বালঙ্কাৰপ্পটিমণ্ডিতানং চতুৰাসীতিযা হত্থিসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা অস্সসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা ৰথসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা ধেনুসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা কঞ্ঞাসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা পল্লঙ্কসহস্সানং, চতুৰাসীতিযা ৱত্থকোটিসহস্সানং, অপৰিমাণস্স চ খজ্জভোজ্জাদিভেদস্স আহাৰস্স পৰিচ্চজনৱসেন সত্তমাসাধিকানি সত্ত সংৱচ্ছৰানি নিৰন্তৰং পৱত্তৱেলামমহাদানতো একস্স সোতাপন্নস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতৰং. ততো সতং সোতাপন্নানং দিন্নদানতো একস্স সকদাগামিনো, ততো একস্স অনাগামিনো, ততো একস্স অৰহতো, ততো একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স, ততো সম্মাসম্বুদ্ধস্স, ততো বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স দিন্নদানং মহপ্ফলতৰং, ততো চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৱিহাৰকৰণং, ততো সৰণগমনং মহপ্ফলতৰ’’ন্তি ইমমত্থং পকাসেন্তস্স ৱেলামসুত্তস্স (অ. নি. ৯.২০) ৱসেন. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং, গহপতি, ৱেলামো ব্ৰাহ্মণো দানং অদাসি মহাদানং, যো একং দিট্ঠিসম্পন্নং ভোজেয্য, ইদং ততো মহপ্ফলতৰ’’ন্তিআদি (অ. নি. ৯.২০). ৱেলামসুত্তাদীতি আদি-সদ্দেন অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনং (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৱু. ৯০) সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অঞ্ঞাণং ৱত্থুত্তযস্স গুণানং অজাননং তত্থ সম্মোহো, ‘‘বুদ্ধো নু খো, ন নু খো’’তিআদিনা ৱিচিকিচ্ছা সংসযো. মিচ্ছাঞাণং তস্স গুণানং অগুণভাৱপৰিকপ্পনেন ৱিপৰীতগ্গাহো. আদি-সদ্দেন অনাদৰাগাৰৱাদীনং সঙ্গহো. ন মহাজুতিকন্তি ন উজ্জলং, অপৰিসুদ্ধং অপৰিযোদাতন্তি অত্থো. ন মহাৱিপ্ফাৰন্তি অনুড়াৰং. সাৱজ্জোতি দিট্ঠিতণ্হাদিৱসেন সদোসো. লোকিযং সৰণগমনং সিক্খাসমাদানং ৱিয অগ্গহিতকালপৰিচ্ছেদং জীৱিতপৰিযন্তমেৱ হোতি, তস্মা তস্স খন্ধভেদেন ভেদোতি আহ ‘‘অনৱজ্জো কালকিৰিযাযা’’তি. সোতি অনৱজ্জো সৰণগমনভেদো. সতিপি অনৱজ্জত্তে ইট্ঠফলোপি ন হোতীতি আহ ‘‘অফলো’’তি. কস্মা? অৱিপাকত্তা. ন হি তং অকুসলন্তি.
কো উপাসকোতি সৰূপপুচ্ছা, তস্মা ‘‘কিংলক্খণো উপাসকো’’তি ৱুত্তং হোতি. কস্মাতি হেতুপুচ্ছা. তেন কেন পৱত্তিনিমিত্তেন উপাসকসদ্দো তস্মিং পুগ্গলে নিৰুড়্হোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কস্মা উপাসকোতি ৱুচ্চতী’’তি. সদ্দস্স অভিধেয্যো পৱত্তিনিমিত্তং তদত্থস্স তব্ভাৱকাৰণং. কিমস্স সীলন্তি কীদিসং অস্স উপাসকস্স সীলং, কিত্তকেন সীলেনাযং সীলসম্পন্নো নাম হোতীতি অত্থো. কো আজীৱোতি কো অস্স সম্মাআজীৱো? সো পন মিচ্ছাজীৱস্স পৰিৱজ্জনেন হোতীতি সোপি ৱিভজীযতীতি. কা ৱিপত্তীতি কা সীলস্স, আজীৱস্স ৱা ৱিপত্তি. অনন্তৰস্স হি ৱিধি ৱা পটিসেধো ৱাতি. কা সম্পতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
যো কোচীতি খত্তিযাদীসু যো কোচি. তেন সৰণগমনমেৱেত্থ কাৰণং, ন জাতিআদিৱিসেসোতি দস্সেতি. উপাসনতোতি তেনেৱ সৰণগমনেন তত্থ চ সক্কচ্চকিৰিযায আদৰগাৰৱবহুমানাদিযোগেন পযিৰুপাসনতো. ৱেৰমণিযোতি ৱেৰং ৱুচ্চতি পাণাতিপাতাদিদুস্সীল্যং, তস্স মণনতো হননতো ৱিনাসনতো ৱেৰমণিযো, পঞ্চ ৱিৰতিযো ৱিৰতিপ্পধানত্তা তস্স সীলস্স. তেনেৱাহ ‘‘পটিৱিৰতো হোতী’’তি.
