.নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স.

অঙ্গুত্তৰনিকাযে

দসকনিপাত-টীকা

১. পঠমপণ্ণাসকং

১. আনিসংসৱগ্গো

১. কিমত্থিযসুত্তৱণ্ণনা

১. দসকনিপাতস্স পঠমে অৱিপ্পটিসাৰত্থানীতি অৱিপ্পটিসাৰপ্পযোজনানি. অৱিপ্পটিসাৰানিসংসানীতি অৱিপ্পটিসাৰুদযানি. এতেন অৱিপ্পটিসাৰো নাম সীলস্স উদযমত্তং, সংৱদ্ধিতস্স ৰুক্খস্স ছাযাপুপ্ফসদিসং, অঞ্ঞো এৱ পনানেন নিপ্ফাদেতব্বো সমাধিআদিগুণোতি দস্সেতি. ‘‘যাৱ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, তাৱ তৰুণৱিপস্সনা’’তি হি ৱচনতো উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণতো পৰং অযঞ্চ ৱিপস্সনা ৱিৰজ্জতি যোগাৱচৰো ৱিৰত্তো পুৰিসো ৱিয ভৰিযায সঙ্খাৰতো এতেনাতি ৱিৰাগো.

কিমত্থিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২-৫. চেতনাকৰণীযসুত্তাদিৱণ্ণনা

২-৫. দুতিযে সংসাৰমহোঘস্স পৰতীৰভাৱতো যো নং অধিগচ্ছতি, তং পাৰেতি গমেতীতি পাৰং, নিব্বানং. তব্বিদূৰতায নত্থি এত্থ পাৰন্তি অপাৰং, সংসাৰো. তেনাহ ‘‘ওৰিমতীৰভূতা তেভূমকৱট্টা’’তিআদি. ততিযাদীসু নত্থি ৱত্তব্বং.

চেতনাকৰণীযসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. সমাধিসুত্তৱণ্ণনা

৬. ছট্ঠে সন্তং সন্তন্তি অপ্পেত্ৱা নিসিন্নস্সাতিআদীসু সন্তং সন্তং পণীতং পণীতন্তিআদীনি ৱদতি. ইমিনা পন আকাৰেন তং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা তত্থ চিত্তং উপসংহৰতো ফলসমাপত্তিসঙ্খাতো চিত্তুপ্পাদো তথা পৱত্ততীতি ৱেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৱ.

সমাধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আনিসংসৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. নাথৱগ্গো

১-৪. সেনাসনসুত্তাদিৱণ্ণনা

১১-১৪. দুতিযস্স পঠমে নাতিদূৰন্তি গোচৰট্ঠানতো অড্ঢগাৱুততো ওৰভাগতায নাতিদূৰং. নাচ্চাসন্নন্তি পচ্ছিমেন পমাণেন গোচৰট্ঠানতো পঞ্চধনুসতিকতায ন অতিআসন্নং. তায চ পন নাতিদূৰনাচ্চাসন্নতায গোচৰট্ঠানপটিপৰিস্সযাদিৰহিতমগ্গতায চ গমনস্স চ আগমনস্স চ যুত্তৰূপত্তা গমনাগমনসম্পন্নং. দিৱসভাগে মহাজনসংকিণ্ণতাভাৱেন দিৱা অপ্পাকিণ্ণং. অভাৱত্থো হি অযং অপ্প-সদ্দো ‘‘অপ্পিচ্ছো’’তিআদীসু ৱিয. ৰত্তিযং মনুস্সসদ্দাভাৱেন ৰত্তিং অপ্পসদ্দং. সব্বদাপি জনসন্নিপাতনিগ্ঘোসাভাৱেন অপ্পনিগ্ঘোসং.

অপ্পকসিৰেনাতি অকসিৰেন সুখেনেৱ. সীলাদিগুণানং থিৰভাৱপ্পত্তিযা থেৰা. সুত্তগেয্যাদি বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমুগ্গহধাৰণেন সম্মদেৱ গৰূনং সন্তিকে আগমিতভাৱেন চ আগতো পৰিযত্তিধম্মসঙ্খাতো আগমো এতেসন্তি আগতাগমা. সুত্তাভিধম্মসঙ্খাতস্স ধম্মস্স ধাৰণেন ধম্মধৰা. ৱিনযস্স ধাৰণেন ৱিনযধৰা. তেসং ধম্মৱিনযানং মাতিকায ধাৰণেন মাতিকাধৰা. তত্থ তত্থ ধম্মপৰিপুচ্ছায পৰিপুচ্ছতি. অত্থপৰিপুচ্ছায পৰিপঞ্হতি ৱীমংসতি ৱিচাৰেতি. ইদং, ভন্তে, কথং, ইমস্স কো অত্থোতি পৰিপুচ্ছাপৰিপঞ্হাকাৰদস্সনং. অৱিৱটঞ্চেৱ পাড়িযা অত্থং পদেসন্তৰপাড়িদস্সনেন আগমতো ৱিৱৰন্তি. অনুত্তানীকতঞ্চ যুত্তিৱিভাৱনেন উত্তানিং কৰোন্তি. কঙ্খাঠানিযেসু ধম্মেসু সংসযুপ্পত্তিযা হেতুতায গণ্ঠিট্ঠানভূতেসু পাড়িপ্পদেসেসু যাথাৱতো ৱিনিচ্ছযপ্পদানেন কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তি.

এত্থ চ নাতিদূৰং নাচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নন্তি একং অঙ্গং, দিৱা অপ্পাকিণ্ণং, ৰত্তিং অপ্পসদ্দং, অপ্পনিগ্ঘোসন্তি একং, অপ্পডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সন্তি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে ৱিহৰন্তস্স…পে… পৰিক্খাৰাতি একং, তস্মিং খো পন সেনাসনে থেৰা…পে… কঙ্খং পটিৱিনোদেন্তীতি একং. এৱং পঞ্চ অঙ্গানি ৱেদিতব্বানি. দুতিযাদীনি উত্তানত্থানি.

সেনাসনসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫-৬. অপ্পমাদসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৫-১৬. পঞ্চমে কাৰাপকঅপ্পমাদো নাম ‘‘ইমে অকুসলা ধম্মা পহাতব্বা, ইমে কুসলা ধম্মা উপসম্পাদেতব্বা’’তি তংতংপৰিৱজ্জেতব্বৱজ্জনসম্পাদেতব্বসম্পাদনৱসেন পৱত্তো অপ্পমাদো. এসাতি অপ্পমাদো. লোকিযোৱ ন লোকুত্তৰো. অযঞ্চাতি চ এসাতি চ অপ্পমাদমেৱ ৱদতি. তেসন্তি চাতুভূমকধম্মানং. পটিলাভকত্তেনাতি পটিলাভাপনকত্তেন.

জঙ্গলানন্তি জঙ্গলচাৰীনং. জঙ্গল-সদ্দো চেত্থ খৰভাৱসামঞ্ঞেন পথৱীপৰিযাযো, ন অনুপট্ঠানৱিদূৰদেসৱাচী. তেনাহ ‘‘পথৱীতলচাৰীন’’ন্তি. পদানং ৱুচ্চমানত্তা ‘‘সপাদকপাণান’’ন্তি ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তং. সমোধানন্তি অন্তোগধভাৱং. তেনাহ ‘‘ওধানং পক্খেপ’’ন্তি. ‘‘উপক্খেপ’’ন্তিপি পঠন্তি, উপনেত্ৱা পক্খিপিতব্বন্তি অত্থো. ৱস্সিকায পুপ্ফং ৱস্সিকং যথা ‘‘আমলকিযা ফলং আমলক’’ন্তি. মহাতলস্মিন্তি উপৰিপাসাদে. ছট্ঠং উত্তানমেৱ.

অপ্পমাদসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭-৮. পঠমনাথসুত্তাদিৱণ্ণনা

১৭-১৮. সত্তমে যেহি সীলাদীহি সমন্নাগতো ভিক্খু ধম্মসৰণতায ধম্মেনেৱ নাথতি আসীসতি অভিভৱতীতি নাথো ৱুচ্চতি, তে তস্স নাথভাৱকৰা ধম্মা নাথকৰণাতি ৱুত্তাতি আহ ‘‘অত্তনো সনাথভাৱকৰা পতিট্ঠকৰাতি অত্থো’’তি. তত্থ অত্তনো পতিট্ঠকৰাতি যস্স নাথভাৱকৰা, তস্স অত্তনো পতিট্ঠাৱিধাযিনো. অপ্পতিট্ঠো অনাথো, সপ্পতিট্ঠো সনাথোতি পতিট্ঠত্থো নাথ-সদ্দো. কল্যাণগুণযোগতো কল্যাণাতি দস্সেন্তো ‘‘সীলাদিগুণসম্পন্না’’তি আহ. মিজ্জনলক্খণা মেত্তা এতস্স অত্থীতি মিত্তো. সো ৱুত্তনযেন কল্যাণো অস্স অত্থীতি তস্স অত্থিতামত্তং কল্যাণমিত্তপদেন ৱুত্তং. অস্স তেন সব্বকালং অৱিজহিতৱাসোতি তং দস্সেতুং ‘‘কল্যাণসহাযো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘তেৱস্সা’’তি. তে এৱ কল্যাণমিত্তা অস্স ভিক্খুনো. সহ অযনতোতি সহ পৱত্তনতো. অসমোধানে চিত্তেন, সমোধানে পন চিত্তেন চেৱ কাযেন চ সম্পৱঙ্কো. সুখং ৱচো এতস্মিং অনুকূলগাহিম্হি আদৰগাৰৱৱতি পুগ্গলেতি সুৱচো. তেনাহ ‘‘সুখেন ৱত্তব্বো’’তিআদি. খমোতি খন্তো. তমেৱস্স খমভাৱং দস্সেতুং ‘‘গাড়্হেনা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱামতোতি মিচ্ছা, অযোনিসো ৱা গণ্হাতি. পটিপ্ফৰতীতি পটাণিকভাৱেন তিট্ঠতি. পদক্খিণং গণ্হাতীতি সম্মা, যোনিসো ৱা গণ্হাতি.

উচ্চাৱচানীতি ৱিপুলখুদ্দকানি. তত্ৰুপগমনিযাযাতি তত্ৰ তত্ৰ মহন্তে খুদ্দকে চ কম্মে সাধনৱসেন উপাযেন উপগচ্ছন্তিযা, তস্স তস্স কম্মস্স নিপ্ফাদনে সমত্থাযাতি অত্থো. তত্ৰুপাযাযাতি ৱা তত্ৰ তত্ৰ কম্মে সাধেতব্বে উপাযভূতায.

ধম্মে অস্স কামোতি ধম্মকামোতি ব্যধিকৰণানম্পি বাহিৰত্থো সমাসো হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. কামেতব্বতো ৱা পিযাযিতব্বতো কামো, ধম্মো. ধম্মো কামো অস্সাতি ধম্মকামো. ধম্মোতি পৰিযত্তিধম্মো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘তেপিটকং বুদ্ধৱচনং পিযাযতীতি অত্থো’’তি. সমুদাহৰণং কথনং সমুদাহাৰো, পিযো সমুদাহাৰো এতস্সাতি পিযসমুদাহাৰো. সযঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দেন ‘‘সক্কচ্চ’’ন্তি পদং অনুকড্ঢতি. তেন সযঞ্চ সক্কচ্চং দেসেতুকামো হোতীতি যোজনা. অভিধম্মো সত্ত পকৰণানি ‘‘অধিকো অভিৱিসিট্ঠো চ পৰিযত্তিধম্মো’’তি কত্ৱা. ৱিনযো উভতোৱিভঙ্গা ৱিনযনতো কাযৱাচানং. অভিৱিনযো খন্ধকপৰিৱাৰা ৱিসেসতো আভিসমাচাৰিকধম্মকিত্তনতো. আভিসমাচাৰিকধম্মপাৰিপূৰিৱসেনেৱ হি আদিব্ৰহ্মচৰিযকধম্মপাৰিপূৰী. ধম্মো এৱ পিটকদ্ৱযস্সপি পৰিযত্তিধম্মভাৱতো. মগ্গফলানি অভিধম্মো ‘‘নিব্বানধম্মস্স অভিমুখো’’তি কত্ৱা. কিলেসৱূপসমকৰণং পুব্বভাগিযা তিস্সো সিক্খা সঙ্খেপতো ৱিৱট্টনিস্সিতো সমথো ৱিপস্সনা চ. উড়াৰপামোজ্জোতি বলৱপামোজ্জো. কাৰণত্থেতি নিমিত্তত্থে. কুসলধম্মনিমিত্তং হিস্স ৱীৰিযাৰম্ভো. তেনাহ ‘‘তেসং অধিগমত্থাযা’’তি. কুসলেসু ধম্মেসূতি ৱা নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মং যথা ‘‘চেতসো অৱূপসমে অযোনিসোমনসিকাৰপদট্ঠান’’ন্তি. অট্ঠমে নত্থি ৱত্তব্বং.

পঠমনাথসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. পঠমঅৰিযাৱাসসুত্তৱণ্ণনা

১৯. নৱমে অৰিযানং এৱ আৱাসাতি অৰিযাৱাসা অনৰিযানং তাদিসানং অসম্ভৱতো. অৰিযাতি চেত্থ উক্কট্ঠনিদ্দেসেন খীণাসৱা গহিতা. তে চ যস্মা তেহি সব্বকালং অৱিজহিতৱাসা এৱ, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তে আৱসিংসু আৱসন্তি আৱসিস্সন্তী’’তি. তত্থ আৱসিংসূতি নিস্সায আৱসিংসু. পঞ্চঙ্গৱিপ্পহীনতাদযো হি অৰিযানং অপস্সযা. তেসু পঞ্চঙ্গৱিপ্পহানপচ্চেকসচ্চপনোদনএসনাওসট্ঠানি, ‘‘সঙ্খাযেকং পটিসেৱতি, অধিৱাসেতি পৰিৱজ্জেতি ৱিনোদেতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ২.১৬৮; অ. নি. ১০.২০) ৱুত্তেসু অপস্সেনেসু ৱিনোদনঞ্চ মগ্গকিচ্চানেৱ, ইতৰে মগ্গেন চ সমিজ্ঝন্তীতি.

পঠমঅৰিযাৱাসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দুতিযঅৰিযাৱাসসুত্তৱণ্ণনা

২০. দসমে কস্মা পন ভগৱা কুৰুসু ৱিহৰন্তো ইমং সুত্তং অভাসীতি আহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. কুৰুৰট্ঠং কিৰ তদা তন্নিৱাসিসত্তানং যোনিসোমনসিকাৰৱন্ততাদিনা যেভুয্যেন সুপ্পটিপন্নতায পুব্বে চ কতপুঞ্ঞতাবলেন ৱা তদা উতুআদিসম্পত্তিযুত্তমেৱ অহোসি. কেচি পন ‘‘পুব্বে পৱত্তকুৰুৱত্তধম্মানুট্ঠানৱাসনায উত্তৰকুৰু ৱিয যেভুয্যেন উতুআদিসম্পন্নমেৱ হোতি. ভগৱতো কালে সাতিসযং উতুসপ্পাযাদিযুত্তং ৰট্ঠং অহোসী’’তি ৱদন্তি. তত্থ ভিক্খূ ভিক্খুনিযো উপাসকা উপাসিকাযো উতুপচ্চযাদিসম্পন্নত্তা তস্স ৰট্ঠস্স সপ্পাযউতুপচ্চযসেৱনেন নিচ্চং কল্লসৰীৰা কল্লচিত্তা চ হোন্তি. তে চিত্তসৰীৰকল্লতায অনুগ্গহিতপঞ্ঞাবলা গম্ভীৰকথং পটিগ্গহেতুং সমত্থা পটিচ্চসমুপ্পাদনিস্সিতানং গম্ভীৰপঞ্ঞানঞ্চ কাৰকা হোন্তি. তেনাহ ‘‘কুৰুৰট্ঠৱাসিনো ভিক্খূ গম্ভীৰপঞ্ঞাকাৰকা’’তিআদি.

যুত্তপ্পযুত্তাতি সতিপট্ঠানভাৱনায যুত্তা চেৱ পযুত্তা চ. তস্মিঞ্হি (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬) জনপদে চতস্সো পৰিসা পকতিযাৱ সতিপট্ঠানভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি, অন্তমসো দাসকম্মকৰপৰিজনাপি সতিপট্ঠানপ্পটিসংযুত্তমেৱ কথং কথেন্তি. উদকতিত্থসুত্তকন্তনট্ঠানাদীসুপি নিৰত্থককথা নাম নপ্পৱত্ততি. সচে কাচি ইত্থী, ‘‘অম্ম, ত্ৱং কতৰং সতিপট্ঠানভাৱনং মনসি কৰোসী’’তি পুচ্ছিতা ‘‘ন কিঞ্চী’’তি ৱদতি, তং গৰহন্তি ‘‘ধীৰত্থু তৱ জীৱিতং, জীৱমানাপি ত্ৱং মতসদিসা’’তি. অথ নং ‘‘মা দানি পুন এৱমকাসী’’তি ওৱদিত্ৱা অঞ্ঞতৰং সতিপট্ঠানং উগ্গণ্হাপেন্তি. যা পন ‘‘অহং অসুকং সতিপট্ঠানং নাম মনসি কৰোমী’’তি ৱদতি, তস্সা ‘‘সাধু সাধূ’’তি সাধুকাৰং দত্ৱা ‘‘তৱ জীৱিতং সুজীৱিতং, ত্ৱং নাম মনুস্সত্তং পত্তা, তৱত্থায সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তিআদীহি পসংসন্তি. ন কেৱলঞ্চেত্থ মনুস্সজাতিকাযেৱ সতিপট্ঠানমনসিকাৰযুত্তা, তে নিস্সায ৱিহৰন্তা তিৰচ্ছানগতাপি.

তত্ৰিদং ৱত্থু – একো কিৰ নটকো সুৱপোতকং গহেত্ৱা সিক্খাপেন্তো ৱিচৰতি. সো ভিক্খুনিউপস্সযং উপনিস্সায ৱসিত্ৱা গমনকালে সুৱপোতকং পমুস্সিত্ৱা গতো. তং সামণেৰিযো গহেত্ৱা পটিজগ্গিংসু, ‘‘বুদ্ধৰক্খিতো’’তি চস্স নামং অকংসু. তং একদিৱসং পুৰতো নিসিন্নং দিস্ৱা মহাথেৰী আহ ‘‘বুদ্ধৰক্খিতা’’তি. কিং, অয্যোতি. অত্থি তে কোচি ভাৱনামনসিকাৰোতি? নত্থয্যেতি. আৱুসো, পব্বজিতানং সন্তিকে ৱসন্তেন নাম ৱিস্সট্ঠঅত্তভাৱেন ভৱিতুং ন ৱট্টতি, কোচিদেৱ মনসিকাৰো ইচ্ছিতব্বো, ত্ৱং পন অঞ্ঞং ন সক্খিস্সসি, ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযং কৰোহীতি. সো থেৰিযা ওৱাদে ঠত্ৱা ‘‘অট্ঠি অট্ঠী’’তি সজ্ঝাযন্তো চৰতি.

তং একদিৱসং পাতোৱ তোৰণগ্গে নিসীদিত্ৱা বালাতপং তপমানং একো সকুণো নখপঞ্জৰেন অগ্গহেসি. সো ‘‘কিৰি কিৰী’’তি সদ্দমকাসি. সামণেৰিযো সুত্ৱা, ‘‘অয্যে, বুদ্ধৰক্খিতো সকুণেন গহিতো, মোচেম ন’’ন্তি লেড্ডুআদীনি গহেত্ৱা অনুবন্ধিত্ৱা মোচেসুং. তং আনেত্ৱা পুৰতো ঠপিতং থেৰী আহ, ‘‘বুদ্ধৰক্খিত, সকুণেন গহিতকালে কিং চিন্তেসী’’তি. অয্যে, ন অঞ্ঞং চিন্তেসিং, ‘‘অট্ঠিপুঞ্জোৱ অট্ঠিপুঞ্জং গহেত্ৱা গচ্ছতি, কতৰস্মিং ঠানে ৱিপ্পকিৰিস্সতী’’তি এৱং, অয্যে, অট্ঠিপুঞ্জমেৱ চিন্তেসিন্তি. সাধু সাধু, বুদ্ধৰক্খিত, অনাগতে ভৱক্খযস্স তে পচ্চযো ভৱিস্সতীতি. এৱং তত্থ তিৰচ্ছানগতাপি সতিপট্ঠানমনসিকাৰযুত্তা.

দীঘনিকাযাদীসু মহানিদানাদীনীতি দীঘনিকাযে মহানিদানং (দী. নি. ২.৯৫ আদযো) সতিপট্ঠানং (দী. নি. ২.৩৭২ আদযো) মজ্ঝিমনিকাযে সতিপট্ঠানং (ম. নি. ১.১০৫ আদযো) সাৰোপমং (ম. নি. ১.৩০৭ আদযো) ৰুক্খোপমং ৰট্ঠপালং মাগণ্ডিযং আনেঞ্জসপ্পাযন্তি (ম. নি. ৩.৬৬ আদযো) এৱমাদীনি.

ঞাণাদযোতি ঞাণঞ্চেৱ তংসম্পযুত্তধম্মা চ. তেনাহ ‘‘ঞাণন্তি ৱুত্তে’’তিআদি. ঞাণসম্পযুত্তচিত্তানি লব্ভন্তি তেহি ৱিনা সম্পজানতায অসম্ভৱতো. মহাচিত্তানীতি অট্ঠপি মহাকিৰিযচিত্তানি লব্ভন্তি ‘‘সততৱিহাৰা’’তি ৱচনতো ঞাণুপ্পত্তিপচ্চযৰহিতকালেপি পৱত্তিজোতনতো. দস চিত্তানীতি অট্ঠ মহাকিৰিযচিত্তানি হসিতুপ্পাদৱোট্ঠব্বনচিত্তেহি সদ্ধিং দস চিত্তানি লব্ভন্তি. অৰজ্জনাদুস্সনৱসেন পৱত্তি তেসম্পি সাধাৰণাতি. ‘‘উপেক্খকো ৱিহৰতী’’তি ৱচনতো ছড়ঙ্গুপেক্খাৱসেন আগতানং ইমেসং সততৱিহাৰানং সোমনস্সং কথং লব্ভতীতি আহ ‘‘আসেৱনৱসেন লব্ভতী’’তি. কিঞ্চাপি খীণাসৱো ইট্ঠানিট্ঠেপি আৰম্মণে মজ্ঝত্তো ৱিয বহুলং উপেক্খকো ৱিহৰতি অত্তনো পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনতো. কদাচি পন তথা চেতোভিসঙ্খাৰাভাৱে যং তং সভাৱতো ইট্ঠং আৰম্মণং, তত্থ যাথাৱসভাৱগ্গহণৱসেনপি অৰহতো চিত্তং সোমনস্সসহগতং হুত্ৱা পৱত্ততেৱ, তঞ্চ খো পুব্বাসেৱনৱসেন. তেন ৱুত্তং ‘‘আসেৱনৱসেন লব্ভতী’’তি. আৰক্খকিচ্চং সাধেতি সতিৱেপুল্লপ্পত্তত্তা. চৰতোতিআদিনা নিচ্চসমাদানং দস্সেতি, তং ৱিক্খেপাভাৱেন দট্ঠব্বং.

পব্বজ্জূপগতাতি যং কিঞ্চি পব্বজ্জং উপগতা, ন সমিতপাপা. ভোৱাদিনোতি জাতিমত্তব্ৰাহ্মণে ৱদতি. পাটেক্কসচ্চানীতি তেহি তেহি দিট্ঠিগতিকেহি পাটিযেক্কং গহিতানি ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি অভিনিৱিট্ঠানি দিট্ঠিসচ্চাদীনি. তানিপি হি ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি গহণং উপাদায ‘‘সচ্চানী’’তি ৱোহৰীযন্তি. তেনাহ ‘‘ইদমেৱা’’তিআদি. নীহটানীতি অত্তনো সন্তানতো নীহৰিতানি অপনীতানি. গহিতগ্গহণস্সাতি অৰিযমগ্গাধিগমতো পুব্বে গহিতস্স দিট্ঠিগ্গাহস্স. ৱিস্সট্ঠভাৱৱেৱচনানীতি অৰিযমগ্গেন সব্বসো পৰিচ্চাগভাৱস্স অধিৱচনানি.

নত্থি এতাসং ৱযো ৱেকল্লন্তি অৱযাতি আহ ‘‘অনূনা’’তি, অনৱসেসোতি অত্থো. এসনাতি কামেসনাদযো. মগ্গস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি কথিতা ৰাগাদীনং পহীনভাৱদীপনতো. পচ্চৱেক্খণফলং কথিতন্তি পচ্চৱেক্খণমুখেন অৰিযফলং কথিতং. অধিগতে হি অগ্গফলে সব্বসো ৰাগাদীনং অনুপ্পাদধম্মতং পজানাতি, তঞ্চ পজাননং পচ্চৱেক্খণঞাণন্তি.

দুতিযঅৰিযাৱাসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নাথৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. মহাৱগ্গো

১. সীহনাদসুত্তৱণ্ণনা

২১. ততিযস্স পঠমে ৱিসমট্ঠানেসূতি পপাতাদীসু ৱিসমট্ঠানেসু. ‘‘অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানী’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু চেতানি সাৱকানম্পি একচ্চানং উপ্পজ্জন্তীতি? কামং উপ্পজ্জন্তি, যাদিসানি পন বুদ্ধানং ঠানাট্ঠানঞাণাদীনি, ন তাদিসানি তদঞ্ঞেসং কদাচিপি উপ্পজ্জন্তীতি অঞ্ঞেহি অসাধাৰণানীতি. তেনাহ ‘‘তথাগতস্সেৱ বলানী’’তি. ইমমেৱ হি যথাৱুত্তলেসং অপেক্খিত্ৱা তদভাৱতো আসযানুসযঞাণাদীসু এৱ অসাধাৰণসমঞ্ঞা নিৰুড়্হা. কামং ঞাণবলানং ঞাণসম্ভাৰো ৱিসেসপচ্চযো, পুঞ্ঞসম্ভাৰোপি পন নেসং পচ্চযো এৱ. ঞাণসম্ভাৰস্সপি ৱা পুঞ্ঞসম্ভাৰভাৱতো ‘‘পুঞ্ঞুস্সযসম্পত্তিযা আগতানী’’তি ৱুত্তং.

পকতিহত্থিকুলন্তি (সং. নি. টী. ২.২.২২) গিৰিচৰনদিচৰৱনচৰাদিপ্পভেদা গোচৰিযকালাৱকনামা সব্বাপি বলেন পাকতিকা হত্থিজাতি. দসন্নং পুৰিসানন্তি থামমজ্ঝিমানং দসন্নং পুৰিসানং. একস্স তথাগতস্স কাযবলন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. একস্সাতি চ তথা হেট্ঠা কথাযং আগতত্তা দেসনাসোতেন ৱুত্তং. নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তি এত্থ নাৰা ৱুচ্চন্তি ৰস্মিযো. তা বহূ নানাৱিধা ইতো উপ্পজ্জন্তীতি নাৰাযনং, ৱজিৰং, তস্মা নাৰাযনসঙ্ঘাতবলন্তি ৱজিৰসঙ্ঘাতবলন্তি অত্থো. ঞাণবলং পন পাড়িযং আগতমেৱ, ন কাযবলং ৱিয অট্ঠকথাৰুড়্হমেৱাতি অধিপ্পাযো.

সংযুত্তকে (সং. নি. ২.৩৩) আগতানি তেসত্ততি ঞাণানি, সত্তসত্ততি ঞাণানীতি ৱুত্তং, তত্থ (ৱিভ. মূলটী. ৭৬০) পন নিদানৱগ্গে সত্তসত্ততি আগতানি চতুচত্তাৰীসঞ্চ. তেসত্ততি পন পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১) সুতমযাদীনি আগতানি দিস্সন্তি, ন সংযুত্তকে. অঞ্ঞানিপীতি এতেন ঞাণৱত্থুৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৭৫১ আদযো) এককাদিৱসেন ৱুত্তানি, অঞ্ঞত্থ চ ‘‘পুব্বন্তে ঞাণ’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১০৬৩) ব্ৰহ্মজালাদীসু চ ‘‘তযিদং তথাগতো পজানাতি ‘ইমানি দিট্ঠিট্ঠানানি এৱং গহিতানী’তি’’আদিনা (দী. নি. ১.৩৬) ৱুত্তানি অনেকানি ঞাণপ্পভেদানি সঙ্গণ্হাতি. যাথাৱপ্পটিৱেধতো সযঞ্চ অকম্পিযং পুগ্গলঞ্চ তংসমঙ্গিনং নেয্যেসু অধিবলং কৰোতীতি আহ ‘‘অকম্পিযট্ঠেন উপত্থম্ভনট্ঠেন চা’’তি.

উসভস্স ইদন্তি আসভং, সেট্ঠট্ঠানং. সব্বঞ্ঞুতাপটিজাননৱসেন অভিমুখং গচ্ছন্তি, অট্ঠ ৱা পৰিসা উপসঙ্কমন্তীতি আসভা, পুব্ববুদ্ধা. ইদং পনাতি বুদ্ধানং ঠানং সব্বঞ্ঞুতমেৱ ৱদতি. তিট্ঠমানোৱাতি অৱদন্তোপি তিট্ঠমানোৱ পটিজানাতি নামাতি অত্থো. উপগচ্ছতীতি অনুজানাতি.

অট্ঠসু পৰিসাসূতি ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপৰিসং…পে… তত্ৰ ৱত মং ভযং ৱা সাৰজ্জং ৱা ওক্কমিস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামী’’তি (ম. নি. ১.১৫১) ৱুত্তাসু অট্ঠসু পৰিসাসু. অভীতনাদং নদতীতি পৰতো দস্সিতঞাণযোগেন দসবলোহন্তি অভীতনাদং নদতি.

পটিৱেধনিট্ঠত্তা অৰহত্তমগ্গঞাণং পটিৱেধোতি ‘‘ফলক্খণে উপ্পন্নং নামা’’তি ৱুত্তং. তেন পটিলদ্ধস্সপি দেসনাঞাণস্স কিচ্চনিপ্ফত্তি পৰস্স অৱবুজ্ঝনমত্তেন হোতীতি ‘‘অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞস্স সোতাপত্তিফলক্খণে পৱত্তং নামা’’তি ৱুত্তং. ততো পৰং পন যাৱ পৰিনিব্বানা দেসনাঞাণপৱত্তি তস্সেৱ পৱত্তিতস্স ধম্মচক্কস্স ঠানন্তি ৱেদিতব্বং পৱত্তিতচক্কস্স চক্কৱত্তিনো চক্কৰতনস্স ঠানং ৱিয.

তিট্ঠতীতি ৱুত্তং, কিং ভূমিযং পুৰিসো ৱিয, নোতি আহ ‘‘তদাযত্তৱুত্তিতাযা’’তি. ঠানন্তি চেত্থ অত্তলাভো ধৰমানতা চ, ন গতিনিৱত্তীতি আহ ‘‘উপ্পজ্জতি চেৱ পৱত্ততি চা’’তি. যত্থ পনেতং দসবলঞাণং ৱিত্থাৰিতং, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিধম্মে পনা’’তিআদিমাহ. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

সমাদিযন্তীতি সমাদানানি, তানি পন সমাদিযিত্ৱা কতানি হোন্তীতি আহ ‘‘সমাদিযিত্ৱা কতান’’ন্তি. কম্মমেৱ ৱা কম্মসমাদানন্তি এতেন সমাদানসদ্দস্স অপুব্বত্থাভাৱং দস্সেতি মুত্তগতসদ্দে গতসদ্দস্স ৱিয. গতীতি নিৰযাদিগতিযো. উপধীতি অত্তভাৱো. কালোতি কম্মস্স ৱিপচ্চনাৰহকালো. পযোগোতি ৱিপাকুপ্পত্তিযা পচ্চযভূতা কিৰিযা.

অগতিগামিনিন্তি নিব্বানগামিনিং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘নিব্বানঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদ’’ন্তি (ম. নি. ১.১৫৩). বহূসুপি মনুস্সেসু একমেৱ পাণং ঘাতেন্তেসু কামং সব্বেসম্পি চেতনা তস্সেৱেকস্স জীৱিতিন্দ্ৰিযাৰম্মণা, তং পন কম্মং তেসং নানাকাৰং. তেসু (ৱিভ. অট্ঠ. ৮১১) হি একো আদৰেন ছন্দজাতো কৰোতি, একো ‘‘এহি ত্ৱম্পি কৰোহী’’তি পৰেহি নিপ্পীড়িতো কৰোতি, একো সমানচ্ছন্দো ৱিয হুত্ৱা অপ্পটিবাহমানো ৱিচৰতি. তেসু একো তেনেৱ কম্মেন নিৰযে নিব্বত্ততি, একো তিৰচ্ছানযোনিযং, একো পেত্তিৱিসযে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৱ ‘‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, এস তিৰচ্ছানযোনিযং, এস পেত্তিৱিসযে’’তি জানাতি. নিৰযে নিব্বত্তমানম্পি ‘‘এস মহানিৰযে নিব্বত্তিস্সতি, এস উস্সদনিৰযে’’তি জানাতি. তিৰচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তমানম্পি ‘‘এস অপাদকো ভৱিস্সতি, এস দ্ৱিপাদকো, এস চতুপ্পদো, এস বহুপ্পদো’’তি জানাতি. পেত্তিৱিসযে নিব্বত্তমানম্পি ‘‘এস নিজ্ঝামতণ্হিকো ভৱিস্সতি, এস খুপ্পিপাসিকো, এস পৰদত্তূপজীৱী’’তি জানাতি. তেসু চ কম্মেসু ‘‘ইদং কম্মং পটিসন্ধিং আকড্ঢিস্সতি, ইদং অঞ্ঞেন দিন্নায পটিসন্ধিযা উপধিৱেপক্কং ভৱিস্সতী’’তি জানাতি.

তথা সকলগামৱাসিকেসু একতো পিণ্ডপাতং দদমানেসু কামং সব্বেসম্পি চেতনা পিণ্ডপাতাৰম্মণাৱ, তং পন কম্মং তেসং নানাকাৰং. তেসু হি একো আদৰেন কৰোতীতি সব্বং পুৰিমসদিসং, তস্মা তেসু কেচি দেৱলোকে নিব্বত্তন্তি, কেচি মনুস্সলোকে. তং তথাগতো আযূহনক্খণেযেৱ জানাতি. ‘‘ইমিনা নীহাৰেন আযূহিতত্তা এস মনুস্সলোকে নিব্বত্তিস্সতি, এস দেৱলোকে. তত্থাপি এস খত্তিযকুলে, এস ব্ৰাহ্মণকুলে, এস ৱেস্সকুলে, এস সুদ্দকুলে, এস পৰনিম্মিতৱসৱত্তীসু, এস নিম্মানৰতীসু, এস তুসিতেসু, এস যামেসু, এস তাৱতিংসেসু, এস চাতুমহাৰাজিকেসু, এস ভুম্মদেৱেসূ’’তিআদিনা তত্থ তত্থ হীনপণীতসুৱণ্ণদুব্বণ্ণঅপ্পপৰিৱাৰমহাপৰিৱাৰতাদিভেদং তং তং ৱিসেসং আযূহনক্খণেযেৱ জানাতি.

তথা ৱিপস্সনং পট্ঠপেন্তেসুযেৱ ‘‘ইমিনা নীহাৰেন এস কিঞ্চি সল্লক্খেতুং ন সক্খিস্সতি, এস মহাভূতমত্তমেৱ ৱৱত্থপেস্সতি, এস ৰূপপৰিগ্গহেযেৱ ঠস্সতি, এস অৰূপপৰিগ্গহেযেৱ, এস নামৰূপপৰিগ্গহেযেৱ, এস পচ্চযপৰিগ্গহেযেৱ, এস লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাযমেৱ, এস পঠমফলেযেৱ, এস দুতিযফলেযেৱ, এস ততিযফলেযেৱ, এস অৰহত্তং পাপুণিস্সতী’’তি জানাতি. কসিণপৰিকম্মং কৰোন্তেসুপি ‘‘ইমস্স পৰিকম্মমত্তমেৱ ভৱিস্সতি, এস নিমিত্তং উপ্পাদেস্সতি, এস অপ্পনং এৱ পাপুণিস্সতি, এস ঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং গণ্হিস্সতী’’তি জানাতি. তেনাহ ‘‘ইমস্স চেতনা’’তিআদি.

কামনতো কামেতব্বতো কামপ্পটিসংযুত্ততো চ ধাতু কামধাতু. আদি-সদ্দেন ব্যাপাদধাতুৰূপধাতুআদীনং সঙ্গহো. ৱিলক্খণতাযাতি ৱিসদিসসভাৱতায. খন্ধাযতনধাতুলোকন্তি অনেকধাতুং নানাধাতুং খন্ধলোকং আযতনলোকং ধাতুলোকং যথাভূতং পজানাতীতি যোজনা. ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নাম. তেসুপি একৱিধেন ৰূপক্খন্ধো, একাদসৱিধেন ৰূপক্খন্ধো. একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো. একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… সঙ্খাৰক্খন্ধো…পে… ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৱং তাৱ খন্ধলোকস্স, ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৱচৰা, দ্ৱে চাতুভূমকা’’তিআদিনা আযতনলোকস্স, ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে চাতুভূমকা’’তিআদিনা ধাতুলোকস্স অনেকসভাৱং নানাসভাৱঞ্চ পজানাতি. ন কেৱলং উপাদিন্নসঙ্খাৰলোকস্সেৱ, অথ খো অনুপাদিন্নকসঙ্খাৰলোকস্সপি ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স ৰুক্খস্স খন্ধো সেতো, ইমস্স কাড়ো, ইমস্স মট্ঠো, ইমস্স সকণ্টকো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন এৱৰূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ইমস্স ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৱট্টং সুসণ্ঠানং দুস্সণ্ঠানং মট্ঠং ফৰুসং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং মধুৰং তিত্তকং কটুকং অম্বিলং কসাৱং, ইমস্স কণ্টকো তিখিণো কুণ্ঠো উজুকো কুটিলো তম্বো কাড়ো ওদাতো হোতী’’তিআদিনা পজানাতি. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানং এৱ হি এতং বলং, ন অঞ্ঞেসং.

