৭. গোপালসুত্তৱণ্ণনা
১৭. সত্তমে তিস্সো কথাতি তিস্সো অট্ঠকথা, তিৱিধা সুত্তস্স অত্থৱণ্ণনাতি অত্থো. একেকং পদং নাড়ং মূলং এতিস্সাতি এৱংসঞ্ঞিতা একনাড়িকা. একেকং ৱা পদং নাড়ং অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি একনাড়িকা. তেনাহ ‘‘একেকস্স পদস্স অত্থকথন’’ন্তি. চত্তাৰো অংসা ভাগা অত্থসল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি চতুৰস্সা. তেনাহ ‘‘চতুক্কং বন্ধিত্ৱা কথন’’ন্তি. নিযমতো নিসিন্নস্স আৰদ্ধস্স ৱত্তো সংৱত্তো এতিস্সা অত্থীতি নিসিন্নৱত্তিকা, যথাৰদ্ধস্স অত্থস্স ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসাপিকাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতগোপালকং দস্সেত্ৱা’’তিআদি. একেকস্সপি পদস্স পিণ্ডত্থদস্সনৱসেন বহূনং পদানং একজ্ঝং অত্থং অকথেত্ৱা একমেকস্স পদস্স অত্থৱণ্ণনা অযং সব্বত্থ লব্ভতি. চতুক্কং বন্ধিত্ৱাতি কণ্হপক্খে উপমোপমেয্যদ্ৱযং, তথা সুক্কপক্খেতি ইদং চতুক্কং যোজেত্ৱা. অযং এদিসেসু এৱ সুত্তেসু লব্ভতি. পৰিযোসানগমনন্তি কেচি তাৱ আহু ‘‘কণ্হপক্খে উপমং দস্সেত্ৱা উপমা চ নাম যাৱদেৱ উপমেয্যসম্পটিপাদনত্থাতি উপমেয্যত্থং আহৰিত্ৱা সংকিলেসপক্খনিদ্দেসো চ ৱোদানপক্খৱিভাৱনত্থাযাতি সুক্কপক্খম্পি উপমোপমেয্যৱিভাগেন আহৰিত্ৱা সুত্তত্থস্স পৰিযোসাপনং. কণ্হপক্খে উপমেয্যং দস্সেত্ৱা পৰিযোসানগমনাদীসুপি এসেৱ নযো’’তি. অপৰে পন ‘‘কণ্হপক্খে, সুক্কপক্খে চ তংতংউপমূপমেয্যত্থানং ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসাপেত্ৱাৱ কথনং পৰিযোসানগমন’’ন্তি ৱদন্তি. অযন্তি নিসিন্নৱত্তিকা. ইধাতি ইমস্মিং গোপালকসুত্তে. সব্বাচৰিযানং আচিণ্ণাতি সব্বেহিপি পুব্বাচৰিযেহি আচৰিতা সংৱণ্ণিতা, তথা চেৱ পাড়ি পৱত্তাতি.
অঙ্গীযন্তি অৱযৱভাৱেন ঞাযন্তীতি অঙ্গানি, কোট্ঠাসা. তানি পনেত্থ যস্মা সাৱজ্জসভাৱানি, তস্মা আহ ‘‘অঙ্গেহীতি অগুণকোট্ঠাসেহী’’তি. গোমণ্ডলন্তি গোসমূহং. পৰিহৰিতুন্তি ৰক্খিতুং. তং পন পৰিহৰণং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিচৰণন্তি আহ ‘‘পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিচৰিতু’’ন্তি. ৱড্ঢিন্তি গুন্নং বহুভাৱং বহুগোৰসতাসঙ্খাতং পৰিৱুদ্ধিং. ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি ৰূপীযতীতি ৰূপং, পৰিমাণপৰিচ্ছেদোপি সৰীৰৰূপম্পীতি আহ ‘‘গণনতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা’’তি. ন পৰিযেসতি ৱিনট্ঠভাৱস্সেৱ অজাননতো. নীলাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন সেতসবলাদিৱণ্ণং সঙ্গণ্হাতি.
ধনুসত্তিসূলাদীতি এত্থ ইস্সাসাচৰিযানং গাৱীসু কতং ধনুলক্খণং. কুমাৰভত্তিগণানং গাৱীসু কতং সত্তিলক্খণং. ইস্সৰভত্তিগণানং গাৱীসু কতং সূললক্খণন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন ৰামৱাসুদেৱগণাদীনং গাৱীসু কতং ফৰসুচক্কাদিলক্খণং সঙ্গণ্হাতি.
