.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.
অঙ্গুত্তৰনিকাযে
একাদসকনিপাত-টীকা
১. নিস্সযৱগ্গো
১-১০. কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা
১-১০. একাদসকনিপাতস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানেৱ. দসমে জনিতস্মিন্তি কম্মকিলেসেহি নিব্বত্তে, জনে এতস্মিন্তি ৱা জনেতস্মিং, মনুস্সেসূতি অত্থো. তেনাহ ‘‘যে গোত্তপটিসাৰিনো’’তি. জনিতস্মিং-সদ্দো এৱ ৱা ই-কাৰস্স এ-কাৰং কত্ৱা ‘‘জনেতস্মি’’ন্তি ৱুত্তো. জনিতস্মিন্তি চ জনস্মিন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. জনিতস্মিন্তি সামঞ্ঞগ্গহণেপি যত্থ চতুৱণ্ণসমঞ্ঞা, তত্থেৱ মনুস্সলোকে. খত্তিযো সেট্ঠোতি অযং লোকসমঞ্ঞাপি মনুস্সলোকেযেৱ, ন দেৱকাযে ব্ৰহ্মকাযে ৱাতি দস্সেতুং ‘‘যে গোত্তপটিসাৰিনো’’তি ৱুত্তং. পটিসৰন্তীতি ‘‘অহং গোতমো, অহং কস্সপো’’তি পটি পটি অত্তনো গোত্তং অনুস্সৰন্তি পটিজানন্তি ৱাতি অত্থো.
কিমত্থিযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিস্সযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. অনুস্সতিৱগ্গো
১-৪. পঠমমহানামসুত্তাদিৱণ্ণনা
১১-১৪. দুতিযস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. ততিযে কবড়ীকাৰাহাৰভক্খানন্তি কবড়ীকাৰাহাৰূপজীৱীনং. কো পন দেৱানং আহাৰো, কা আহাৰৱেলাতি? সব্বেসম্পি কামাৱচৰদেৱানং সুধা আহাৰো. সা হেট্ঠিমেহি হেট্ঠিমেহি উপৰিমানং উপৰিমানং পণীততমা হোতি, তং যথাসকং দিৱসৱসেনেৱ দিৱসে দিৱসে ভুঞ্জন্তি. কেচি পন ‘‘বিড়াৰপদপ্পমাণং সুধাহাৰং ভুঞ্জন্তি, সো জিৱ্হায ঠপিতমত্তো যাৱ কেসগ্গনখগ্গা কাযং ফৰতি, তেসংযেৱ দিৱসৱসেন সত্ত দিৱসে যাপনসমত্থো হোতী’’তি ৱদন্তি. অসমযৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তোতি মগ্গৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো. অট্ঠন্নঞ্হি সমাপত্তীনং সমাপজ্জনস্স সমযোপি অত্থি তস্স অসমযোপি, মগ্গৱিমোক্খেন পন ৱিমুচ্চনস্স সমযো ৱা অসমযো ৱা নত্থি. যস্স সদ্ধা বলৱতী, ৱিপস্সনা চ আৰদ্ধা, তস্স গচ্ছন্তস্স তিট্ঠন্তস্স নিসীদন্তস্স নিপজ্জন্তস্স খাদন্তস্স ভুঞ্জন্তস্স চ মগ্গফলপ্পটিৱেধো নাম ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং. ইতি মগ্গৱিমোক্খেন ৱিমুচ্চন্তস্স সমযো ৱা অসমযো ৱা নত্থীতি মগ্গৱিমোক্খো অসমযৱিমুত্তি নাম. চতুত্থে নত্থি ৱত্তব্বং.
পঠমমহানামসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মেত্তাসুত্তৱণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে সেসজনাতি মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযা অলাভিনো. সম্পৰিৱত্তমানাতি দক্খিণেনেৱ পস্সেন অসযিত্ৱা সব্বসো পৰিৱত্তমানা. কাকচ্ছমানাতি ঘুৰুঘুৰুপস্সাসৱসেন ৱিস্সৰং কৰোন্তা. সুখং সুপতীতি এত্থ দুৱিধা সুপনা সযনে পিট্ঠিপ্পসাৰণলক্খণা কিৰিযামযচিত্তেহি অৱোকিণ্ণভৱঙ্গপ্পৱত্তিলক্খণা চ. তত্থাযং উভযত্থাপি সুখমেৱ সুপতি. যস্মা সণিকং নিপজ্জিত্ৱা অঙ্গপচ্চঙ্গানি সমোধায পাসাদিকেন আকাৰেন সযতি, নিদ্দোক্কমনেপি ঝানং সমাপন্নো ৱিয হোতি. তেনাহ ‘‘এৱং অসুপিত্ৱা’’তিআদি.
নিদ্দাকালে সুখং অলভিত্ৱা দুক্খেন সুত্তত্তা এৱ পটিবুজ্ঝনকালে সৰীৰখেদেন নিত্থুননং ৱিজম্ভনং ইতো চিতো চ ৱিপৰিৱত্তনঞ্চ হোতীতি আহ ‘‘নিত্থুনন্তা ৱিজম্ভন্তা সম্পৰিৱত্তন্তা দুক্খং পটিবুজ্ঝন্তী’’তি. অযং পন সুখেন সুত্তত্তা সৰীৰখেদাভাৱতো নিত্থুননাদিৱিৰহিতোৱ পটিবুজ্ঝতি. তেন ৱুত্তং ‘‘এৱং অপ্পটিবুজ্ঝিত্ৱা’’তিআদি. সুখপ্পটিবোধো চ সৰীৰৱিকাৰাভাৱেনাতি আহ ‘‘সুখং নিব্বিকাৰ’’ন্তি.
ভদ্দকমেৱ সুপিনং পস্সতীতি ইদং অনুভূতপুব্বৱসেন দেৱতূপসংহাৰৱসেন চস্স ভদ্দকমেৱ সুপিনং হোতি, ন পাপকন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘চেতিযং ৱন্দন্তো ৱিযা’’তিআদি. ধাতুক্খোভহেতুকম্পি চস্স বহুলং ভদ্দকমেৱ সিযা যেভুয্যেন চিত্তজৰূপানুগুণতায উতুআহাৰজৰূপানং.