নানাধিমুত্তিকতন্তি নানজ্ঝাসযতং. অধিমুত্তি নাম অজ্ঝাসযধাতু অজ্ঝাসযসভাৱো. সো পন হীনপণীততাসামঞ্ঞেন পাড়িযং দ্ৱিধাৱ ৱুত্তোপি হীনপণীতাদিভেদেন অনেকৱিধোতি আহ ‘‘হীনাদীহি অধিমুত্তীহি নানাধিমুত্তিকভাৱ’’ন্তি. তত্থ যে যে সত্তা যংযংঅধিমুত্তিকা, তে তে তংতদধিমুত্তিকে এৱ সেৱন্তি ভজন্তি পযিৰুপাসন্তি ধাতুসভাগতো. যথা গূথাদীনং ধাতূনং সভাৱো এসো, যং গূথাদীহি এৱ সংসন্দন্তি সমেন্তি, এৱং হীনজ্ঝাসযা দুস্সীলাদীহেৱ সংসন্দন্তি সমেন্তি, সম্পন্নসীলাদযো চ সম্পন্নসীলাদীহেৱ. তং নেসং নানাধিমুত্তিকতং ভগৱা যথাভূতং পজানাতীতি.

ৱুদ্ধিং হানিঞ্চাতি পচ্চযৱিসেসেন সামত্থিযতো অধিকতং অনধিকতঞ্চ. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তঞাণনিদ্দেসে (ৱিভ. ৮১৪; পটি. ম. ১১৩) ‘‘আসযং জানাতি, অনুসযং জানাতী’’তি আসযাদিজাননং কস্মা নিদ্দিট্ঠন্তি? আসযজাননাদিনা যেহি ইন্দ্ৰিযেহি পৰোপৰেহি সত্তা কল্যাণপাপাসযাদিকা হোন্তি, তেসং জাননস্স ৱিভাৱনতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তআসযানুসযঞাণানং ৱিসুং অসাধাৰণতা, ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তনানাধিমুত্তিকতাঞাণানং ৱিসুং বলৱতা চ সিদ্ধা হোতি. তত্থ আসযন্তি যত্থ সত্তা নিৱসন্তি, তং তেসং নিৱাসট্ঠানং, দিট্ঠিগতং ৱা যথাভূতঞাণং ৱা আসযো, অনুসযো অপ্পহীনভাৱেন থামগতো কিলেসো. তং পন ভগৱা সত্তানং আসযং জানন্তো তেসং তেসং দিট্ঠিগতানং ৱিপস্সনামগ্গঞাণানঞ্চ অপ্পৱত্তিক্খণেপি জানাতি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘কামং সেৱন্তংযেৱ ভগৱা জানাতি – ‘অযং পুগ্গলো কামগৰুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি. কামং সেৱন্তংযেৱ জানাতি – ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগৰুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি. নেক্খম্মং সেৱন্তংযেৱ জানাতি. ব্যাপাদং, অব্যাপাদং, থিনমিদ্ধং, আলোকসঞ্ঞং সেৱন্তংযেৱ জানাতি – ‘অযং পুগ্গলো থিনমিদ্ধগৰুকো থিনমিদ্ধাসযো থিনমিদ্ধাধিমুত্তো’’’তি (পটি. ম. ১.১১৩).

পঠমাদীনং চতুন্নং ঝানানন্তি ৰূপাৱচৰানং পঠমাদীনং পচ্চনীকজ্ঝাপনট্ঠেন আৰম্মণূপনিজ্ঝাপনট্ঠেন চ ঝানানং. চতুক্কনযেন হেতং ৱুত্তং. অট্ঠন্নং ৱিমোক্খানন্তি এত্থ পটিপাটিযা সত্ত অপ্পিতপ্পিতক্খণে পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চনতো আৰম্মণে চ অধিমুচ্চনতো ৱিমোক্খা নাম. অট্ঠমো পন সব্বসো সঞ্ঞাৱেদযিতেহি ৱিমুত্তত্তা অপগমৱিমোক্খো নাম. চতুক্কনযপঞ্চকনযেসু পঠমজ্ঝানসমাধি সৱিতক্কসৱিচাৰো নাম. পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানসমাধি অৱিতক্কৱিচাৰমত্তো. নযদ্ৱযেপি উপৰি তীসু ঝানেসু সমাধি অৱিতক্কঅৱিচাৰো. সমাপত্তীসু পটিপাটিযা অট্ঠন্নং সমাধীতিপি নামং, সমাপত্তীতিপি চিত্তেকগ্গতাসব্ভাৱতো, নিৰোধসমাপত্তিযা তদভাৱতো ন সমাধীতি নামং. হানভাগিযধম্মন্তি অপ্পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং. ৱিসেসভাগিযধম্মন্তি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকাৰানং দুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনং. ইতি সঞ্ঞামনসিকাৰানং কামাদিদুতিযজ্ঝানাদিপক্খন্দনানি হানভাগিযৱিসেসভাগিযা ধম্মাতি দস্সিতানি. তেহি পন ঝানানং তংসভাৱতা চ ধম্মসদ্দেন ৱুত্তা. তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পচ্চামসতি. ৱোদানন্তি পগুণতাসঙ্খাতং ৱোদানং. তঞ্হি পঠমজ্ঝানাদীহি ৱুট্ঠহিত্ৱা দুতিযজ্ঝানাদিঅধিগমস্স পচ্চযত্তা ‘‘ৱুট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘নিৰোধতো ফলসমাপত্তিযা ৱুট্ঠানন্তি পাড়ি নত্থী’’তি ৱদন্তি. তে ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ফলসমাপত্তিযা অনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তি ইমায পাড়িযা (পট্ঠা. ১.১.৪১৭) পটিসেধেতব্বা. যো সমাপত্তিলাভী সমানো এৱ ‘‘ন লাভীম্হী’’তি, কম্মট্ঠানং সমানং এৱ ‘‘ন কম্মট্ঠান’’ন্তি সঞ্ঞী হোতি, সো সম্পত্তিংযেৱ সমানং ‘‘ৱিপত্তী’’তি পচ্চেতীতি ৱেদিতব্বো.

ন তথা দট্ঠব্বন্তি যথা পৰৱাদিনা ৱুত্তং, তথা ন দট্ঠব্বং. সকসককিচ্চমেৱ জানাতীতি ঠানাট্ঠানজাননাদিসকসকমেৱ কিচ্চং কাতুং জানাতি, যথাসকমেৱ ৱিসযং পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. তম্পীতি তেহি দসবলঞাণেহি জানিতব্বম্পি. কম্মৱিপাকন্তৰমেৱাতি কম্মন্তৰস্স ৱিপাকন্তৰমেৱ জানাতি. চেতনাচেতনাসম্পযুত্তধম্মে নিৰযাদিনিব্বানগামিনিপ্পটিপদাভূতে কম্মন্তি গহেত্ৱা আহ ‘‘কম্মপৰিচ্ছেদমেৱা’’তি. ধাতুনানত্তঞ্চ ধাতুনানত্তকাৰণঞ্চ ধাতুনানত্তকাৰণন্তি একদেসসৰূপেকসেসো দট্ঠব্বো. তঞ্হি ঞাণং তদুভযম্পি জানাতি. ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা’’তিআদিনা (ৱিভ. অট্ঠ. ৮১২) তথা চেৱ সংৱণ্ণিতং. সচ্চপৰিচ্ছেদমেৱাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন সচ্চানং পৰিচ্ছিন্নমেৱ. অপ্পেতুং ন সক্কোতি অট্ঠমনৱমবলানি ৱিয তংসদিসং, ইদ্ধিৱিধঞাণমিৱ ৱিকুব্বিতুং. এতেনস্স বলসদিসতঞ্চ নিৱাৰেতি. ঝানাদিঞাণং ৱিয ৱা অপ্পেতুং ৱিকুব্বিতুঞ্চ. যদিপি হি ঝানাদিপচ্চৱেক্খণঞাণং সত্তমবলন্তি তস্স সৱিতক্কসৱিচাৰতা ৱুত্তা, তথাপি ঝানাদীহি ৱিনা পচ্চৱেক্খণা নত্থীতি ঝানাদিসহগতং ঞাণং তদন্তোগধং কত্ৱা এৱং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং ঝানাদিকিচ্চং ৱিয ন সব্বং বলকিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি দস্সেতুং ‘‘ঝানং হুত্ৱা অপ্পেতুং, ইদ্ধি হুত্ৱা ৱিকুব্বিতুঞ্চ ন সক্কোতী’’তি ৱুত্তং, ন পন কস্সচি বলস্স ঝানইদ্ধিভাৱতোতি দট্ঠব্বং.

এৱং কিচ্চৱিসেসৱসেনপি দসবলঞাণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণৱিসেসং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিতক্কত্তিকভূমন্তৰৱসেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপাটিযাতিআদিতো পট্ঠায পটিপাটিযা.

অনুপদৱণ্ণনং ঞত্ৱা ৱেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. কিলেসাৱৰণং নিযতমিচ্ছাদিট্ঠি. কিলেসাৱৰণস্স অভাৱো আসৱক্খযঞাণাধিগমস্স ঠানং, তব্ভাৱো অট্ঠানং. অনধিগমস্স পন তদুভযম্পি যথাক্কমং অট্ঠানং ঠানঞ্চাতি তত্থ কাৰণং দস্সেন্তো ‘‘লোকিয…পে… দস্সনতো চা’’তি আহ. তত্থ লোকিযসম্মাদিট্ঠিযা ঠিতি আসৱক্খযাধিগমস্স ঠানং কিলেসাৱৰণাভাৱস্স কাৰণত্তা. সা হি তস্মিং সতি ন হোতি, অসতি চ হোতি. এতেন তস্সা অট্ঠিতিযা তস্স অট্ঠানতা ৱুত্তা এৱ. নেসং ৱেনেয্যসত্তানং. ধাতুৱেমত্তদস্সনতোতি কামধাতুআদীনং পৱত্তিভেদদস্সনতো, যদগ্গেন ধাতুৱেমত্তং জানাতি, তদগ্গেন চৰিযাদিৱিসেসম্পি জানাতি. ধাতুৱেমত্তদস্সনতোতি ৱা ধম্মধাতুৱেমত্তদস্সনতো. সব্বাপি হি চৰিযা ধম্মধাতুপৰিযাপন্না এৱাতি. পযোগং অনাদিযিত্ৱাপি সন্ততিমহামত্তাদীনং ৱিয. দিব্বচক্খানুভাৱতো পত্তব্বেনাতি এত্থ দিব্বচক্খুনা পৰস্স হদযৱত্থুসন্নিস্সযলোহিতৱণ্ণদস্সনমুখেন তদা পৱত্তমানচিত্তজাননত্থং পৰিকম্মকৰণং নাম সাৱকানং, তঞ্চ খো আদিকম্মিকানং, যতো দিব্বচক্খুআনুভাৱতো চেতোপৰিযঞাণস্স পত্তব্বতা সিযা. বুদ্ধানং পন যদিপি আসৱক্খযঞাণাধিগমতো পগেৱ দিব্বচক্খুঞাণাধিগমো, তথাপি তথাপৰিকম্মকৰণং নত্থি ৱিজ্জাত্তযসিদ্ধিযা সিজ্ঝনতো. সেসাভিঞ্ঞাত্তযে চেতোপৰিযঞাণং দিব্বচক্খুঞাণাধিগমেন পত্তন্তি চ ৱত্তব্বতং লভতীতি তথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

সীহনাদসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২-৪. অধিৱুত্তিপদসুত্তাদিৱণ্ণনা

২২-২৪. দুতিযে অধিৱচনপদানন্তি পঞ্ঞত্তিপদানং. দাসাদীসু সিৰিৱড্ঢকাদিসদ্দা ৱিয ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তিযা অধিৱচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৱা অধিসদ্দো উপৰিভাগে. ৱুচ্চতীতি ৱচনং, উপৰি ৱচনং অধিৱচনং, উপাদাভূতৰূপাদীনং উপৰি পঞ্ঞপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো দট্ঠব্বো. তস্স পদানি পদট্ঠানানি অধিৱচনপদানি. তেনাহ ‘‘তেসং যে’’তিআদি. তেসন্তি অধিৱচনানং. যেতি খন্ধাদযো. অধিৱুত্তিতায অধিৱুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৱুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৱধম্মেসু সস্সতাদিং, পকতিআদিং, দ্ৰব্যাদিং, জীৱাদিং, কাযাদিঞ্চ, অভূতং অত্থং অজ্ঝাৰোপেত্ৱা দিট্ঠিযো পৱত্তন্তীতি. তেনাহ ‘‘অথ ৱা’’তিআদি. ততিযচতুত্থানি সুৱিঞ্ঞেয্যানি.