নীলমক্খিকাতি পিঙ্গলমক্খিকা, খুদ্দকমক্খিকা এৱ ৱা. সটতি ৰুজতি এতাযাতি সাটিকা, সংৱড্ঢা সাটিকা আসাটিকা. তেনাহ ‘‘ৱড্ঢন্তী’’তিআদি. হাৰেতাতি অপনেতা.
ৱাকেনাতি ৱাকপট্টেন. চীৰকেনাতি পিলোতিকেন. অন্তোৱস্সেতি ৱস্সকালস্স অব্ভন্তৰে. নিগ্গাহন্তি সুসুমাৰাদিগ্গাহৰহিতং. পীতন্তি পানীযস্স পীতভাৱং. সীহব্যগ্ঘাদিপৰিস্সযেন সাসঙ্কো সপ্পটিভযো.
পঞ্চ অহানি একস্সাতি পঞ্চাহিকো, সো এৱ ৱাৰোতি, পঞ্চাহিকৱাৰো. এৱং সত্তাহিকৱাৰোপি ৱেদিতব্বো. চিণ্ণট্ঠানন্তি চৰিতট্ঠানং গোচৰগ্গহিতট্ঠানং.
পিতিট্ঠানন্তি পিতৰা কাতব্বট্ঠানং, পিতৰা কাতব্বকিচ্চন্তি অত্থো. যথাৰুচিং গহেত্ৱা গচ্ছন্তীতি গুন্নং ৰুচিঅনুৰূপং গোচৰভূমিং ৱা নদিপাৰং ৱা গহেত্ৱা গচ্ছন্তি. গোভত্তন্তি কপ্পাসট্ঠিকাদিমিস্সং গোভুঞ্জিতব্বং ভত্তং. ভত্তগ্গহণেনেৱ যাগুপি সঙ্গহিতা.
দ্ৱীহাকাৰেহীতি ৱুত্তং আকাৰদ্ৱযং দস্সেতুং ‘‘গণনতো ৱা সমুট্ঠানতো ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱং পাড়িযং আগতাতি ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি জাতিং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা হদযৱত্থুং অগ্গহেত্ৱা দসাযতনানি পঞ্চদস সুখুমৰূপানীতি এৱং ৰূপকণ্ডপাড়িযং (ধ. স. ৬৬৬) আগতা. পঞ্চৱীসতি ৰূপকোট্ঠাসাতি সলক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱতো ৰূপভাগা. ৰূপকোট্ঠাসাতি ৱা ৱিসুং ৱিসুং অপ্পৱত্তিত্ৱা কলাপভাৱেনেৱ পৱত্তনতো ৰূপকলাপা. কোট্ঠাসাতি চ অংসা অৱযৱাতি অত্থো. কোট্ঠন্তি ৱা সৰীৰং, তস্স অংসা কেসাদযো কোট্ঠাসাতি অঞ্ঞেপি অৱযৱা কোট্ঠাসা ৱিয কোট্ঠাসা.
সেয্যথাপীতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি যথাৱুত্তং ৰূপং সলক্খণতো ঞাণেন পৰিগ্গণ্হিত্ৱা. অৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱাতি তং ৰূপং নিস্সায আৰম্মণঞ্চ কত্ৱা পৱত্তমানে ৱেদনাদিকে চত্তাৰো খন্ধে অৰূপন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা. ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি পুন তত্থ যং ৰূপ্পনলক্খণং, তং ৰূপং. তদঞ্ঞং অৰূপং. উভযৱিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থি অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱাতি এৱং ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা. তদুভযঞ্চ অৱিজ্জাদিনা পচ্চযেন সপচ্চযন্তি পচ্চযং সল্লক্খেত্ৱা, অনিচ্চতাদিলক্খণং আৰোপেত্ৱা যো কলাপসম্মসনাদিক্কমেন কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি, সো ন ৱড্ঢতীতি যোজনা.