উৰে আমুক্কমুত্তাহাৰো ৱিযাতি গীৱায বন্ধিত্ৱা উৰে লম্বিতমুত্তাহাৰো ৱিযাতি কেহিচি তং একাৱলিৱসেন ৱুত্তং সিযা, অনেকৰতনাৱলিসমূহভূতো পন মুত্তাহাৰো অংসপ্পদেসতো পট্ঠায যাৱ কটিপ্পদেসস্স হেট্ঠাভাগা পলম্বন্তো উৰে আমুক্কোযেৱ নাম হোতি.
ৱিসাখত্থেৰো ৱিযাতি (ৱিসুদ্ধি. ১.২৫৮) সো কিৰ পাটলিপুত্তে কুটুম্বিযো অহোসি. সো তত্থেৱ ৱসমানো অস্সোসি ‘‘তম্বপণ্ণিদীপো কিৰ চেতিযমালালঙ্কতো কাসাৱপজ্জোতো, ইচ্ছিতিচ্ছিতট্ঠানেযেৱেত্থ সক্কা নিসীদিতুং ৱা নিপজ্জিতুং ৱা, উতুসপ্পাযং সেনাসনসপ্পাযং পুগ্গলসপ্পাযং ধম্মস্সৱনসপ্পাযন্তি সব্বমেত্থ সুলভ’’ন্তি. সো অত্তনো ভোগক্খন্ধং পুত্তদাৰস্স নিয্যাতেত্ৱা দুস্সন্তে বদ্ধেন এককহাপণেনেৱ ঘৰা নিক্খমিত্ৱা সমুদ্দতীৰে নাৱং উদিক্খমানো একং মাসং ৱসি. সো ৱোহাৰকুসলতায ইমস্মিং ঠানে ভণ্ডং কিণিত্ৱা অসুকস্মিং ৱিক্কিণন্তো ধম্মিকায ৱণিজ্জায তেনেৱন্তৰমাসেন সহস্সং অভিসংহৰি. ইতি অনুপুব্বেন মহাৱিহাৰং গন্ত্ৱা পব্বজ্জং যাচতি. সো পব্বাজনত্থায সীমং নীতো তং সহস্সত্থৱিকং ওৱট্টিকন্তৰেন ভূমিযং পাতেসি. ‘‘কিমেত’’ন্তি চ ৱুত্তে ‘‘কহাপণসহস্সং, ভন্তে’’তি ৱত্ৱা, ‘‘উপাসক, পব্বজিতকালতো পট্ঠায ন সক্কা ৱিচাৰেতুং, ইদানেৱ নং ৱিচাৰেহী’’তি ৱুত্তে ‘‘ৱিসাখস্স পব্বজ্জট্ঠানং আগতা মা ৰিত্তহত্থা গমিংসূ’’তি মুঞ্চিত্ৱা সীমামাড়কে ৱিক্কিৰিত্ৱা পব্বজিত্ৱা উপসম্পন্নো. সো পঞ্চৱস্সো হুত্ৱা দ্ৱেমাতিকা পগুণা কত্ৱা অত্তনো সপ্পাযং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা একেকস্মিং ৱিহাৰে চত্তাৰো চত্তাৰো মাসে সমপৱত্তৱাসং ৱসমানো চৰি. এৱং চৰমানো –
‘‘ৱনন্তৰে ঠিতো থেৰো, ৱিসাখো গজ্জমানকো;
অত্তনো গুণমেসন্তো, ইমমত্থং অভাসথ.
‘‘যাৱতা উপসম্পন্নো, যাৱতা ইধ মাগতো;
এত্থন্তৰে খলিতং নত্থি, অহো লাভো তে মাৰিসা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ১.২৫৮);
সো চিত্তলপব্বতৱিহাৰং গচ্ছন্তো দ্ৱেধাপথং পত্ৱা ‘‘অযং নু খো মগ্গো, উদাহু অয’’ন্তি চিন্তযন্তো অট্ঠাসি. অথস্স পব্বতে অধিৱত্থা দেৱতা হত্থং পসাৰেত্ৱা ‘‘এসো মগ্গো’’তি দস্সেতি. সো চিত্তলপব্বতৱিহাৰং গন্ত্ৱা তত্থ চত্তাৰো মাসে ৱসিত্ৱা ‘‘পচ্চূসে গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা নিপজ্জি. চঙ্কমসীসে মণিলৰুক্খে অধিৱত্থা দেৱতা সোপানফলকে নিসীদিত্ৱা পৰোদি. থেৰো ‘‘কো এসো’’তি আহ. অহং, ভন্তে, মণিলিযাতি. কিস্স ৰোদসীতি? তুম্হাকং গমনং পটিচ্চাতি. মযি ইধ ৱসন্তে তুম্হাকং কো গুণোতি? তুম্হেসু, ভন্তে, ইধ ৱসন্তেসু অমনুস্সা অঞ্ঞমঞ্ঞং মেত্তং পটিলভন্তি, তে দানি তুম্হেসু গতেসু কলহং কৰিস্সন্তি, দুট্ঠুল্লম্পি কথযিস্সন্তীতি. থেৰো ‘‘সচে মযি ইধ ৱসন্তে তুম্হাকং ফাসুৱিহাৰো হোতি, সুন্দৰ’’ন্তি ৱত্ৱা অঞ্ঞেপি চত্তাৰো মাসে তত্থেৱ ৱসিত্ৱা পুন তথেৱ গমনচিত্তং উপ্পাদেসি. দেৱতাপি পুন তথেৱ পৰোদি. এতেনেৱ উপাযেন থেৰো তত্থেৱ ৱসিত্ৱা তত্থেৱ পৰিনিব্বাযীতি. এৱং ধমত্তাৱিহাৰী ভিক্খু অমনুস্সানং পিযো হোতি.