অধিৱুত্তিপদসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. কসিণসুত্তৱণ্ণনা

২৫. পঞ্চমে সকলট্ঠেনাতি নিস্সেসট্ঠেন. অনৱসেসফৰণৱসেন চেত্থ সকলট্ঠো ৱেদিতব্বো, অসুভনিমিত্তাদীসু ৱিয একদেসে অট্ঠত্ৱা অনৱসেসতো গহেতব্বট্ঠেনাতি অত্থো. তদাৰম্মণানং ধম্মানন্তি তং কসিণং আৰব্ভ পৱত্তনকধম্মানং. খেত্তট্ঠেনাতি উপ্পত্তিট্ঠানট্ঠেন. অধিট্ঠানট্ঠেনাতি পৱত্তিট্ঠানভাৱেন. যথা খেত্তং সস্সানং উপ্পত্তিট্ঠানং ৱড্ঢনট্ঠানঞ্চ, এৱমেৱ তং ত ঝানং সম্পযুত্তধম্মানন্তি. যোগিনো ৱা সুখৱিসেসানং কাৰণভাৱেন. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱাতি ইদং ‘‘উদ্ধং অধো তিৰিয’’ন্তি এত্থাপি যোজেতব্বং. পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা এৱ হি সব্বত্থ কসিণং ৱড্ঢেতব্বং. তেন তেন ৱা কাৰণেনাতি তেন তেন উপৰিআদীসু কসিণৱড্ঢনকাৰণেন. যথা কিন্তি আহ ‘‘আলোকমিৱ ৰূপদস্সনকামো’’তি. যথা দিব্বচক্খুনা উদ্ধং চে ৰূপং দট্ঠুকামো, উদ্ধং আলোকং পসাৰেতি. অধো চে, অধো. সমন্ততো চে ৰূপং দট্ঠুকামো, সমন্ততো আলোকং পসাৰেতি, এৱং সব্বকসিণন্তি অত্থো. একস্সাতি পথৱীকসিণাদীসু একেকস্স. অঞ্ঞভাৱানুপগমনত্থন্তি অঞ্ঞকসিণভাৱানুপগমনদীপনত্থং, অঞ্ঞস্স ৱা কসিণভাৱানুপগমনদীপনত্থং. ন হি অঞ্ঞেন পসাৰিতকসিণং ততো অঞ্ঞেন পসাৰিতকসিণভাৱং উপগচ্ছতি, এৱম্পি নেসং অঞ্ঞকসিণসম্ভেদাভাৱো ৱেদিতব্বো. ন অঞ্ঞং পথৱীআদি. ন হি উদকেন ঠিতট্ঠানে সসম্ভাৰপথৱী অত্থি. অঞ্ঞকসিণসম্ভেদোতি আপোকসিণাদিনা সঙ্কৰো. সব্বত্থাতি সব্বেসু সেসকসিণেসু.

একদেসে অট্ঠত্ৱা অনৱসেসফৰণং পমাণস্স অগ্গহণতো অপ্পমাণং. তেনেৱ হি নেসং কসিণসমঞ্ঞা. তথা চাহ ‘‘তঞ্হী’’তিআদি. তত্থ চেতসা ফৰন্তোতি ভাৱনাচিত্তেন আৰম্মণং কৰোন্তো. ভাৱনাচিত্তঞ্হি কসিণং পৰিত্তং ৱা ৱিপুলং ৱা সকলমেৱ মনসি কৰোতি, ন একদেসং. কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৱত্তৱিঞ্ঞাণং ফৰণঅপ্পমাণৱসেন ৱিঞ্ঞাণকসিণন্তি ৱুত্তং. তথা হি তং ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱুচ্চতি. কসিণৱসেনাতি উগ্ঘাটিতকসিণৱসেন কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে উদ্ধংঅধোতিৰিযতা ৱেদিতব্বা. যত্তকঞ্হি ঠানং কসিণং পসাৰিতং, তত্তকং আকাসভাৱনাৱসেন আকাসং হোতীতি. এৱং যত্তকং ঠানং আকাসং হুত্ৱা উপট্ঠিতং, তত্তকং সকলমেৱ ফৰিত্ৱা ৱিঞ্ঞাণস্স পৱত্তনতো আগমনৱসেন ৱিঞ্ঞাণকসিণেপি উদ্ধংঅধোতিৰিযতা ৱুত্তাতি আহ ‘‘কসিণুগ্ঘাটিমাকাসৱসেন তত্থ পৱত্তৱিঞ্ঞাণে উদ্ধংঅধোতিৰিযতা ৱেদিতব্বা’’তি.

কসিণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. কাড়ীসুত্তৱণ্ণনা

২৬. ছট্ঠে অত্থস্স পত্তিন্তি একন্ততো হিতানুপ্পত্তিং. হদযস্স সন্তিন্তি পৰমচিত্তূপসমং. কিলেসসেনন্তি কামগুণসঙ্খাতং পঠমং কিলেসসেনং. সা হি কিলেসসেনা অচ্ছৰাসঙ্ঘাতসভাৱাপি পটিপত্থযমানা পিযাযিতব্বইচ্ছিতব্বৰূপসভাৱতো পিযৰূপসাতৰূপা নাম অত্তনো কিচ্চৱসেন. অহং একোৱ ঝাযন্তোতি অহং গণসঙ্গণিকায কিলেসসঙ্গণিকায চ অভাৱতো একো অসহাযো লক্খণূপনিজ্ঝানেন ঝাযন্তো. অনুবুজ্ঝিন্তি অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা বুজ্ঝিং পটিৱিজ্ঝিং. ইদং ৱুত্তং হোতি – পিযৰূপং সাতৰূপং সেনং জিনিত্ৱা অহং একোৱ ঝাযন্তো ‘‘অত্থস্স পত্তিং হদযস্স সন্তি’’ন্তি সঙ্খং গতং অৰহত্তসুখং পটিৱিজ্ঝিং, তস্মা জনেন মিত্তসন্থৱং ন কৰোমি, তেনেৱ চ মে কাৰণেন কেনচি সদ্ধিং সক্খী ন সম্পজ্জতীতি. অত্থাভিনিব্বত্তেসুন্তি ইতিসদ্দলোপেনাযং নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অত্থোতি গহেত্ৱা’’তি.

কাড়ীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. পঠমমহাপঞ্হসুত্তৱণ্ণনা

২৭. সত্তমে ৱুচ্চেথাতি ৱুচ্চেয্য. দুতিযপদেপীতি ‘‘অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি এৱং দুতিযৱাক্যেপি. তে কিৰ ভিক্খূ. ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তীতি ন চেৱ সম্মদেৱ পকাৰেহি গহেস্সন্তি ঞাপেস্সন্তি. তেনাহ ‘‘সম্পাদেত্ৱা কথেতুং ন সক্খিস্সন্তী’’তি. যস্মা অৱিসযে পঞ্হং পুচ্ছিতা হোন্তি, তস্মা ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তীতি যোজনা. অঞ্ঞথা আৰাধনং নাম নত্থীতি ইমিনা সপচ্চযনামৰূপানং যাথাৱতো অৱবোধো এৱ ইতো বাহিৰকানং নত্থি, কুতো পৱেদনাতি দস্সেতি. আৰাধনন্তি যাথাৱপৱেদনেন চিত্তস্স পৰিতোসনং.

একো পঞ্হোতি একো পঞ্হমগ্গো, একং পঞ্হগৱেসনন্তি অত্থো. একো উদ্দেসোতি একং উদ্দিসনং অত্থস্স সংখিত্তৱচনং. ৱেয্যাকৰণন্তি নিদ্দিসনং অত্থস্স ৱিৱৰিত্ৱা কথনং. হেতুনাতি ‘‘অন্তৱন্ততো অনচ্চন্তিকতো তাৱকালিকতো নিচ্চপ্পটিক্খেপতো’’তি এৱমাদিনা নযেন যথা ইমে সঙ্খাৰা এতৰহি, এৱং অতীতে অনাগতে চ অনিচ্চা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা ৱিৰাগধম্মাতি অতীতানাগতেসু নযেন.

সব্বে সত্তাতি অনৱসেসা সত্তা. তে পন ভৱভেদতো সঙ্খেপেনেৱ ভিন্দিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘কামভৱাদীসূ’’তিআদিমাহ. ব্যধিকৰণানম্পি বাহিৰত্থসমাসো হোতি যথা ‘‘উৰসিলোমো’’তি আহ ‘‘আহাৰতো ঠিতি এতেসন্তি আহাৰট্ঠিতিকা’’তি. তিট্ঠতি এতেনাতি ৱা ঠিতি, আহাৰো ঠিতি এতেসন্তি আহাৰট্ঠিতিকাতি এৱং ৱা এত্থ সমাসৱিগ্গহো দট্ঠব্বো. আহাৰট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৱুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহাৰসদ্দো ‘‘অযমাহাৰো অনুপ্পন্নস্স ৱা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৩২) ৱিয. এৱঞ্হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তা পৰিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহাৰট্ঠিতিকতা নিপ্পৰিযাযতো সঙ্খাৰধম্মো. তেনাহু অট্ঠকথাচৰিযা ‘‘আহাৰট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খাৰলোকো ৱেদিতব্বো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১ ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. ১.১৩৬). যদি এৱং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানদেসনাতি নাযং দোসো. তেনেৱাহ – ‘‘একধম্মে, ভিক্খৱে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৱিৰজ্জমানো সম্মা ৱিমুচ্চমানো সম্মা পৰিযন্তদস্সাৱী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহাৰট্ঠিতিকা’’তি. য্ৱাযং পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খাৰানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিতায আহাৰপৰিযাযেন সামঞ্ঞতো পচ্চযধম্মো ৱুত্তো, অযং আহাৰো নাম একো ধম্মো.

চোদকো ৱুত্তম্পি অত্থং যাথাৱতো অপ্পটিৱিজ্ঝমানো নেয্যত্থং সুত্তপদং নীতত্থতো দহন্তো ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ৱচনমত্তে ঠত্ৱা ‘‘ননু চা’’তিআদিনা চোদেতি. আচৰিযো অৱিপৰীতং তত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং পৱেদেন্তো ‘‘ন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘তেসঞ্হি ঝানং আহাৰো হোতী’’তি আহ. ঝানন্তি একৱোকাৰভৱাৱহং সঞ্ঞায ৱিৰজ্জনৱসেন পৱত্তৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং. পাড়িযং পন ‘‘অনাহাৰা’’তি ৱচনং অসঞ্ঞভৱে চতুন্নং আহাৰানং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন পচ্চযাহাৰস্স অভাৱতো. এৱং সন্তেপীতি ইদং সাসনে যেসু ধম্মেসু ৱিসেসতো আহাৰসদ্দো নিৰুড়্হো, ‘‘আহাৰট্ঠিতিকা’’তি এত্থ যদি তেযেৱ গয্হন্তি, অব্যাপিতদোসমাপন্নো. অথ সব্বোপি পচ্চযধম্মো আহাৰোতি অধিপ্পেতো, ইমায আহাৰপাড়িযা ৱিৰোধো আপন্নোতি দস্সেতুং আৰদ্ধং. ‘‘ন ৱিৰুজ্ঝতী’’তি যেনাধিপ্পাযেন ৱুত্তং, তং ৱিৱৰন্তো ‘‘এতস্মিঞ্হি সুত্তে’’তিআদিমাহ. কবড়ীকাৰাহাৰাদীনং ওজট্ঠমকৰূপাহৰণাদি নিপ্পৰিযাযেন আহাৰভাৱো. যথা হি কবড়ীকাৰাহাৰো ওজট্ঠমকৰূপাহৰণেন ৰূপকাযং উপত্থম্ভেন্তি, এৱং ফস্সাদযো ৱেদনাদিআহৰণেন নামকাযং উপত্থম্ভেতি, তস্মা সতিপি জনকভাৱে উপত্থম্ভকভাৱো ওজাদীসু সাতিসযো লব্ভমানো মুখ্যো আহাৰট্ঠোতি তে এৱ নিপ্পৰিযাযেন আহাৰলক্খণা ধম্মা ৱুত্তা.

ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে পৰিযাযেন পচ্চযো আহাৰোতি ৱুত্তো, সব্বো পচ্চযধম্মো অত্তনো ফলং আহৰতীতি ইমং পৰিযাযং লভতীতি. তেনাহ ‘‘সব্বধম্মানঞ্হী’’তিআদি. তত্থ সব্বধম্মানন্তি সব্বেসং সঙ্খতধম্মানং. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং সুত্তেন সমত্থেতুং ‘‘তেনেৱাহা’’তিআদি ৱুত্তং. অযন্তি পচ্চযাহাৰো. নিপ্পৰিযাযাহাৰোপি গহিতোৱ হোতীতি যাৱতা সোপি পচ্চযভাৱেনেৱ জনকো উপত্থম্ভকো চ হুত্ৱা তং তং ফলং আহৰতীতি ৱত্তব্বতং লভতীতি.