এত্তকং ৰূপং একসমুট্ঠানন্তি চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি অট্ঠৱিধং কম্মৱসেন; কাযৱিঞ্ঞত্তি, ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৱযং চিত্তৱসেনাতি এত্তকং ৰূপং একসমুট্ঠানং. সদ্দাযতনমেকং উতুচিত্তৱসেন দ্ৱিসমুট্ঠানং. ৰূপস্স লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতাতি এত্তকং ৰূপং উতুচিত্তাহাৰৱসেন তিসমুট্ঠানং. ৰূপাযতনং, গন্ধাযতনং, ৰসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, আকাসধাতু, আপোধাতু, কবড়ীকাৰো আহাৰোতি এত্তকং ৰূপং উতুচিত্তাহাৰকম্মৱসেন চতুসমুট্ঠানং. উপচযো, সন্ততি, জৰতা, ৰূপস্স অনিচ্চতাতি এত্তকং ৰূপং ন কুতোচি সমুট্ঠাতীতি ন জানাতি. সমুট্ঠানতো ৰূপং অজানন্তোতিআদীসু ৱত্তব্বং ‘‘গণনতো ৰূপং অজানন্তো’’তিআদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
কম্মলক্খণোতি অত্তনা কতং দুচ্চৰিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, বালো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, বালস্স বাললক্খণানি. কতমানি তীণি? দুচ্চিন্তিতচিন্তী হোতি, দুব্ভাসিতভাসী, দুক্কটকম্মকাৰী. ইমানি খো…পে… লক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৬; অ. নি. ৩.৩). অত্তনা কতং সুচৰিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, পণ্ডিতো. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি. কতমানি তীণি? সুচিন্তিতচিন্তী হোতি, সুভাসিতভাসী, সুকতকম্মকাৰী. ইমানি খো…পে… পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৫৩; অ. নি. ৩.৩). তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলকম্মং পণ্ডিতবাললক্খণ’’ন্তি.
বালে ৱজ্জেত্ৱা পণ্ডিতে ন সেৱতীতি যং বালপুগ্গলে ৱজ্জেত্ৱা পণ্ডিতসেৱনং অত্থকামেন কাতব্বং, তং ন কৰোতি. তথাভূতস্স চ অযমাদীনৱোতি দস্সেতুং পুন ‘‘বালে ৱজ্জেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং ভগৱতা ‘‘ইদং ৱো কপ্পতী’’তি অনুঞ্ঞাতং, তদনুলোমঞ্চে, তং কপ্পিযং. যং ‘‘ইদং ৱো ন কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তদনুলোমঞ্চে, তং অকপ্পিযং. যং কোসল্লসম্ভূতং, তং কুসলং, তপ্পটিপক্খং অকুসলং. তদেৱ সাৱজ্জং, কুসলং অনৱজ্জং. আপত্তিতো আদিতো দ্ৱে আপত্তিক্খন্ধা গৰুকং, তদঞ্ঞং লহুকং. ধম্মতো মহাসাৱজ্জং গৰুকং, অপ্পসাৱজ্জং লহুকং. সপ্পটিকাৰং সতেকিচ্ছং, অপ্পটিকাৰং অতেকিচ্ছং. ধম্মতানুগতং কাৰণং, ইতৰং অকাৰণং. তং অজানন্তোতি কপ্পিযাকপ্পিযং, গৰুক-লহুকং, সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং অজানন্তো সুৱিসুদ্ধং কত্ৱা সীলং ৰক্খিতুং ন সক্কোতি. কুসলাকুসলং, সাৱজ্জানৱজ্জং, কাৰণাকাৰণং অজানন্তো খন্ধাদীসু অকুসলতায ৰূপাৰূপপৰিগ্গহম্পি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢনা. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢেতুং ন সক্কোতী’’তি.
গোৱণসদিসে অত্তভাৱে উপ্পজ্জিত্ৱা তত্থ দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো মিচ্ছাৱিতক্কা আসাটিকা ৱিযাতি আসাটিকাতি আহ ‘‘অকুসলৱিতক্কং আসাটিকং অহাৰেত্ৱা’’তি.
‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.১০৩; অ. নি. ৮.৫৬; ৯.১৫) ৱচনতো ছহি ৱণমুখেহি ৱিস্সন্দমানযূসো গণ্ডো ৱিয পিলোতিকাখণ্ডেন ছদ্ৱাৰেহি ৱিস্সন্দমানকিলেসাসুচি অত্তভাৱৱণো সতিসংৱৰেন পিদহিতব্বো, অযং পন এৱং ন কৰোতীতি আহ ‘‘যথা সো গোপালকো ৱণং ন পটিচ্ছাদেতি, এৱং সংৱৰং ন সম্পাদেতী’’তি.