বলৱপিযচিত্ততাযাতি ইমিনা বলৱপিযচিত্ততামত্তেনপি সত্থং ন কমতি, পগেৱ মেত্তায চেতোৱিমুত্তিযাতি দস্সেতি. খিপ্পমেৱ চিত্তং সমাধিযতি, কেনচি পৰিপন্থেন পৰিহীনজ্ঝানস্স ব্যাপাদস্স দূৰসমুস্সাৰিতভাৱতো খিপ্পমেৱ সমাধিযতি, ‘‘আসৱানং খযাযা’’তি কেচি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. এত্থ চ কিঞ্চাপি ইতো অঞ্ঞকম্মট্ঠানৱসেন অধিগতজ্ঝানানম্পি সুখসুপনাদযো আনিসংসা লব্ভন্তি. যথাহ –
‘‘সুখং সুপন্তি মুনযো, অজ্ঝত্তং সুসমাহিতা;
সুপ্পবুদ্ধং পবুজ্ঝন্তি, সদা গোতমসাৱকা’’তি. (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৫৮); চ আদি –
তথাপিমে আনিসংসা ব্ৰহ্মৱিহাৰলাভিনো অনৱসেসা লব্ভন্তি ব্যাপাদাদীনং উজুৱিপচ্চনীকভাৱতো ব্ৰহ্মৱিহাৰানং. তেনেৱাহ ‘‘নিস্সৰণং হেতং, আৱুসো, ব্যাপাদস্স, যদিদং মেত্তাচেতোৱিমুত্তী’’তিআদি (দী. নি. ৩.৩২৬; অ. নি. ৬.১৩). ব্যাপাদাদিৱসেন চ সত্তানং দুক্খসুপনাদযোতি তপ্পটিপক্খভূতেসু ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু সিদ্ধেসু সুখসুপনাদযো হত্থগতা এৱ হোন্তীতি.
মেত্তাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অট্ঠকনাগৰসুত্তৱণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে বেলুৱগামকেতি ৱেসালিযা দক্খিণপস্সে অৱিদূৰে বেলুৱগামকো নাম অত্থি, তং গোচৰগামং কত্ৱাতি অত্থো. সাৰপ্পত্তকুলগণনাযাতি মহাসাৰমহপ্পত্তকুলগণনায. দসমে ঠানেতি অঞ্ঞে অঞ্ঞেতি দসগণনট্ঠানে. অট্ঠকনগৰে জাতো ভৱোতি অট্ঠকনাগৰো. কুক্কুটাৰামোতি পাটলিপুত্তে কুক্কুটাৰামো, ন কোসম্বিযং.
পকতত্থপ্পটিনিদ্দেসো ত-সদ্দোতি তস্স ‘‘ভগৱতা’’তিআদীহি পদেহি সমানাধিকৰণভাৱেন ৱুত্তস্স যেন অভিসম্বুদ্ধভাৱেন ভগৱা পকতো অধিগতো সুপাকটো চ, তং অভিসম্বুদ্ধভাৱং সদ্ধিং আগমনীযপটিপদায অত্থভাৱেনেৱ দস্সেন্তো ‘‘যো সো…পে… অভিসম্বুদ্ধো’’তি আহ. সতিপি ঞাণদস্সনসদ্দানং ইধ পঞ্ঞাৱেৱচনভাৱে তেন তেন ৱিসেসেন নেসং ৱিসযৱিসেসে পৱত্তিদস্সনত্থং অসাধাৰণঞাণৱিসেসৱসেন, ৱিজ্জাত্তযৱসেন, ৱিজ্জাভিঞ্ঞানাৱৰণৱসেন, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমংসচক্খুৱসেন পটিৱেধদেসনাঞাণৱসেন চ তদত্থং যোজেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘তেসং তেস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ আসযানুসযং জানতা আসযানুসযঞাণেন, সব্বঞেয্যধম্মং পস্সতা সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণঞাণেহি. পুব্বেনিৱাসাদীহীতি পুব্বেনিৱাসাসৱক্খযঞাণেহি. পটিৱেধপঞ্ঞাযাতি অৰিযমগ্গপঞ্ঞায. দেসনাপঞ্ঞায পস্সতাতি দেসেতব্বধম্মানং দেসেতব্বপ্পকাৰং বোধনেয্যপুগ্গলানঞ্চ আসযানুসযচৰিতাধিমুত্তিআদিভেদং ধম্মং দেসনাপঞ্ঞায যাথাৱতো পস্সতা. অৰীনন্তি কিলেসাৰীনং, পঞ্চৱিধমাৰানং ৱা সাসনস্স ৱা পচ্চত্থিকানং অঞ্ঞতিত্থিযানং. তেসং পন হননং পাটিহাৰিযেহি অভিভৱনং অপ্পটিভানতাকৰণং অজ্ঝুপেক্খণঞ্চ. কেসিৱিনযসুত্তঞ্চেত্থ নিদস্সনং. তথা ঠানাট্ঠানাদীনি জানতা. যথাকম্মূপগে সত্তে পস্সতা. সৱাসনানমাসৱানং খীণত্তা অৰহতা. অভিঞ্ঞেয্যাদিভেদে ধম্মে অভিঞ্ঞেয্যাদিতো অৱিপৰীতাৱবোধতো সম্মাসম্বুদ্ধেন.
অথ ৱা তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণতায জানতা. কাযকম্মাদিৱসেন তিণ্ণম্পি কম্মানং ঞাণানুপৰিৱত্তিতো নিসম্মকাৰিতায পস্সতা. দৱাদীনম্পি অভাৱসাধিকায পহানসম্পদায অৰহতা. ছন্দাদীনং অহানিহেতুভূতায অক্খযপটিভানসাধিকায সব্বঞ্ঞুতায সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি এৱং দসবলঅট্ঠাৰসআৱেণিকবুদ্ধধম্মৱসেনপি যোজনা কাতব্বা.
অভিসঙ্খতন্তি অত্তনো পচ্চযেহি অভিসম্মুখভাৱেন সমেচ্চ সম্ভুয্য কতং. স্ৱাস্স কতভাৱো উপ্পাদনেন ৱেদিতব্বো, ন উপ্পন্নস্স পটিসঙ্খৰণেনাতি আহ ‘‘উপ্পাদিত’’ন্তি. তে চস্স পচ্চযা চেতনাপধানাতি দস্সেতুং পাড়িযং ‘‘অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিত’’ন্তি ৱুত্তন্তি ‘‘চেতযিতং কপ্পযিত’’ন্তি অত্থমাহ. অভিসঙ্খতং অভিসঞ্চেতযিতন্তি চ ঝানস্স পাতুভাৱদস্সনমুখেন ৱিদ্ধংসনভাৱং উল্লিঙ্গেতি. যঞ্হি অহুত্ৱা সম্ভৱতি, তং হুত্ৱা পটিৱেতি. তেনাহ পাড়িযং ‘‘যং খো পনা’’তিআদি. সমথৱিপস্সনাধম্মে ঠিতোতি এত্থ সমথধম্মে ঠিতত্তা সমাহিতো ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাদযো পজহন্তো অনুক্কমেন তং অনুলোমঞাণং পাপেতা হুত্ৱা ৱিপস্সন্নাধম্মে ঠিতো. সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো. নন্দনট্ঠেন নন্দী. তত্থ সুখুমা অপেক্খা ৱুত্তা. যা নিকন্তীতি ৱুচ্চতি.