তত্থাতি পৰিযাযাহাৰো, নিপ্পৰিযাযাহাৰোতি দ্ৱীসু আহাৰেসু অসঞ্ঞভৱে যদিপি নিপ্পৰিযাযাহাৰো ন লব্ভতি, পৰিযাযাহাৰো পন লব্ভতেৱ. ইদানি তমেৱত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘অনুপ্পন্নে হি বুদ্ধে’’তিআদি ৱুত্তং. উপ্পন্নে বুদ্ধে তিত্থকৰমতনিস্সিতানং ঝানভাৱনায অসিজ্ঝনতো ‘‘অনুপ্পন্নে বুদ্ধে’’তি ৱুত্তং. সাসনিকা তাদিসং ঝানং ন নিব্বত্তেন্তীতি ‘‘তিত্থাযতনে পব্বজিতা’’তি ৱুত্তং. তিত্থিযা হি উপপত্তিৱিসেসে ৱিমুত্তিসঞ্ঞিনো সঞ্ঞাৱিৰাগাৱিৰাগেসু আদীনৱানিসংসদস্সিনোৱ হুত্ৱা অসঞ্ঞসমাপত্তিং নিব্বত্তেত্ৱা অক্খণভূমিযং উপ্পজ্জন্তি, ন সাসনিকা. ৱাযোকসিণে পৰিক্কম্মং কত্ৱাতি ৱাযোকসিণে পঠমাদীনি তীণি ঝানানি নিব্বত্তেত্ৱা ততিযজ্ঝানে চিণ্ণৱসী হুত্ৱা ততো ৱুট্ঠায চতুত্থজ্ঝানাধিগমায পৰিকম্মং কত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৱা’’তি.

কস্মা (দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩; দী. নি. অভি. টী. ১.৬৮-৭৩) পনেত্থ ৱাযোকসিণেযেৱ পৰিকম্মং ৱুত্তন্তি? ৱুচ্চতে, যথেৱ হি ৰূপপটিভাগভূতেসু কসিণৱিসেসেসু ৰূপৱিভাৱনেন ৰূপৱিৰাগভাৱনাসঙ্খাতো অৰূপসমাপত্তিৱিসেসো সচ্ছিকৰীযতি, এৱং অপৰিব্যত্তৱিগ্গহতায অৰূপপটিভাগভূতে কসিণৱিসেসে অৰূপৱিভাৱনেন অৰূপৱিৰাগভাৱনা সঙ্খাতো ৰূপসমাপত্তিৱিসেসো অধিগমীযতীতি. এত্থ চ ‘‘সঞ্ঞা ৰোগো, সঞ্ঞা গণ্ডো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৪), ‘‘ধি চিত্তং, ধি ৱতেতং চিত্ত’’ন্তিআদিনা চ নযেন অৰূপপ্পৱত্তিযা আদীনৱদস্সনেন তদভাৱে চ সন্তপণীতভাৱসন্নিট্ঠানেন ৰূপসমাপত্তিযা অভিসঙ্খৰণং অৰূপৱিৰাগভাৱনা. ৰূপৱিৰাগভাৱনা পন সদ্ধিং উপচাৰেন অৰূপসমাপত্তিযো, তত্থাপি ৱিসেসেন পঠমাৰুপ্পজ্ঝানং. যদি এৱং ‘‘পৰিচ্ছিন্নাকাসকসিণেপী’’তি ৱত্তব্বং, তস্সাপি অৰূপপটিভাগতা লব্ভতীতি? ইচ্ছিতমেৱেতং, কেসঞ্চি অৱচনং পনেত্থ পুব্বাচৰিযেহি অগ্গহিতভাৱেন. যথা হি ৰূপৱিৰাগভাৱনা ৱিৰজ্জনীযধম্মাভাৱমত্তেন পৰিনিপ্ফন্না, ৱিৰজ্জনীযধম্মপৰিভাসভূতে চ ৱিসযৱিসেসে পাতুভৱতি, এৱং অৰূপৱিৰাগভাৱনাপীতি ৱুচ্চমানে ন কোচি ৱিৰোধো. তিত্থিযেহেৱ পন তস্সা সমাপত্তিযা পটিপজ্জিতব্বতায তেসঞ্চ ৱিসযপথে সূপনিবন্ধনস্সেৱ তস্স ঝানস্স পটিপত্তিতো দিট্ঠিৱন্তেহি পুব্বাচৰিযেহি চতুত্থেযেৱ ভূতকসিণে অৰূপৱিৰাগভাৱনাপৰিকম্মং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ৱণ্ণকসিণেসু ৱিয পুৰিমভূতকসিণত্তযেপি ৱণ্ণপ্পটিচ্ছাযাৱ পণ্ণত্তি আৰম্মণং ঝানস্স লোকৱোহাৰানুৰোধেনেৱ পৱত্তিতো. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৫৭) পথৱীকসিণস্স আদাসচন্দমণ্ডলূপমৱচনঞ্চ সমত্থিতং হোতি, চতুত্থং পন ভূতকসিণং ভূতপ্পটিচ্ছাযমেৱ ঝানস্স গোচৰভাৱং গচ্ছতীতি তস্সেৱং অৰূপপটিভাগতা যুত্তাতি ৱাযোকসিণেযেৱ পৰিকম্মং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

ধীতি জিগুচ্ছনত্থে নিপাতো, তস্মা ধি চিত্তন্তি চিত্তং জিগুচ্ছামি. ধি ৱতেতং চিত্তন্তি এতং মম চিত্তং জিগুচ্ছিতং ৱত হোতু. ৱতাতি সম্ভাৱনে. তেন জিগুচ্ছনং সম্ভাৱেন্তো ৱদতি. নামাতি চ সম্ভাৱনে এৱ. তেন চিত্তস্স অভাৱং সম্ভাৱেতি. চিত্তস্স ভাৱাভাৱেসু আদীনৱানিসংসে দস্সেতুং ‘‘চিত্তঞ্হী’’তিআদি ৱুত্তং. খন্তিং ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱাতি চিত্তস্স অভাৱো এৱ সাধু সুট্ঠূতি ইমং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং তত্থ চ অভিৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা. তথা ভাৱিতস্স ঝানস্স ঠিতিভাগিযভাৱপ্পত্তিযা অপৰিহীনজ্ঝানা. তিত্থাযতনে পব্বজিতস্সেৱ তথা ঝানভাৱনা হোতীতি আহ ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. পণিহিতো অহোসীতি মৰণস্স আসন্নকালে ঠপিতো অহোসি. যদি ঠানাদিনা আকাৰেন নিব্বত্তেয্য কম্মবলেন, যাৱ ভেদা তেনেৱাকাৰেন তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘তেন ইৰিযাপথেনা’’তিআদি. এৱৰূপানম্পীতি এৱং অচেতনানম্পি. পি-সদ্দেন পগেৱ সচেতনানন্তি দস্সেতি. কথং পন অচেতনানং নেসং পচ্চযাহাৰস্স উপকপ্পনন্তি চোদনং সন্ধায তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো ‘‘যথা’’তিআদিমাহ. তেন ন কেৱলমাগমোযেৱ, অযমেত্থ যুত্তীতি দস্সেতি. তাৱ তিট্ঠন্তীতি উক্কংসতো পঞ্চ মহাকপ্পসতানি তিট্ঠন্তি.

যে উট্ঠানৱীৰিযেন দিৱসং ৱীতিনামেত্ৱা তস্স নিস্সন্দফলমত্তং কিঞ্চিদেৱ লভিত্ৱা জীৱিকং কপ্পেন্তি, তে উট্ঠানফলূপজীৱিনো. যে পন অত্তনো পুঞ্ঞফলমেৱ উপজীৱন্তি, তে পুঞ্ঞফলূপজীৱিনো. নেৰযিকানং পন নেৱ উট্ঠানৱীৰিযৱসেন জীৱিককপ্পনং, পুঞ্ঞফলস্স পন লেসোপি নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘যে পন নেৰযিকা…পে… জীৱীতি ৱুত্তা’’তি. পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স আহৰণেন মনোসঞ্চেতনা আহাৰোতি ৱুত্তা, ন যস্স কস্সচি ফলস্সাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কিং পঞ্চ আহাৰা অত্থী’’তি চোদেতি. আচৰিযো নিপ্পৰিযাযাহাৰে অধিপ্পেতে ‘‘সিযা তৱ চোদনা অৱসৰা, সা পন এত্থ অনৱসৰা’’তি চ দস্সেন্তো ‘‘পঞ্চ, ন পঞ্চাতি ইদং ন ৱত্তব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা পৰিযাযাহাৰস্সেৱ পনেত্থ অধিপ্পেতভাৱং দস্সেন্তো ‘‘ননু পচ্চযো আহাৰো’তি ৱুত্তমেত’’ন্তি আহ. তস্মাতি যস্স কস্সচি পচ্চযস্স আহাৰোতি ইচ্ছিতত্তা. ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং পাড়িযা সমত্থেন্তো ‘‘যং সন্ধাযা’’তিআদিমাহ.

মুখ্যাহাৰৱসেনপি নেৰযিকানং আহাৰট্ঠিতিকতং দস্সেতুং ‘‘কবড়ীকাৰাহাৰং…পে… সাধেতী’’তি ৱুত্তং. যদি এৱং নেৰযিকা সুখপ্পটিসংৱেদিনোপি হোন্তীতি? নোতি দস্সেতুং ‘‘খেড়ো হী’’তিআদি ৱুত্তং. তযোতি তযো অৰূপাহাৰা কবড়ীকাৰাহাৰস্স অভাৱতো. অৱসেসানন্তি অসঞ্ঞসত্তেহি অৱসেসানং কামভৱাদীসু নিব্বত্তসত্তানং. পচ্চযাহাৰো হি সব্বেসং সাধাৰণোতি.

পঠমমহাপঞ্হসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮-৯. দুতিযমহাপঞ্হসুত্তাদিৱণ্ণনা

২৮-২৯. অট্ঠমে এৱংনামকেতি কজঙ্গলাতি এৱং ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামকে মজ্ঝিমপ্পদেসস্স মৰিযাদভূতে নগৰে. ‘‘নিগমে’’তিপি ৱদন্তি, ‘‘নিচুলৱনে’’তিপি ৱদন্তি. নিচুলং নাম একা ৰুক্খজাতি, ‘‘নীপৰুক্খো’’তিপি ৱদন্তি. তেন সঞ্ছন্নো মহাৱনসণ্ডো, তত্থ ৱিহৰতীতি অত্থো. হেতুনা নযেনাতি চ হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ননু চ ‘‘এসো চেৱ তস্স অত্থো’’তি কস্মা ৱুত্তং. ভগৱতা হি চত্তাৰোতিআদিপঞ্হব্যাকৰণা চত্তাৰো আহাৰা, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা, ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো, অট্ঠ লোকধম্মা দস্সিতা. ভিক্খুনিযা পন চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, ছ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গোতি দস্সিতধম্মা অঞ্ঞোযেৱত্থো ভিক্খুনিযা দস্সিতোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. নৱমে নত্থি ৱত্তব্বং.

দুতিযমহাপঞ্হসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. দুতিযকোসলসুত্তৱণ্ণনা

৩০. দসমে উগ্গন্ত্ৱা যুজ্ঝতি এতাযাতি উয্যোধিকা, সত্থপ্পহাৰেহি যুজ্ঝিতস্সেতং অধিৱচনং. উগ্গন্ত্ৱা যুজ্ঝনং ৱা উয্যোধিকো, সত্থপ্পহাৰো. তেনাহ ‘‘যুদ্ধতো নিৱত্তো’’তি. উপস্সুতিৱসেন যুজ্ঝিতব্বাকাৰং ঞত্ৱাতি জেতৱনে কিৰ দত্তত্থেৰো ধনুগ্গহতিস্সত্থেৰোতি দ্ৱে মহল্লকত্থেৰা ৱিহাৰপচ্চন্তে পণ্ণসালায ৱসন্তি. তেসু ধনুগ্গহতিস্সত্থেৰো পচ্ছিমযামে পবুজ্ঝিত্ৱা উট্ঠায নিসিন্নো দত্তত্থেৰং আমন্তেত্ৱা ‘‘অযং তে মহোদৰো কোসলো ভুত্তভত্তমেৱ পূতিং কৰোতি, যুদ্ধৱিচাৰণং পন কিঞ্চি ন জানাতি, পৰাজিতোত্ৱেৱ ৱদাপেতী’’তি ৱত্ৱা তেন ‘‘কিং পন কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তে – ‘‘ভন্তে, যুদ্ধো নাম পদুমব্যূহো চক্কব্যূহো সকটব্যূহোতি তযো ব্যূহা হোন্তি, অজাতসত্তুং গণ্হিতুকামেন অসুকস্মিং নাম পব্বতকুচ্ছিস্মিং দ্ৱীসু পব্বতভিত্তীসু মনুস্সে ঠপেত্ৱা পুৰতো দুব্বলং দস্সেত্ৱা পব্বতন্তৰং পৱিট্ঠভাৱং জানিত্ৱা পৱিট্ঠমগ্গং ৰুন্ধিত্ৱা পুৰতো চ পচ্ছতো চ উভোসু পব্বতভিত্তীসু ৱগ্গিত্ৱা নদিত্ৱা জালপক্খিত্তমচ্ছং ৱিয কত্ৱা সক্কা গহেতু’’ন্তি. তস্মিং খণে ‘‘ভিক্খূনং কথাসল্লাপং সুণাথা’’তি ৰঞ্ঞো পেসিতচৰপুৰিসা তং সুত্ৱা ৰঞ্ঞো আৰোচেসুং. তং সুত্ৱা ৰাজা সঙ্গামভেৰিং পহৰাপেত্ৱা গন্ত্ৱা সকটব্যূহং কত্ৱা অজাতসত্তুং জীৱগ্গাহং গণ্হি. তেন ৱুত্তং ‘‘উপস্সুতিৱসে…পে... অজাতসত্তুং গণ্হী’’তি.