যথা ধূমো ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জমানো সণ্হো সুখুমো, তং তং ৱিৱৰং অনুপৱিস্স ব্যাপেন্তো সত্তানং ডংসমকসাদিপৰিস্সযং ৱিনোদেতি, অগ্গিজালাসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, এৱং ধম্মদেসনাঞাণস্স ইন্ধনভূতং ৰূপাৰূপধম্মজাতং নিস্সায উপ্পজ্জমানা সণ্হা সুখুমা তং তং খন্ধন্তৰং আযতনন্তৰঞ্চ অনুপৱিস্স ব্যাপেতি, সত্তানং মিচ্ছাৱিতক্কাদিপৰিস্সযং ৱিনোদেতি, ঞাণগ্গিজালাসমুট্ঠাপনস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, তস্মা ধূমো ৱিযাতি ধূমোতি আহ ‘‘গোপালকো ধূমং ৱিয ধম্মদেসনাধূমং ন কৰোতী’’তি. অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৱা নিসিন্নস্স কাতব্বা তদনুচ্ছৱিকা ধম্মকথা উপনিসিন্নককথা. কতস্স দানাদিপুঞ্ঞস্স অনুমোদনকথা অনুমোদনা. ততোতি ধম্মকথাদীনং অকৰণতো. ‘‘বহুস্সুতো গুণৱাতি ন জানন্তী’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু অত্তনো জানাপনত্থং ধম্মকথাদি ন কাতব্বমেৱাতি? সচ্চং ন কাতব্বমেৱ, সুদ্ধাসযেন পন ধম্মে কথিতে তস্স গুণজাননং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা –
‘‘নাভাসমানং জানন্তি, মিস্সং বালেহি পণ্ডিতং;
ভাসযে জোতযে ধম্মং, পগ্গণ্হে ইসিনং ধজ’’ন্তি.
তৰন্তি ওতৰন্তি এত্থাতি তিত্থং, নদিতড়াকাদীনং নহানপানাদিঅত্থং ওতৰণট্ঠানং. যথা পন তং উদকেন ওতিণ্ণসত্তানং সৰীৰমলং পৱাহেতি, পৰিস্সমং ৱিনোদেতি, ৱিসুদ্ধিং উপ্পাদেতি, এৱং বহুস্সুতা অত্তনো সমীপং ওতিণ্ণসত্তানং ধম্মোদকেন চিত্তমলং পৱাহেন্তি, পৰিস্সমং ৱিনোদেন্তি, ৱিসুদ্ধিং উপ্পাদেন্তি, তস্মা তে তিত্থং ৱিযাতি তিত্থং. তেনাহ ‘‘তিত্থভূতে বহুস্সুতভিক্খূ’’তি. ব্যঞ্জনং কথং ৰোপেতব্বন্তি, ভন্তে, ইদং ব্যঞ্জনং অযং সদ্দো কথং ইমস্মিং অত্থে ৰোপেতব্বো, কেন পকাৰেন ইমস্স অত্থস্স ৱাচকো জাতো. ‘‘নিৰূপেতব্ব’’ন্তি ৱা পাঠো, নিৰূপেতব্বং অযং সভাৱনিৰুত্তি কথমেত্থ নিৰূড়্হাতি অধিপ্পাযো. ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি সদ্দত্থং পুচ্ছতি. ইমস্মিং ঠানেতি ইমস্মিং পাড়িপ্পদেসে. পাড়ি কিং ৱদতীতি ভাৱত্থং পুচ্ছতি. অত্থো কিং দীপেতীতি ভাৱত্থং ৱা? সঙ্কেতত্থং ৱা. ন পৰিপুচ্ছতীতি ৱিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাৱসেন সব্বসো পুচ্ছং ন কৰোতি. ন পৰিপঞ্হতীতি পৰি পৰি অত্তনো ঞাতুং ইচ্ছং ন আচিক্খতি, ন ৱিভাৱেতি. তেনাহ ‘‘ন জানাপেতী’’তি. তেতি বহুস্সুতভিক্খূ. ৱিৱৰণং নাম অত্থস্স ৱিভজিত্ৱা কথনন্তি আহ ‘‘ভাজেত্ৱা ন দেসেন্তী’’তি. অনুত্তানীকতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতং গুয্হং পটিচ্ছন্নং. ন উত্তানিং কৰোন্তীতি সিনেৰুপাদমূলে ৱালিকং উদ্ধৰন্তো ৱিয পথৱীসন্ধাৰোদকং ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেন্তো ৱিয চ উত্তানং ন কৰোন্তি.