এৱং সন্তেতি এৱং যথাৰুতৱসেনেৱ ইমস্স সুত্তপদস্স অত্থে গহেতব্বে সতি. সমথৱিপস্সনাসু ছন্দৰাগো কত্তব্বোতি অনাগামিফলং অনিব্বত্তেত্ৱা তদত্থায সমথৱিপস্সনাপি অনিব্বত্তেত্ৱা কেৱলং তত্থ ছন্দৰাগো কত্তব্বো ভৱিস্সতি. কস্মা? তেসু সমথৱিপস্সনাসঙ্খাতেসু ধম্মেসু ছন্দৰাগমত্তেন অনাগামিনা লদ্ধব্বস্স অলদ্ধঅনাগামিফলেনপি লদ্ধব্বত্তা. তথা সতি তেন অনাগামিফলম্পি লদ্ধব্বমেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘অনাগামিফলং পটিলদ্ধং ভৱিস্সতী’’তি. সভাৱতো ৰসিতব্বত্তা অৱিপৰীতো অত্থো এৱ অত্থৰসো.
অঞ্ঞাপি কাচি সুগতিযোতি ৱিনিপাতিকে সন্ধাযাহ. অঞ্ঞাপি কাচি দুগ্গতিযোতি অসুৰকাযমাহ.
অপ্পং যাচিতেন বহুং দেন্তেন উড়াৰপুৰিসেন ৱিয একং ধম্মং পুচ্ছিতেন ‘‘অযম্পি একধম্মো’’তি কথিতত্তা একাদসপি ধম্মা পুচ্ছাৱসেন একধম্মো নাম জাতো পচ্চেকং ৱাক্যপৰিসমাপনঞাযেন. পুচ্ছাৱসেনাতি ‘‘অত্থি নু খো, ভন্তে আনন্দ, তেন…পে… সম্মাসম্বুদ্ধেন একধম্মো সম্মদক্খাতো’’তি এৱং পৱত্তপুচ্ছাৱসেন. অমতুপ্পত্তিঅত্থেনাতি অমতভাৱস্স উপ্পত্তিহেতুতায, সব্বানিপি কম্মট্ঠানানি একৰসাপি অমতাধিগমস্স পটিপত্তিযাতি অত্থো. এৱমেত্থ অগ্গফলভূমি অনাগামিফলভূমীতি দ্ৱেৱ ভূমিযো সৰূপতো আগতা, নানন্তৰিযতায পন হেট্ঠিমাপি দ্ৱে ভূমিযো অত্থতো আগতা এৱাতি দট্ঠব্বাতি. পঞ্চ সতানি অগ্ঘো এতস্সাতি পঞ্চসতং. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ.
অট্ঠকনাগৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. গোপালসুত্তৱণ্ণনা
১৭. সত্তমে তিস্সো কথাতি তিস্সো অট্ঠকথা, তিৱিধা সুত্তস্স অত্থৱণ্ণনাতি অত্থো. একেকং পদং নাড়ং মূলং এতিস্সাতি এৱংসঞ্ঞিতা একনাড়িকা. একেকং ৱা পদং নাড়ং অত্থনিগ্গমনমগ্গো এতিস্সাতি একনাড়িকা. তেনাহ ‘‘একেকস্স পদস্স অত্থকথন’’ন্তি. চত্তাৰো অংসা ভাগা অত্থসল্লক্খণূপাযা এতিস্সাতি চতুৰস্সা. তেনাহ ‘‘চতুক্কং বন্ধিত্ৱা কথন’’ন্তি. নিযমতো নিসিন্নস্স আৰদ্ধস্স ৱত্তো সংৱত্তো এতিস্সা অত্থীতি নিসিন্নৱত্তিকা, যথাৰদ্ধস্স অত্থস্স ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসাপিকাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতগোপালকং দস্সেত্ৱা’’তিআদি. একেকস্সপি পদস্স পিণ্ডত্থদস্সনৱসেন বহূনং পদানং একজ্ঝং অত্থং অকথেত্ৱা একমেকস্স পদস্স অত্থৱণ্ণনা অযং সব্বত্থ লব্ভতি. চতুক্কং বন্ধিত্ৱাতি কণ্হপক্খে উপমোপমেয্যদ্ৱযং, তথা সুক্কপক্খেতি ইদং চতুক্কং যোজেত্ৱা. অযং এদিসেসু এৱ সুত্তেসু লব্ভতি. পৰিযোসানগমনন্তি কেচি তাৱ আহু ‘‘কণ্হপক্খে উপমং দস্সেত্ৱা উপমা চ নাম যাৱদেৱ উপমেয্যসম্পটিপাদনত্থাতি উপমেয্যত্থং আহৰিত্ৱা সংকিলেসপক্খনিদ্দেসো চ ৱোদানপক্খৱিভাৱনত্থাযাতি সুক্কপক্খম্পি উপমোপমেয্যৱিভাগেন আহৰিত্ৱা সুত্তত্থস্স পৰিযোসাপনং. কণ্হপক্খে উপমেয্যং দস্সেত্ৱা পৰিযোসানগমনাদীসুপি এসেৱ নযো’’তি. অপৰে পন ‘‘কণ্হপক্খে, সুক্কপক্খে চ তংতংউপমূপমেয্যত্থানং ৱিসুং ৱিসুং পৰিযোসাপেত্ৱাৱ কথনং পৰিযোসানগমন’’ন্তি ৱদন্তি. অযন্তি নিসিন্নৱত্তিকা. ইধাতি ইমস্মিং গোপালকসুত্তে. সব্বাচৰিযানং আচিণ্ণাতি সব্বেহিপি পুব্বাচৰিযেহি আচৰিতা সংৱণ্ণিতা, তথা চেৱ পাড়ি পৱত্তাতি.