মিচ্ছাৱণিজ্জাতি ন সম্মাৱণিজ্জা অযুত্তৱণিজ্জা অসাৰুপ্পৱণিজ্জা. পহাযাতি অকৰণেনেৱ পজহিত্ৱা. ধম্মেনাতি ধম্মতো অনপেতেন. তেন অঞ্ঞম্পি অধম্মিকং জীৱিকং পটিক্খিপতি. সমেনাতি অৱিসমেন. তেন কাযৱিসমাদিদুচ্চৰিতং ৱজ্জেত্ৱা কাযসমাদিনা সুচৰিতেন আজীৱং দস্সেতি. সত্থৱণিজ্জাতি আযুধভণ্ডং কত্ৱা ৱা কাৰেত্ৱা ৱা যথাকতং ৱা পটিলভিত্ৱা তস্স ৱিক্কযো. সত্তৱণিজ্জাতি মনুস্সৱিক্কযো. মংসৱণিজ্জাতি সূনকাৰাদযো ৱিয মিগসূকৰাদিকে পোসেত্ৱা মংসং সম্পাদেত্ৱা ৱিক্কযো. মজ্জৱণিজ্জাতি যং কিঞ্চি মজ্জং যোজেত্ৱা তস্স ৱিক্কযো. ৱিসৱণিজ্জাতি ৱিসং যোজেত্ৱা ৱিসং গহেত্ৱা ৱা তস্স ৱিক্কযো. তত্থ সত্থৱণিজ্জা পৰোপৰোধনিমিত্ততায অকৰণীযা ৱুত্তা. সত্তৱণিজ্জা অভুজিস্সভাৱকৰণতো, মংসৱিসৱণিজ্জা ৱধহেতুতো, মজ্জৱণিজ্জা পমাদট্ঠানতো.
তস্সেৱাতি পঞ্চৱেৰমণিলক্খণস্স সীলস্স চেৱ পঞ্চমিচ্ছাৱণিজ্জালক্খণস্স আজীৱস্স চ. ৱিপত্তীতি ভেদো পকোপো চ. যাযাতি যায পটিপত্তিযা. চণ্ডালোতি উপাসকচণ্ডালো. মলন্তি উপাসকমলং. পটিকুট্ঠোতি উপাসকনিহীনো. বুদ্ধাদীসু কম্মকম্মফলেসু চ সদ্ধাৱিপৰিযাযো অস্সদ্ধিযং মিচ্ছাধিমোক্খো, যথাৱুত্তেন অস্সদ্ধিযেন সমন্নাগতো অস্সদ্ধো. যথাৱুত্তসীলৱিপত্তিআজীৱৱিপত্তিৱসেন দুস্সীলো. ‘‘ইমিনা দিট্ঠাদিনা ইদং নাম মঙ্গলং হোতী’’তি – এৱং বালজনপৰিকপ্পিতকোতূহলসঙ্খাতেন দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন সমন্নাগতো কোতূহলমঙ্গলিকো. মঙ্গলং পচ্চেতীতি দিট্ঠমঙ্গলাদিভেদং মঙ্গলমেৱ পত্তিযাযতি. নো কম্মন্তি কম্মস্সকতং নো পত্তিযাযতি. ইতো বহিদ্ধাতি ইতো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনতো বহিদ্ধা বাহিৰকসমযে. দক্খিণেয্যং পৰিযেসতীতি দুপ্পটিপন্নং দক্খিণাৰহসঞ্ঞী গৱেসতি. পুব্বকাৰং কৰোতীতি দানমাননাদিকং কুসলকিৰিযং পঠমতৰং কৰোতি. এত্থ চ দক্খিণেয্যপৰিযেসনপুব্বকাৰে একং কত্ৱা পঞ্চ ধম্মা ৱেদিতব্বা.