এৱং যস্স ধম্মস্স ৱসেন বহুস্সুতা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুত্তা পৰিযাযতো. ইদানি তমেৱ ধম্মং নিপ্পৰিযাযতো ‘‘তিত্থ’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ধম্মো হি তৰন্তি ওতৰন্তি এতেন নিব্বানং নাম তড়াকন্তি ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ভগৱা সুমেধভূতো –
‘‘এৱং কিলেসমলধোৱং, ৱিজ্জন্তে অমতন্তড়ে;
ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো অমতন্তড়ে’’তি. (বু. ৱং. ২.১৪) –
ধম্মস্সেৱ নিব্বানস্সোতৰণতিত্থভূতস্স ওতৰণাকাৰং অজানন্তো ‘‘ধম্মতিত্থং ন জানাতী’’তি ৱুত্তো.
পীতাপীতন্তি গোগণে পীতং অপীতঞ্চ গোৰূপং ন জানাতি, ন ৱিন্দতি. অৱিন্দন্তো হি ‘‘ন লভতী’’তি ৱুত্তো. ‘‘আনিসংসং ন ৱিন্দতী’’তি ৱত্ৱা তস্স অৱিন্দনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মস্সৱনগ্গং গন্ত্ৱা’’তিআদিমাহ.
অযং লোকুত্তৰোতি পদং সন্ধাযাহ ‘‘অৰিয’’ন্তি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তৰস্স হি ৱিপ্পটিসেধো ৱা. অৰিযসদ্দো ৱা নিদ্দোসপৰিযাযো দট্ঠব্বো. অট্ঠঙ্গিকন্তি চ ৱিসুং একজ্ঝঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং উপাদায গহেতব্বং, অট্ঠঙ্গতা বাহুল্লতো চ. এৱঞ্চ কত্ৱা সত্তঙ্গস্সপি অৰিযমগ্গস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.
চত্তাৰো সতিপট্ঠানেতিআদীসু অৱিসেসেন সতিপট্ঠানা ৱুত্তা. তত্থ কাযৱেদনাচিত্তধম্মাৰম্মণা সতিপট্ঠানা লোকিযা, তত্থ সম্মোহৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তা নিব্বানাৰম্মণা লোকুত্তৰাতি এৱং ‘‘ইমে লোকিযা, ইমে লোকুত্তৰা’’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
অনৱসেসং দুহতীতি পটিগ্গহণে মত্তং অজানন্তো কিস্মিঞ্চি দাযকে সদ্ধাহানিযা, কিস্মিঞ্চি পচ্চযহানিযা অনৱসেসং দুহতি. ৱাচায অভিহাৰো ৱাচাভিহাৰো. পচ্চযানং অভিহাৰো পচ্চযাভিহাৰো.
‘‘ইমে অম্হেসু গৰুচিত্তীকাৰং ন কৰোন্তী’’তি ইমিনা নৱকানং ভিক্খূনং সম্মাপটিপত্তিযা অভাৱং দস্সেতি আচৰিযুপজ্ঝাযেসু পিতুপেমস্স অনুপট্ঠাপনতো, তেন চ সিক্খাগাৰৱতাভাৱদীপনেন সঙ্গহস্স অভাজনভাৱং, তেন থেৰানং তেসু অনুগ্গহাভাৱং. ন হি সীলাদিগুণেহি সাসনে থিৰভাৱপ্পত্তা অননুগ্গহেতব্বে সব্ৰহ্মচাৰী অনুগ্গণ্হন্তি, নিৰত্থকং ৱা অনুগ্গহং কৰোন্তি. তেনাহ ‘‘নৱকে ভিক্খূ’’তিআদি. ধম্মকথাবন্ধন্তি পৱেণিআগতং পকিণ্ণকধম্মকথামগ্গং. সচ্চসত্তপ্পটিসন্ধিপচ্চযাকাৰপ্পটিসংযুত্তং সুঞ্ঞতাদীপনং গুড়্হগন্থং. ৱুত্তৱিপল্লাসৱসেনাতি ‘‘ন ৰূপঞ্ঞূ’’তিআদীসু ৱুত্তস্স পটিসেধস্স পটিক্খেপৱসেন অগ্গহণৱসেন. যোজেত্ৱাতি ‘‘ৰূপঞ্ঞূ হোতীতি গণনতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা ৰূপং জানাতী’’তিআদিনা, ‘‘তস্স গোগণোপি ন পৰিহাযতি, পঞ্চগোৰসপৰিভোগতোপি ন পৰিবাহিৰো হোতী’’তিআদিনা চ অত্থং যোজেত্ৱা. ৱেদিতব্বোতি তস্মিং তস্মিং পদে যথাৰহং অত্থো ৱেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
গোপালসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি মনোৰথপূৰণিযা অঙ্গুত্তৰনিকায-অট্ঠকথায
একাদসকনিপাতৱণ্ণনায অনুত্তানত্থদীপনা সমত্তা.