অঙ্গীযন্তি অৱযৱভাৱেন ঞাযন্তীতি অঙ্গানি, কোট্ঠাসা. তানি পনেত্থ যস্মা সাৱজ্জসভাৱানি, তস্মা আহ ‘‘অঙ্গেহীতি অগুণকোট্ঠাসেহী’’তি. গোমণ্ডলন্তি গোসমূহং. পৰিহৰিতুন্তি ৰক্খিতুং. তং পন পৰিহৰণং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিচৰণন্তি আহ ‘‘পৰিগ্গহেত্ৱা ৱিচৰিতু’’ন্তি. ৱড্ঢিন্তি গুন্নং বহুভাৱং বহুগোৰসতাসঙ্খাতং পৰিৱুদ্ধিং. ‘‘এত্তকমিদ’’ন্তি ৰূপীযতীতি ৰূপং, পৰিমাণপৰিচ্ছেদোপি সৰীৰৰূপম্পীতি আহ ‘‘গণনতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা’’তি. ন পৰিযেসতি ৱিনট্ঠভাৱস্সেৱ অজাননতো. নীলাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন সেতসবলাদিৱণ্ণং সঙ্গণ্হাতি.
ধনুসত্তিসূলাদীতি এত্থ ইস্সাসাচৰিযানং গাৱীসু কতং ধনুলক্খণং. কুমাৰভত্তিগণানং গাৱীসু কতং সত্তিলক্খণং. ইস্সৰভত্তিগণানং গাৱীসু কতং সূললক্খণন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন ৰামৱাসুদেৱগণাদীনং গাৱীসু কতং ফৰসুচক্কাদিলক্খণং সঙ্গণ্হাতি.
নীলমক্খিকাতি পিঙ্গলমক্খিকা, খুদ্দকমক্খিকা এৱ ৱা. সটতি ৰুজতি এতাযাতি সাটিকা, সংৱড্ঢা সাটিকা আসাটিকা. তেনাহ ‘‘ৱড্ঢন্তী’’তিআদি. হাৰেতাতি অপনেতা.
ৱাকেনাতি ৱাকপট্টেন. চীৰকেনাতি পিলোতিকেন. অন্তোৱস্সেতি ৱস্সকালস্স অব্ভন্তৰে. নিগ্গাহন্তি সুসুমাৰাদিগ্গাহৰহিতং. পীতন্তি পানীযস্স পীতভাৱং. সীহব্যগ্ঘাদিপৰিস্সযেন সাসঙ্কো সপ্পটিভযো.
পঞ্চ অহানি একস্সাতি পঞ্চাহিকো, সো এৱ ৱাৰোতি, পঞ্চাহিকৱাৰো. এৱং সত্তাহিকৱাৰোপি ৱেদিতব্বো. চিণ্ণট্ঠানন্তি চৰিতট্ঠানং গোচৰগ্গহিতট্ঠানং.
পিতিট্ঠানন্তি পিতৰা কাতব্বট্ঠানং, পিতৰা কাতব্বকিচ্চন্তি অত্থো. যথাৰুচিং গহেত্ৱা গচ্ছন্তীতি গুন্নং ৰুচিঅনুৰূপং গোচৰভূমিং ৱা নদিপাৰং ৱা গহেত্ৱা গচ্ছন্তি. গোভত্তন্তি কপ্পাসট্ঠিকাদিমিস্সং গোভুঞ্জিতব্বং ভত্তং. ভত্তগ্গহণেনেৱ যাগুপি সঙ্গহিতা.
দ্ৱীহাকাৰেহীতি ৱুত্তং আকাৰদ্ৱযং দস্সেতুং ‘‘গণনতো ৱা সমুট্ঠানতো ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱং পাড়িযং আগতাতি ‘‘উপচযো সন্ততী’’তি জাতিং দ্ৱিধা ভিন্দিত্ৱা হদযৱত্থুং অগ্গহেত্ৱা দসাযতনানি পঞ্চদস সুখুমৰূপানীতি এৱং ৰূপকণ্ডপাড়িযং (ধ. স. ৬৬৬) আগতা. পঞ্চৱীসতি ৰূপকোট্ঠাসাতি সলক্খণতো অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰাভাৱতো ৰূপভাগা. ৰূপকোট্ঠাসাতি ৱা ৱিসুং ৱিসুং অপ্পৱত্তিত্ৱা কলাপভাৱেনেৱ পৱত্তনতো ৰূপকলাপা. কোট্ঠাসাতি চ অংসা অৱযৱাতি অত্থো. কোট্ঠন্তি ৱা সৰীৰং, তস্স অংসা কেসাদযো কোট্ঠাসাতি অঞ্ঞেপি অৱযৱা কোট্ঠাসা ৱিয কোট্ঠাসা.
সেয্যথাপীতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ ৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি যথাৱুত্তং ৰূপং সলক্খণতো ঞাণেন পৰিগ্গণ্হিত্ৱা. অৰূপং ৱৱত্থপেত্ৱাতি তং ৰূপং নিস্সায আৰম্মণঞ্চ কত্ৱা পৱত্তমানে ৱেদনাদিকে চত্তাৰো খন্ধে অৰূপন্তি ৱৱত্থপেত্ৱা. ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱাতি পুন তত্থ যং ৰূপ্পনলক্খণং, তং ৰূপং. তদঞ্ঞং অৰূপং. উভযৱিনিমুত্তং কিঞ্চি নত্থি অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱাতি এৱং ৰূপাৰূপং পৰিগ্গহেত্ৱা. তদুভযঞ্চ অৱিজ্জাদিনা পচ্চযেন সপচ্চযন্তি পচ্চযং সল্লক্খেত্ৱা, অনিচ্চতাদিলক্খণং আৰোপেত্ৱা যো কলাপসম্মসনাদিক্কমেন কম্মট্ঠানং মত্থকং পাপেতুং ন সক্কোতি, সো ন ৱড্ঢতীতি যোজনা.