ৱিপত্তিযং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সম্পত্তি ৱেদিতব্বা. অযং পন ৱিসেসো – চতুন্নম্পি পৰিসানং ৰতিজননট্ঠেন উপাসকোৱ ৰতনং উপাসকৰতনং. গুণসোভাকিত্তিসদ্দসুগন্ধতাহি উপাসকোৱ পদুমং উপাসকপদুমং. তথা উপাসকপুণ্ডৰীকো.
আদিম্হীতি আদিঅত্থে. কোটিযন্তি পৰিযন্তকোটিযং. ৱিহাৰগ্গেনাতি ওৱৰককোট্ঠাসেন, ‘‘ইমস্মিং গব্ভে ৱসন্তানং ইদং নাম ফলং পাপুণাতী’’তিআদীনা তং তং ৱসনট্ঠানকোট্ঠাসেনাতি অত্থো. অজ্জতন্তি অজ্জ ইচ্চেৱ অত্থো.
পাণেহি উপেতন্তি ইমিনা তস্স সৰণগমনস্স আপাণকোটিকতং দস্সেন্তো ‘‘যাৱ মে জীৱিতং পৱত্ততী’’তিআদীনি ৱত্ৱা পুন জীৱিতেনপি তং ৱত্থুত্তযং পটিপূজেন্তো সৰণগমনং ৰক্খামীতি উপ্পন্নং তস্স ব্ৰাহ্মণস্স অধিপ্পাযং ৱিভাৱেন্তো ‘‘অহঞ্হী’’তিআদিমাহ. পাণেহি উপেতন্তি হি যাৱ মে পাণা ধৰন্তি, তাৱ সৰণং উপেতং. উপেন্তো চ ন ৱাচামত্তেন ন একৱাৰং চিত্তুপ্পাদমত্তেন, অথ খো পাণানং পৰিচ্চজনৱসেনপি যাৱজীৱং উপেতন্তি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
১৭-১৯. সত্তমে জাণুস্সোণীতি নেতং তস্স মাতাপিতূহি কতং নামং, অপিচ খো ঠানন্তৰপ্পটিলাভলদ্ধন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘জাণুস্সোণীতি ঠানন্তৰং কিৰা’’তিআদি. একং ঠানন্তৰন্তি একং পুৰোহিতট্ঠানং. উণ্হীসআদিককুধভণ্ডেহি সদ্ধিং লদ্ধং তথা চস্স ৰঞ্ঞা দিন্নন্তি ৱদন্তি. তেনাহ ‘‘ৰঞ্ঞো সন্তিকে চ লদ্ধজাণুস্সোণিসক্কাৰত্তা’’তি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অট্ঠমনৱমেসু নত্থি ৱত্তব্বং.
২০-২১. দসমে দুন্নিক্খিত্তন্তি দুট্ঠু নিক্খিত্তং পদপচ্চাভট্ঠং কত্ৱা মনসি ঠপিতং. পজ্জতি ঞাযতি অত্থো এতেনাতি পদং, অত্থং ব্যঞ্জযতি পকাসেতীতি ব্যঞ্জনং, পদমেৱ. তেনেৱাহ ‘‘উপ্পটিপাটিযা…পে… ব্যঞ্জনন্তি ৱুচ্চতী’’তি. পদসমুদাযব্যতিৰেকেন ৱিসুং পাড়ি নাম নত্থীতি আহ ‘‘উভযমেতং পাড়িযাৱ নাম’’ন্তি. পকট্ঠানঞ্হি ৱচনপ্পবন্ধানং আড়িযেৱ পাড়ীতি ৱুচ্চতি. সেসমেত্থ একাদসমঞ্চ উত্তানত্থমেৱ.
অধিকৰণৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.