নিট্ঠিতা চ মনোৰথপূৰণিযা অঙ্গুত্তৰনিকায-অট্ঠকথায
অনুত্তানত্থপদৱণ্ণনা.
নিগমনকথাৱণ্ণনা
মহাঅট্ঠকথায সাৰন্তি অঙ্গুত্তৰমহাঅট্ঠকথায সাৰং. একূনসট্ঠিমত্তোতি থোকং ঊনভাৱতো মত্তসদ্দগ্গহণং. মূলট্ঠকথাসাৰন্তি পুব্বে ৱুত্তঅঙ্গুত্তৰমহাঅট্ঠকথায সাৰমেৱ অনুনিগমৱসেন ৱদতি. অথ ৱা মূলট্ঠকথাসাৰন্তি পোৰাণট্ঠকথাসু অত্থসাৰং. তেনেদং দস্সেতি – অঙ্গুত্তৰমহাঅট্ঠকথায অত্থসাৰং আদায ইমং মনোৰথপূৰণিং কৰোন্তো সেসমহানিকাযানম্পি মূলট্ঠকথাসু ইধ ৱিনিযোগক্খমং অত্থসাৰং আদায এৱমকাসিন্তি. মহাৱিহাৰাধিৱাসীনন্তি চ ইদং পুৰিমপচ্ছিমপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধিতব্বং ‘‘মহাৱিহাৰাধিৱাসীনং সমযং পকাসযন্তী, মহাৱিহাৰাধিৱাসীনং মূলট্ঠকথাসাৰং আদাযা’’তি. তেনাতি পুঞ্ঞেন. হোতু সব্বো সুখী লোকোতি কামাৱচৰাদিৱিভাগো সব্বো সত্তলোকো যথাৰহং বোধিত্তযাধিগমৱসেন সম্পত্তেন নিব্বানসুখেন সুখী সুখিতো হোতূতি সদেৱকস্স লোকস্স অচ্চন্তং সুখাধিগমায অত্তনো পুঞ্ঞং পৰিণামেতি.
এত্তাৱতা সমত্তাৱ, সব্বসো ৱণ্ণনা অযং;
ৱীসতিযা সহস্সেহি, গন্থেহি পৰিমাণতো.
পোৰাণানং কথামগ্গ-সাৰমেত্থ যতো ঠিতং;
তস্মা সাৰত্থমঞ্জূসা, ইতি নামেন ৱিস্সুতা.
অজ্ঝেসিতো নৰিন্দেন, সোহং পৰক্কমবাহুনা;
সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, সাসনুজ্জোতকাৰিনা.
তেনেৱ কাৰিতে ৰম্মে, পাসাদসতমণ্ডিতে;
নানাদুমগণাকিণ্ণে, ভাৱনাভিৰতালযে.
সীতলূদকসম্পন্নে, ৱসং জেতৱনে ইমং;
অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, অকাসিং সাধুসম্মতং.
যং সিদ্ধং ইমিনা পুঞ্ঞং, যং চঞ্ঞং পসুতং মযা;
এতেন পুঞ্ঞকম্মেন, দুতিযে অত্তসম্ভৱে.
তাৱতিংসে পমোদেন্তো, সীলাচাৰগুণে ৰতো;
অলগ্গো পঞ্চকামেসু, পত্ৱান পঠমং ফলং.
অন্তিমে অত্তভাৱম্হি, মেত্তেয্যং মুনিপুঙ্গৱং;
লোকগ্গপুগ্গলং নাথং, সব্বসত্তহিতে ৰতং.
দিস্ৱান তস্স ধীৰস্স, সুত্ৱা সদ্ধম্মদেসনং;
অধিগন্ত্ৱা ফলং অগ্গং, সোভেয্যং জিনসাসনং.
সদা ৰক্খন্তু ৰাজানো, ধম্মেনেৱ ইমং পজং;
নিৰতা পুঞ্ঞকম্মেসু, জোতেন্তু জিনসাসনং.
ইমে চ পাণিনো সব্বে, সব্বদা নিৰুপদ্দৱা;
নিচ্চং কল্যাণসঙ্কপ্পা, পপ্পোন্তু অমতং পদন্তি.
অঙ্গুত্তৰটীকা সমত্তা.