এত্তকং ৰূপং একসমুট্ঠানন্তি চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, ইত্থিন্দ্ৰিযং, পুৰিসিন্দ্ৰিযং, জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি অট্ঠৱিধং কম্মৱসেন; কাযৱিঞ্ঞত্তি, ৱচীৱিঞ্ঞত্তীতি ইদং দ্ৱযং চিত্তৱসেনাতি এত্তকং ৰূপং একসমুট্ঠানং. সদ্দাযতনমেকং উতুচিত্তৱসেন দ্ৱিসমুট্ঠানং. ৰূপস্স লহুতা, মুদুতা, কম্মঞ্ঞতাতি এত্তকং ৰূপং উতুচিত্তাহাৰৱসেন তিসমুট্ঠানং. ৰূপাযতনং, গন্ধাযতনং, ৰসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, আকাসধাতু, আপোধাতু, কবড়ীকাৰো আহাৰোতি এত্তকং ৰূপং উতুচিত্তাহাৰকম্মৱসেন চতুসমুট্ঠানং. উপচযো, সন্ততি, জৰতা, ৰূপস্স অনিচ্চতাতি এত্তকং ৰূপং ন কুতোচি সমুট্ঠাতীতি ন জানাতি. সমুট্ঠানতো ৰূপং অজানন্তোতিআদীসু ৱত্তব্বং ‘‘গণনতো ৰূপং অজানন্তো’’তিআদীসু ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
কম্মলক্খণোতি অত্তনা কতং দুচ্চৰিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, বালো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, বালস্স বাললক্খণানি. কতমানি তীণি? দুচ্চিন্তিতচিন্তী হোতি, দুব্ভাসিতভাসী, দুক্কটকম্মকাৰী. ইমানি খো…পে… লক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৪৬; অ. নি. ৩.৩). অত্তনা কতং সুচৰিতকম্মং লক্খণং এতস্সাতি কম্মলক্খণো, পণ্ডিতো. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘তীণিমানি, ভিক্খৱে, পণ্ডিতস্স পণ্ডিতলক্খণানি. কতমানি তীণি? সুচিন্তিতচিন্তী হোতি, সুভাসিতভাসী, সুকতকম্মকাৰী. ইমানি খো…পে… পণ্ডিতলক্খণানী’’তি (ম. নি. ৩.২৫৩; অ. নি. ৩.৩). তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলকম্মং পণ্ডিতবাললক্খণ’’ন্তি.
বালে ৱজ্জেত্ৱা পণ্ডিতে ন সেৱতীতি যং বালপুগ্গলে ৱজ্জেত্ৱা পণ্ডিতসেৱনং অত্থকামেন কাতব্বং, তং ন কৰোতি. তথাভূতস্স চ অযমাদীনৱোতি দস্সেতুং পুন ‘‘বালে ৱজ্জেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যং ভগৱতা ‘‘ইদং ৱো কপ্পতী’’তি অনুঞ্ঞাতং, তদনুলোমঞ্চে, তং কপ্পিযং. যং ‘‘ইদং ৱো ন কপ্পতী’’তি পটিক্খিত্তং, তদনুলোমঞ্চে, তং অকপ্পিযং. যং কোসল্লসম্ভূতং, তং কুসলং, তপ্পটিপক্খং অকুসলং. তদেৱ সাৱজ্জং, কুসলং অনৱজ্জং. আপত্তিতো আদিতো দ্ৱে আপত্তিক্খন্ধা গৰুকং, তদঞ্ঞং লহুকং. ধম্মতো মহাসাৱজ্জং গৰুকং, অপ্পসাৱজ্জং লহুকং. সপ্পটিকাৰং সতেকিচ্ছং, অপ্পটিকাৰং অতেকিচ্ছং. ধম্মতানুগতং কাৰণং, ইতৰং অকাৰণং. তং অজানন্তোতি কপ্পিযাকপ্পিযং, গৰুক-লহুকং, সতেকিচ্ছাতেকিচ্ছং অজানন্তো সুৱিসুদ্ধং কত্ৱা সীলং ৰক্খিতুং ন সক্কোতি. কুসলাকুসলং, সাৱজ্জানৱজ্জং, কাৰণাকাৰণং অজানন্তো খন্ধাদীসু অকুসলতায ৰূপাৰূপপৰিগ্গহম্পি কাতুং ন সক্কোতি, কুতো তস্স কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢনা. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা ৱড্ঢেতুং ন সক্কোতী’’তি.
গোৱণসদিসে অত্তভাৱে উপ্পজ্জিত্ৱা তত্থ দুক্খুপ্পত্তিহেতুতো মিচ্ছাৱিতক্কা আসাটিকা ৱিযাতি আসাটিকাতি আহ ‘‘অকুসলৱিতক্কং আসাটিকং অহাৰেত্ৱা’’তি.
‘‘গণ্ডোতি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নেতং উপাদানক্খন্ধানং অধিৱচন’’ন্তি (সং. নি. ৪.১০৩; অ. নি. ৮.৫৬; ৯.১৫) ৱচনতো ছহি ৱণমুখেহি ৱিস্সন্দমানযূসো গণ্ডো ৱিয পিলোতিকাখণ্ডেন ছদ্ৱাৰেহি ৱিস্সন্দমানকিলেসাসুচি অত্তভাৱৱণো সতিসংৱৰেন পিদহিতব্বো, অযং পন এৱং ন কৰোতীতি আহ ‘‘যথা সো গোপালকো ৱণং ন পটিচ্ছাদেতি, এৱং সংৱৰং ন সম্পাদেতী’’তি.
যথা ধূমো ইন্ধনং নিস্সায উপ্পজ্জমানো সণ্হো সুখুমো, তং তং ৱিৱৰং অনুপৱিস্স ব্যাপেন্তো সত্তানং ডংসমকসাদিপৰিস্সযং ৱিনোদেতি, অগ্গিজালাসমুট্ঠানস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, এৱং ধম্মদেসনাঞাণস্স ইন্ধনভূতং ৰূপাৰূপধম্মজাতং নিস্সায উপ্পজ্জমানা সণ্হা সুখুমা তং তং খন্ধন্তৰং আযতনন্তৰঞ্চ অনুপৱিস্স ব্যাপেতি, সত্তানং মিচ্ছাৱিতক্কাদিপৰিস্সযং ৱিনোদেতি, ঞাণগ্গিজালাসমুট্ঠাপনস্স পুব্বঙ্গমো হোতি, তস্মা ধূমো ৱিযাতি ধূমোতি আহ ‘‘গোপালকো ধূমং ৱিয ধম্মদেসনাধূমং ন কৰোতী’’তি. অত্তনো সন্তিকং উপগন্ত্ৱা নিসিন্নস্স কাতব্বা তদনুচ্ছৱিকা ধম্মকথা উপনিসিন্নককথা. কতস্স দানাদিপুঞ্ঞস্স অনুমোদনকথা অনুমোদনা. ততোতি ধম্মকথাদীনং অকৰণতো. ‘‘বহুস্সুতো গুণৱাতি ন জানন্তী’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু অত্তনো জানাপনত্থং ধম্মকথাদি ন কাতব্বমেৱাতি? সচ্চং ন কাতব্বমেৱ, সুদ্ধাসযেন পন ধম্মে কথিতে তস্স গুণজাননং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তেনাহ ভগৱা –
‘‘নাভাসমানং জানন্তি, মিস্সং বালেহি পণ্ডিতং;
ভাসযে জোতযে ধম্মং, পগ্গণ্হে ইসিনং ধজ’’ন্তি.