দোণপাকন্তি দোণতণ্ডুলানং পক্কভত্তং. দোণন্তি চতুনাড়িকানমেতমধিৱচনং. মনুজস্সাতি সত্তস্স. তনুকস্সাতি তনুকা অপ্পিকা অস্স পুগ্গলস্স, ভুত্তপচ্চযা ৱিসভাগৱেদনা ন হোন্তি. সণিকন্তি মন্দং মুদুকং, অপৰিস্সযমেৱাতি অত্থো. জীৰতীতি পৰিভুত্তাহাৰো পচ্চতি. আযু পালযন্তি নিৰোগো অৱেদনো জীৱিতং ৰক্খন্তো. অথ ৱা সণিকং জীৰতীতি সো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ পুগ্গলো পৰিমিতাহাৰতায সণিকং চিৰেন জীৰতি জৰং পাপুণাতি জীৱিতং পালযন্তো.

ইমং ওৱাদং অদাসীতি একস্মিং কিৰ (ধ. প. অট্ঠ. ২.২০৩ পসেনদিকোসলৱত্থু) সমযে ৰাজা তণ্ডুলদোণস্স ওদনং তদুপিযেন সূপব্যঞ্জনেন ভুঞ্জতি. সো একদিৱসং ভুত্তপাতৰাসো ভত্তসম্মদং অৱিনোদেত্ৱা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৱা কিলন্তৰূপো ইতো চিতো চ সম্পৰিৱত্ততি, নিদ্দায অভিভুয্যমানোপি লহুকং নিপজ্জিতুং অসক্কোন্তো একমন্তং নিসীদি. অথ নং সত্থা আহ ‘‘কিং, মহাৰাজ, অৱিস্সমিত্ৱাৱ আগতোসী’’তি. আম, ভন্তে, ভুত্তকালতো পট্ঠায মে মহাদুক্খং হোতীতি. অথ নং সত্থা, ‘‘মহাৰাজ, অতিবহুভোজীনং এতং দুক্খং হোতী’’তি ৱত্ৱা –

‘‘মিদ্ধী যদা হোতি মহগ্ঘসো চ,

নিদ্দাযিতা সম্পৰিৱত্তসাযী;

মহাৱৰাহোৱ নিৱাপপুট্ঠো,

পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতি মন্দো’’তি. (ধ. প. ৩২৫; নেত্তি. ২৬, ৯০) –

ইমায গাথায ওৱদিত্ৱা, ‘‘মহাৰাজ, ভোজনং নাম মত্তায ভুঞ্জিতুং ৱট্টতি, মত্তভোজিনো হি সুখং হোতী’’তি উত্তৰিপি পুন ওৱদন্তো ‘‘মনুজস্স সদা সতীমতো’’তি (সং. নি. ১.১২৪) ইমং গাথমাহ.

ৰাজা পন গাথং উগ্গণ্হিতুং নাসক্খি, সমীপে ঠিতং পন ভাগিনেয্যং সুদস্সনং নাম মাণৱং ‘‘ইমং গাথং উগ্গণ্হ তাতা’’তি আহ. সো তং গাথং উগ্গণ্হিত্ৱা ‘‘কিং কৰোমি, ভন্তে’’তি সত্থাৰং পুচ্ছি. অথ নং সত্থা আহ, ‘‘মাণৱ, ইমং গাথং নটো ৱিয পত্তপত্তট্ঠানে মা অৱচ, ৰঞ্ঞো পাতৰাসং ভুঞ্জনট্ঠানে ঠত্ৱা পঠমপিণ্ডাদীসুপি অৱত্ৱা অৱসানে পিণ্ডে গহিতে ৱদেয্যাসি, ৰাজা সুত্ৱা ভত্তপিণ্ডং ছড্ডেস্সতি. অথ ৰঞ্ঞো হত্থেসু ধোতেসু পাতিং অপনেত্ৱা সিত্থানি গণেত্ৱা তদুপিযং ব্যঞ্জনং ঞত্ৱা পুনদিৱসে তাৱতকে তণ্ডুলে হাৰেয্যাসি. পাতৰাসে চ ৱত্ৱা সাযমাসে মা ৱদেয্যাসী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৱা তং দিৱসং ৰঞ্ঞো পাতৰাসং ভুত্ৱা গতত্তা সাযমাসে ভগৱতো অনুসিট্ঠিনিযামেন গাথং অভাসি. ৰাজা দসবলস্স ৱচনং সৰিত্ৱা ভত্তপিণ্ডং পাতিযংযেৱ ছড্ডেসি. ৰঞ্ঞো হত্থেসু ধোতেসু পাতিং অপনেত্ৱা সিত্থানি গণেত্ৱা পুনদিৱসে তত্তকে তণ্ডুলে হৰিংসু, সোপি মাণৱো দিৱসে দিৱসে তথাগতস্স সন্তিকং গচ্ছতি. দসবলস্স ৱিস্সাসিকো অহোসি. অথ নং একদিৱসং পুচ্ছি ‘‘ৰাজা কিত্তকং ভুঞ্জতী’’তি? সো ‘‘নাড়িকোদন’’ন্তি আহ. ৱট্টিস্সতি এত্তাৱতা পুৰিসভাগো এস, ইতো পট্ঠায গাথং মা ৱদীতি. ৰাজা তথেৱ সণ্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘নাড়িকোদনপৰমতায সণ্ঠাসী’’তি. ৰত্তঞ্ঞুতায ৱড্ঢিতং সীলং অস্স অত্থীতি ৱড্ঢিতসীলো. অপোথুজ্জনিকেহি সীলেহীতি চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেহি সীলং অৰিযং সুদ্ধং. তেন ৱুত্তং ‘‘অৰিযসীলো’’তি. তদেকং অনৱজ্জট্ঠেন কুসলং. তেন ৱুত্তং ‘‘কুসলসীলো’’তি.

দুতিযকোসলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

মহাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. উপালিৱগ্গো

১. উপালিসুত্তৱণ্ণনা

৩১. চতুত্থস্স পঠমে অত্থৱসেতি ৱুদ্ধিৱিসেসে, সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতু অধিগমনীযে হিতৱিসেসেতি অত্থো. অত্থোযেৱ ৱা অত্থৱসো, দস অত্থে দস কাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা অত্থো ফলং তদধীনৱুত্তিতায ৱসো এতস্সাতি অত্থৱসো, হেতূতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ‘‘যে মম সোতব্বং সদ্দহাতব্বং মঞ্ঞিস্সন্তি, তেসং তং অস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘যো চ তথাগতস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছতি, তস্স তং দীঘৰত্তং হিতায সুখায সংৱত্ততী’’তি ৱুত্তং. অসম্পটিচ্ছনে আদীনৱন্তি ভদ্দালিসুত্তে ৱিয অসম্পটিচ্ছনে আদীনৱং দস্সেত্ৱা. সুখৱিহাৰাভাৱে সহজীৱমানস্স অভাৱতো সহজীৱিতাপি সুখৱিহাৰোৱ ৱুত্তো. সুখৱিহাৰো নাম চতুন্নং ইৰিযাপথৱিহাৰানং ফাসুতা.

মঙ্কুতন্তি নিত্তেজতং. ধম্মেনাতিআদীসু ধম্মোতি ভূতং ৱত্থু. ৱিনযোতি চোদনা চেৱ সাৰণা চ. সত্থুসাসনন্তি ঞত্তিসম্পদা চেৱ অনুস্সাৱনসম্পদা চ.

পিযসীলানন্তি সিক্খাকামানং. তেসঞ্হি সীলং পিযং হোতি. তেনেৱাহ ‘‘সিক্খাত্তযপাৰিপূৰিযা ঘটমানা’’তি. সন্দিদ্ধমনাতি সংসযং আপজ্জমনা. উব্বড়্হা হোন্তীতি পীড়িতা হোন্তি. সঙ্ঘকম্মানীতি সতিপি উপোসথপৱাৰণানং সঙ্ঘকম্মভাৱে গোবলীবদ্দঞাযেন উপোসথং পৱাৰণঞ্চ ঠপেত্ৱা উপসম্পদাদিসেসসঙ্ঘকম্মানং গহণং ৱেদিতব্বং. সমগ্গানং ভাৱো সামগ্গী.

‘‘নাহং, চুন্দ, দিট্ঠধম্মিকানংযেৱ আসৱানং সংৱৰায ধম্মং দেসেমী’’তি (দী. নি. ৩.১৮২) এত্থ ৱিৱাদমূলভূতা কিলেসা আসৱাতি আগতা.

‘‘যেন দেৱূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৱা ৱিহঙ্গমো;

যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;

তে ময্হং আসৱা খীণা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনড়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬) –

এত্থ তেভূমকং কম্মং অৱসেসা চ অকুসলা ধম্মা. ইধ পন পৰূপৱাদৱিপ্পটিসাৰৱধবন্ধাদযো চেৱ অপাযদুক্খভূতা চ নানপ্পকাৰা উপদ্দৱা আসৱাতি আহ ‘‘অসংৱৰে ঠিতেন তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে পত্তব্বা’’তিআদি. যদি হি ভগৱা সিক্খাপদং ন চ পঞ্ঞপেয্য, ততো অসদ্ধম্মপ্পটিসেৱনঅদিন্নাদানপাণাতিপাতাদিহেতু যে উপ্পজ্জেয্যুং পৰূপৱাদাদযো দিট্ঠধম্মিকা নানপ্পকাৰা অনত্থা, যে চ তন্নিমিত্তমেৱ নিৰযাদীসু নিব্বত্তস্স পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণাদিৱসেন মহাদুক্খানুভৱনপ্পকাৰা অনত্থা, তে সন্ধায ইদং ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠধম্মিকানং আসৱানং সংৱৰায সম্পৰাযিকানং আসৱানং পটিঘাতাযা’’তি. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৱো, তত্থ ভৱা দিট্ঠধম্মিকা. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে পত্তব্বা’’তি. সম্মুখা গৰহনং অকিত্তি, পৰম্মুখা গৰহনং অযসো. অথ ৱা সম্মুখা পৰম্মুখা গৰহনং অকিত্তি, পৰিৱাৰহানি অযসোতি ৱেদিতব্বং. আগমনমগ্গথকনাযাতি আগমনদ্ৱাৰপিদহনত্থায. সম্পৰেতব্বতো পেচ্চ গন্তব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকোতি আহ ‘‘সম্পৰাযে নৰকাদীসূ’’তি.

মেথুনাদীনি ৰজ্জনট্ঠানানি. পাণাতিপাতাদীনি দুস্সনট্ঠানানি.

সংৱৰৱিনযোতি সীলসংৱৰো, সতিসংৱৰো, ঞাণসংৱৰো, খন্তিসংৱৰো, ৱীৰিযসংৱৰোতি পঞ্চৱিধো সংৱৰো. যথাসকং সংৱৰিতব্বানং ৱিনেতব্বানঞ্চ কাযদুচ্চৰিতাদীনং সংৱৰণতো সংৱৰো, ৱিনযনতো ৱিনযোতি ৱুচ্চতি. পহানৱিনযোতি তদঙ্গপ্পহানং ৱিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সৰণপ্পহানন্তি পঞ্চৱিধং পহানং যস্মা চাগট্ঠেন পহানং, ৱিনযট্ঠেন ৱিনযো, তস্মা ‘‘পহানৱিনযো’’তি ৱুচ্চতি. সমথৱিনযোতি সত্ত অধিকৰণসমথা. পঞ্ঞত্তিৱিনযোতি সিক্খাপদমেৱ. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা হি ৱিজ্জমানায এৱ সিক্খাপদসম্ভৱতো পঞ্ঞত্তিৱিনযোপি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অনুগ্গহিতো হোতি. সেসমেত্থ ৱুত্তত্থমেৱ.

উপালিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

উপালিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. অক্কোসৱগ্গো

১-৮. ৱিৱাদসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪১-৪৮. পঞ্চমস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. ছট্ঠে খণভঙ্গুৰতায ন নিচ্চা ন ধুৱাতি অনিচ্চা. ততো এৱ পণ্ডিতেহি ন ইচ্চা ন উপগন্তব্বাতিপি অনিচ্চা. স্ৱাযং নেসং অনিচ্চট্ঠো উদযৱযপৰিচ্ছিন্নতায ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘হুত্ৱা অভাৱিনো’’তি, উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিনস্সকাতি অত্থো. সাৰৰহিতাতি নিচ্চসাৰধুৱসাৰঅত্তসাৰৱিৰহিতা. মুসাতি ৱিসংৱাদনট্ঠেন মুসা, একংসেন অসুভাদিসভাৱা তে বালানং সুভাদিভাৱেন উপট্ঠহন্তি, সুভাদিগ্গহণস্স পচ্চযভাৱেন সত্তে ৱিসংৱাদেন্তি. তেনাহ ‘‘নিচ্চসুভসুখা ৱিযা’’তিআদি. ন পস্সনসভাৱাতি খণপভঙ্গুৰতাইত্তৰপচ্চুপট্ঠানতায দিস্সমানা ৱিয হুত্ৱা অদস্সনপকতিকা. এতে হি খেত্তং ৱিয ৱত্থু ৱিয হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং ৱিয চ পঞ্ঞাযিত্ৱাপি কতিপাহেনেৱ সুপিনকে দিট্ঠা ৱিয ন পঞ্ঞাযন্তি. সত্তমট্ঠমানি সুৱিঞ্ঞেয্যানি.

ৱিৱাদসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯-১০. সৰীৰট্ঠধম্মসুত্তাদিৱণ্ণনা

৪৯-৫০. নৱমে পুনব্ভৱদানং পুনব্ভৱো উত্তৰপদলোপেন, পুনব্ভৱো সীলমস্সাতি পোনোভৱিকো, পুনব্ভৱদাযকোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পুনব্ভৱনিব্বত্তকো’’তি. ভৱসঙ্খৰণকম্মন্তি পুনব্ভৱনিব্বত্তনককম্মং. দসমে নত্থি ৱত্তব্বং.

সৰীৰট্ঠধম্মসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অক্কোসৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পঠমপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.

২. দুতিযপণ্ণাসকং

(৬) ১. সচিত্তৱগ্গো

১-১০. সচিত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা

৫১-৬০. দুতিযস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. দসমে পিত্তং সমুট্ঠানমেতেসন্তি পিত্তসমুট্ঠানা, পিত্তপচ্চযাপিত্তহেতুকাতি অত্থো. সেম্হসমুট্ঠানাদীসুপি এসেৱ নযো. সন্নিপাতিকাতি তিণ্ণম্পি পিত্তাদীনং কোপেন সমুট্ঠিতা. উতুপৰিণামজাতি ৱিসভাগউতুতো জাতা. জঙ্গলদেসৱাসীনঞ্হি অনূপদেসে ৱসন্তানং ৱিসভাগো চ উতু উপ্পজ্জতি, অনূপদেসৱাসীনঞ্চ জঙ্গলদেসেতি এৱং পৰসমুদ্দতীৰাদিৱসেনপি উতুৱিসভাগতা উপ্পজ্জতিযেৱ. ততো জাতাতি উতুপৰিণামজা. অত্তনো পকতিচৰিযানং ৱিসযানং ৱিসমং কাযপৰিহৰণৱসেন জাতা ৱিসমপৰিহাৰজা. তেনাহ ‘‘অতিচিৰট্ঠাননিসজ্জাদিনা ৱিসমপৰিহাৰেন জাতা’’তি. আদি-সদ্দেন মহাভাৰৱহনসুধাকোট্টনাদীনং সঙ্গহো. পৰস্স উপক্কমতো নিব্বত্তা ওপক্কমিকা. বাহিৰং পচ্চযং অনপেক্খিত্ৱা কেৱলং কম্মৱিপাকতোৱ জাতা কম্মৱিপাকজা. তত্থ পুৰিমেহি সত্তহি কাৰণেহি উপ্পন্না সাৰীৰিকা ৱেদনা সক্কা পটিবাহিতুং, কম্মৱিপাকজানং পন সব্বভেসজ্জানিপি সব্বপৰিত্তানিপি নালং পটিঘাতায.

সচিত্তসুত্তাদিৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সচিত্তৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

(৭) ২. যমকৱগ্গো

১-৭. অৱিজ্জাসুত্তাদিৱণ্ণনা

৬১-৬৭. দুতিযস্স পঠমাদীনি উত্তানত্থানি. সত্তমে নড়কপানকেতি এৱংনামকে নিগমে. পুব্বে কিৰ (জা. অট্ঠ. ১.১.১৯ আদযো) অম্হাকং বোধিসত্তো কপিযোনিযং নিব্বত্তো মহাকাযো কপিৰাজা হুত্ৱা অনেকসতৱানৰসহস্সপৰিৱুতো পব্বতপাদে ৱিচৰি, পঞ্ঞৱা খো পন হোতি মহাপঞ্ঞো. সো পৰিসং এৱং ওৱদতি, ‘‘তাতা, ইমস্মিং পব্বতপাদে ৱিসফলানি হোন্তি, অমনুস্সপৰিগ্গহিতা পোক্খৰণিকা নাম হোন্তি, তুম্হে পুব্বে খাদিতপুব্বানেৱ ফলানি খাদথ, পীতপুব্বানেৱ পানীযানি পিৱথ, এত্থ ৱো পটিপুচ্ছিতকিচ্চং নত্থী’’তি. তে অপীতপুব্বং দিস্ৱা সহসাৱ অপিৱিত্ৱা সমন্তা পৰিধাৱিত্ৱা মহাসত্তস্স আগমনং ওলোকযমানা নিসীদিংসু. মহাসত্তো আগন্ত্ৱা ‘‘কিং, তাতা, পানীযং ন পিৱথা’’তি আহ. তুম্হাকং আগমনং ওলোকেমাতি. ‘‘সাধু, তাতা’’তি সমন্তা পদং পৰিযেসমানো ওতিণ্ণপদংযেৱ অদ্দস, ন উত্তিণ্ণপদং. অদিস্ৱা ‘‘সপৰিস্সযা’’তি অঞ্ঞাসি. তাৱদেৱ চ তত্থ অভিনিব্বত্তঅমনুস্সো উদকং দ্ৱেধা কত্ৱা উট্ঠাসি – সেতমুখো, নীলকুচ্ছি, ৰত্তহত্থপাদো, মহাদাঠিকো, ৱন্তদাঠো, ৱিৰূপো, বীভচ্ছো, উদকৰক্খসো. সো এৱমাহ – ‘‘কস্মা পানীযং ন পিৱথ, মধুৰং উদকং পিৱথ, কিং তুম্হে এতস্স ৱচনং সুণাথা’’তি. মহাসত্তো আহ ‘‘ত্ৱং অধিৱত্থো অমনুস্সো’’তি? আমাহন্তি. ‘‘ত্ৱং ইধ ওতিণ্ণে লভসী’’তি আহ. আম, তুম্হে পন সব্বে খাদিস্সামীতি. ন সক্খিস্সসি যক্খাতি. পানীযং পন পিৱিস্সথাতি. আম, পিৱিস্সামাতি. এৱং সন্তে একম্পি ৱানৰং ন মুঞ্চিস্সন্তি. ‘‘পানীযঞ্চ পিৱিস্সাম, ন চ তে ৱসং গমিস্সামা’’তি নড়ং আহৰাপেত্ৱা কোটিযং গহেত্ৱা ধমি. সব্বো একচ্ছিদ্দো অহোসি. তীৰে নিসীদিত্ৱাৱ পানীযং পিৱি. সেসৱানৰানম্পি পাটিযেক্কং নড়ং আহৰাপেত্ৱা ধমিত্ৱা অদাসি. সব্বে তে পস্সন্তস্সেৱ পানীযং পিৱিংসু. ৱুত্তম্পি চেতং –

‘‘দিস্ৱা পদমনুত্তিণ্ণং, দিস্ৱানোতৰিতং পদং;

নড়েন ৱাৰিং পিস্সাম, নেৱ মং ত্ৱং ৱধিস্সসী’’তি. (জা. ১.১.২০);

ততো পট্ঠায যাৱ অজ্জদিৱসা তস্মিং ঠানে নড়া একচ্ছিদ্দাৱ হোন্তি. ইমস্মিঞ্হি কপ্পে কপ্পট্ঠিযপাটিহাৰিযানি নাম চন্দে সসলক্খণং (জা. ১.৪.৬১ আদযো), ৱট্টজাতকে (জা. ১.১.৩৫) সচ্চকিৰিযট্ঠানে অগ্গিজালস্স আগমনুপচ্ছেদো, ঘটীকাৰস্স মাতাপিতূনং ৱসনট্ঠানে অনোৱস্সনং (ম. নি. ২.২৯১), পোক্খৰণিযা তীৰে নড়ানং একচ্ছিদ্দভাৱোতি. ইতি সা পোক্খৰণী নড়েন পানীযস্স পিৱিতত্তা ‘‘নড়কপানকা’’তি নামং লভি. অপৰভাগে তং পোক্খৰণিং নিস্সায নিগমো পতিট্ঠাসি, তস্সপি ‘‘নড়কপান’’ন্ত্ৱেৱ নামং জাতং. তং পন সন্ধায ৱুত্তং ‘‘নড়কপানে’’তি. পলাসৱনেতি কিংসুকৱনে.

তুণ্হীভূতং তুণ্হীভূতন্তি ব্যাপনিচ্ছাযং ইদং আমেডিতৱচনন্তি দস্সেতুং ‘‘যং যং দিস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অনুৱিলোকেত্ৱাতি এত্থ অনু-সদ্দো ‘‘পৰী’’তি ইমিনা সমানত্থোতি আহ ‘‘ততো ততো ৱিলোকেত্ৱা’’তি. কস্মা আগিলাযতি কোটিসহস্সহত্থিনাগানং বলং ধাৰেন্তস্সাতি চোদকস্স অধিপ্পাযো. আচৰিযো পনস্স ‘‘এস সঙ্খাৰানং সভাৱো, যদিদং অনিচ্চতা. যে পন অনিচ্চা, তে একন্তেনেৱ উদযৱযপ্পটিপীড়িততায দুক্খা এৱ. দুক্খসভাৱেসু তেসু সত্থুকাযে দুক্খুপ্পত্তিযা অযং পচ্চযো’’তি দস্সেতুং ‘‘ভগৱতো’’তিআদি ৱুত্তং. পিট্ঠিৱাতো উপ্পজ্জি, সো চ খো পুব্বেকতকম্মপচ্চযা. এত্থাহ ‘‘কিং পন তং কম্মং, যেন অপৰিমাণকালং সক্কচ্চং উপচিতৱিপুলপুঞ্ঞসম্ভাৰো সত্থা এৱৰূপং দুক্খৱিপাকমনুভৱতী’’তি? ৱুচ্চতে – অযমেৱ ভগৱা বোধিসত্তভূতো অতীতজাতিযং মল্লপুত্তো হুত্ৱা পাপজনসেৱী অযোনিসোমনসিকাৰবহুলো চৰতি. সো একদিৱসং নিব্বুদ্ধে ৱত্তমানে একং মল্লপুত্তং গহেত্ৱা গাড়্হতৰং নিপ্পীড়েসি. তেন কম্মেন ইদানি বুদ্ধো হুত্ৱাপি দুক্খমনুভৱি. যথা চেতং, এৱং চিঞ্চমাণৱিকাদীনমিত্থীনং যানি ভগৱতো অব্ভক্খানাদীনি দুক্খানি, সব্বানি পুব্বেকতস্স ৱিপাকাৱসেসানি, যানি কম্মপিলোতিকানীতি ৱুচ্চন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৯.৬৪-৯৬) –

‘‘অনোতত্তসৰাসন্নে, ৰমণীযে সিলাতলে;

নানাৰতনপজ্জোতে, নানাগন্ধৱনন্তৰে.

‘‘মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন, পৰেতো লোকনাযকো;

আসীনো ব্যাকৰী তত্থ, পুব্বকম্মানি অত্তনো.

‘‘সুণাথ ভিক্খৱো ময্হং, যং কম্মং পকতং মযা;

পিলোতিকস্স কম্মস্স, বুদ্ধত্তেপি ৱিপচ্চতি.

১. ‘‘মুনাড়ি নামহং ধুত্তো, পুব্বে অঞ্ঞাসু জাতিসু;

পচ্চেকবুদ্ধং সুৰভিং, অব্ভাচিক্খিং অদূসকং.

‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, নিৰযে সংসৰিং চিৰং;

বহূ ৱস্সসহস্সানি, দুক্খং ৱেদেসি ৱেদনং.

‘‘তেন কম্মাৱসেসেন, ইধ পচ্ছিমকে ভৱে;