তৰন্তি ওতৰন্তি এত্থাতি তিত্থং, নদিতড়াকাদীনং নহানপানাদিঅত্থং ওতৰণট্ঠানং. যথা পন তং উদকেন ওতিণ্ণসত্তানং সৰীৰমলং পৱাহেতি, পৰিস্সমং ৱিনোদেতি, ৱিসুদ্ধিং উপ্পাদেতি, এৱং বহুস্সুতা অত্তনো সমীপং ওতিণ্ণসত্তানং ধম্মোদকেন চিত্তমলং পৱাহেন্তি, পৰিস্সমং ৱিনোদেন্তি, ৱিসুদ্ধিং উপ্পাদেন্তি, তস্মা তে তিত্থং ৱিযাতি তিত্থং. তেনাহ ‘‘তিত্থভূতে বহুস্সুতভিক্খূ’’তি. ব্যঞ্জনং কথং ৰোপেতব্বন্তি, ভন্তে, ইদং ব্যঞ্জনং অযং সদ্দো কথং ইমস্মিং অত্থে ৰোপেতব্বো, কেন পকাৰেন ইমস্স অত্থস্স ৱাচকো জাতো. ‘‘নিৰূপেতব্ব’’ন্তি ৱা পাঠো, নিৰূপেতব্বং অযং সভাৱনিৰুত্তি কথমেত্থ নিৰূড়্হাতি অধিপ্পাযো. ইমস্স ভাসিতস্স কো অত্থোতি সদ্দত্থং পুচ্ছতি. ইমস্মিং ঠানেতি ইমস্মিং পাড়িপ্পদেসে. পাড়ি কিং ৱদতীতি ভাৱত্থং পুচ্ছতি. অত্থো কিং দীপেতীতি ভাৱত্থং ৱা? সঙ্কেতত্থং ৱা. ন পৰিপুচ্ছতীতি ৱিমতিচ্ছেদনপুচ্ছাৱসেন সব্বসো পুচ্ছং ন কৰোতি. ন পৰিপঞ্হতীতি পৰি পৰি অত্তনো ঞাতুং ইচ্ছং ন আচিক্খতি, ন ৱিভাৱেতি. তেনাহ ‘‘ন জানাপেতী’’তি. তেতি বহুস্সুতভিক্খূ. ৱিৱৰণং নাম অত্থস্স ৱিভজিত্ৱা কথনন্তি আহ ‘‘ভাজেত্ৱা ন দেসেন্তী’’তি. অনুত্তানীকতন্তি ঞাণেন অপাকটীকতং গুয্হং পটিচ্ছন্নং. ন উত্তানিং কৰোন্তীতি সিনেৰুপাদমূলে ৱালিকং উদ্ধৰন্তো ৱিয পথৱীসন্ধাৰোদকং ৱিৱৰিত্ৱা দস্সেন্তো ৱিয চ উত্তানং ন কৰোন্তি.
এৱং যস্স ধম্মস্স ৱসেন বহুস্সুতা ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুত্তা পৰিযাযতো. ইদানি তমেৱ ধম্মং নিপ্পৰিযাযতো ‘‘তিত্থ’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ধম্মো হি তৰন্তি ওতৰন্তি এতেন নিব্বানং নাম তড়াকন্তি ‘‘তিত্থ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তেনাহ ভগৱা সুমেধভূতো –
‘‘এৱং কিলেসমলধোৱং, ৱিজ্জন্তে অমতন্তড়ে;
ন গৱেসতি তং তড়াকং, ন দোসো অমতন্তড়ে’’তি. (বু. ৱং. ২.১৪) –
ধম্মস্সেৱ নিব্বানস্সোতৰণতিত্থভূতস্স ওতৰণাকাৰং অজানন্তো ‘‘ধম্মতিত্থং ন জানাতী’’তি ৱুত্তো.
পীতাপীতন্তি গোগণে পীতং অপীতঞ্চ গোৰূপং ন জানাতি, ন ৱিন্দতি. অৱিন্দন্তো হি ‘‘ন লভতী’’তি ৱুত্তো. ‘‘আনিসংসং ন ৱিন্দতী’’তি ৱত্ৱা তস্স অৱিন্দনাকাৰং দস্সেন্তো ‘‘ধম্মস্সৱনগ্গং গন্ত্ৱা’’তিআদিমাহ.
অযং লোকুত্তৰোতি পদং সন্ধাযাহ ‘‘অৰিয’’ন্তি. পচ্চাসত্তিঞাযেন অনন্তৰস্স হি ৱিপ্পটিসেধো ৱা. অৰিযসদ্দো ৱা নিদ্দোসপৰিযাযো দট্ঠব্বো. অট্ঠঙ্গিকন্তি চ ৱিসুং একজ্ঝঞ্চ অট্ঠঙ্গিকং উপাদায গহেতব্বং, অট্ঠঙ্গতা বাহুল্লতো চ. এৱঞ্চ কত্ৱা সত্তঙ্গস্সপি অৰিযমগ্গস্স সঙ্গহো সিদ্ধো হোতি.
চত্তাৰো সতিপট্ঠানেতিআদীসু অৱিসেসেন সতিপট্ঠানা ৱুত্তা. তত্থ কাযৱেদনাচিত্তধম্মাৰম্মণা সতিপট্ঠানা লোকিযা, তত্থ সম্মোহৱিদ্ধংসনৱসেন পৱত্তা নিব্বানাৰম্মণা লোকুত্তৰাতি এৱং ‘‘ইমে লোকিযা, ইমে লোকুত্তৰা’’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.
অনৱসেসং দুহতীতি পটিগ্গহণে মত্তং অজানন্তো কিস্মিঞ্চি দাযকে সদ্ধাহানিযা, কিস্মিঞ্চি পচ্চযহানিযা অনৱসেসং দুহতি. ৱাচায অভিহাৰো ৱাচাভিহাৰো. পচ্চযানং অভিহাৰো পচ্চযাভিহাৰো.
‘‘ইমে অম্হেসু গৰুচিত্তীকাৰং ন কৰোন্তী’’তি ইমিনা নৱকানং ভিক্খূনং সম্মাপটিপত্তিযা অভাৱং দস্সেতি আচৰিযুপজ্ঝাযেসু পিতুপেমস্স অনুপট্ঠাপনতো, তেন চ সিক্খাগাৰৱতাভাৱদীপনেন সঙ্গহস্স অভাজনভাৱং, তেন থেৰানং তেসু অনুগ্গহাভাৱং. ন হি সীলাদিগুণেহি সাসনে থিৰভাৱপ্পত্তা অননুগ্গহেতব্বে সব্ৰহ্মচাৰী অনুগ্গণ্হন্তি, নিৰত্থকং ৱা অনুগ্গহং কৰোন্তি. তেনাহ ‘‘নৱকে ভিক্খূ’’তিআদি. ধম্মকথাবন্ধন্তি পৱেণিআগতং পকিণ্ণকধম্মকথামগ্গং. সচ্চসত্তপ্পটিসন্ধিপচ্চযাকাৰপ্পটিসংযুত্তং সুঞ্ঞতাদীপনং গুড়্হগন্থং. ৱুত্তৱিপল্লাসৱসেনাতি ‘‘ন ৰূপঞ্ঞূ’’তিআদীসু ৱুত্তস্স পটিসেধস্স পটিক্খেপৱসেন অগ্গহণৱসেন. যোজেত্ৱাতি ‘‘ৰূপঞ্ঞূ হোতীতি গণনতো ৱা ৱণ্ণতো ৱা ৰূপং জানাতী’’তিআদিনা, ‘‘তস্স গোগণোপি ন পৰিহাযতি, পঞ্চগোৰসপৰিভোগতোপি ন পৰিবাহিৰো হোতী’’তিআদিনা চ অত্থং যোজেত্ৱা. ৱেদিতব্বোতি তস্মিং তস্মিং পদে যথাৰহং অত্থো ৱেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱাতি.
গোপালসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি মনোৰথপূৰণিযা অঙ্গুত্তৰনিকায-অট্ঠকথায
একাদসকনিপাতৱণ্ণনায অনুত্তানত্থদীপনা সমত্তা.
নিট্ঠিতা চ মনোৰথপূৰণিযা অঙ্গুত্তৰনিকায-অট্ঠকথায
অনুত্তানত্থপদৱণ্ণনা.
নিগমনকথাৱণ্ণনা
মহাঅট্ঠকথায সাৰন্তি অঙ্গুত্তৰমহাঅট্ঠকথায সাৰং. একূনসট্ঠিমত্তোতি থোকং ঊনভাৱতো মত্তসদ্দগ্গহণং. মূলট্ঠকথাসাৰন্তি পুব্বে ৱুত্তঅঙ্গুত্তৰমহাঅট্ঠকথায সাৰমেৱ অনুনিগমৱসেন ৱদতি. অথ ৱা মূলট্ঠকথাসাৰন্তি পোৰাণট্ঠকথাসু অত্থসাৰং. তেনেদং দস্সেতি – অঙ্গুত্তৰমহাঅট্ঠকথায অত্থসাৰং আদায ইমং মনোৰথপূৰণিং কৰোন্তো সেসমহানিকাযানম্পি মূলট্ঠকথাসু ইধ ৱিনিযোগক্খমং অত্থসাৰং আদায এৱমকাসিন্তি. মহাৱিহাৰাধিৱাসীনন্তি চ ইদং পুৰিমপচ্ছিমপদেহি সদ্ধিং সম্বন্ধিতব্বং ‘‘মহাৱিহাৰাধিৱাসীনং সমযং পকাসযন্তী, মহাৱিহাৰাধিৱাসীনং মূলট্ঠকথাসাৰং আদাযা’’তি. তেনাতি পুঞ্ঞেন. হোতু সব্বো সুখী লোকোতি কামাৱচৰাদিৱিভাগো সব্বো সত্তলোকো যথাৰহং বোধিত্তযাধিগমৱসেন সম্পত্তেন নিব্বানসুখেন সুখী সুখিতো হোতূতি সদেৱকস্স লোকস্স অচ্চন্তং সুখাধিগমায অত্তনো পুঞ্ঞং পৰিণামেতি.
এত্তাৱতা সমত্তাৱ, সব্বসো ৱণ্ণনা অযং;
ৱীসতিযা সহস্সেহি, গন্থেহি পৰিমাণতো.
পোৰাণানং কথামগ্গ-সাৰমেত্থ যতো ঠিতং;
তস্মা সাৰত্থমঞ্জূসা, ইতি নামেন ৱিস্সুতা.
অজ্ঝেসিতো নৰিন্দেন, সোহং পৰক্কমবাহুনা;
সদ্ধম্মট্ঠিতিকামেন, সাসনুজ্জোতকাৰিনা.
তেনেৱ কাৰিতে ৰম্মে, পাসাদসতমণ্ডিতে;
নানাদুমগণাকিণ্ণে, ভাৱনাভিৰতালযে.
সীতলূদকসম্পন্নে, ৱসং জেতৱনে ইমং;
অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং, অকাসিং সাধুসম্মতং.
যং সিদ্ধং ইমিনা পুঞ্ঞং, যং চঞ্ঞং পসুতং মযা;
এতেন পুঞ্ঞকম্মেন, দুতিযে অত্তসম্ভৱে.
তাৱতিংসে পমোদেন্তো, সীলাচাৰগুণে ৰতো;
অলগ্গো পঞ্চকামেসু, পত্ৱান পঠমং ফলং.
অন্তিমে অত্তভাৱম্হি, মেত্তেয্যং মুনিপুঙ্গৱং;
লোকগ্গপুগ্গলং নাথং, সব্বসত্তহিতে ৰতং.
দিস্ৱান তস্স ধীৰস্স, সুত্ৱা সদ্ধম্মদেসনং;
অধিগন্ত্ৱা ফলং অগ্গং, সোভেয্যং জিনসাসনং.
সদা ৰক্খন্তু ৰাজানো, ধম্মেনেৱ ইমং পজং;
নিৰতা পুঞ্ঞকম্মেসু, জোতেন্তু জিনসাসনং.
ইমে চ পাণিনো সব্বে, সব্বদা নিৰুপদ্দৱা;
নিচ্চং কল্যাণসঙ্কপ্পা, পপ্পোন্তু অমতং পদন্তি.
অঙ্গুত্তৰটীকা সমত্তা.