২৪. চতুৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো

পচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৩৯৫. ইদানি নেসং পচ্চযৱিধিং দস্সেতুং ‘‘যেস’’ন্তিআদি আৰদ্ধং.

পটিচ্চ এনং ফলমেতি পৱত্ততি, তিট্ঠতি, উপ্পজ্জতি ৱাতি পচ্চযো, হিনোতি পতিট্ঠাতি এত্থাতি হেতু, অনেকত্থত্তা ধাতুসদ্দানং হি-সদ্দো মূল-সদ্দো ৱিয পতিট্ঠত্থো ৱেদিতব্বো, হিনোতি ৱা এতেন কম্মনিদানভূতেন উদ্ধং ওজং অতিহৰন্তেন মূলেন ৱিয পাদপো তপ্পচ্চযং ফলং গচ্ছতি ৱিৰুড়্হিং আপজ্জতীতি হেতু, হেতু চ সো মূলট্ঠেন, পচ্চযো চ উপকাৰকট্ঠেনাতি হেতুপচ্চযো, হেতু হুত্ৱা পচ্চযো হেতুভাৱেন পচ্চযোতি অত্থো.

এৱং আৰম্মণপচ্চযাদীসু দট্ঠব্বং. স্ৱাযং পটিসন্ধিযং কম্মসমুট্ঠানানং, পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং, উভযত্থ সহজাতনামধম্মানঞ্চ পচ্চযো. সব্বলোকিযলোকুত্তৰন্তি ইমিনা পঞ্ঞত্তিযাপি লোকে ৱিদিতভাৱেন লোকিযপদেন সঙ্গহিতত্তা ৰূপাদিভেদেসু ছব্বিধেসু সঙ্খতাসঙ্খতপঞ্ঞত্তিধম্মেসু ন কোচি ধম্মো আৰম্মণপচ্চযো ন হোতীতি দস্সেতি. তেনেৱ ‘‘যং যং ধম্মং আৰব্ভা’’তি অনিযতো কতোতি. ননু চ ‘‘যং যং ধম্ম’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২-৩) ৱুত্তত্তা পঞ্ঞত্তিযা গহণং ন হোতীতি? নাযং দোসো ধম্মসদ্দস্স ঞেয্যৱচনত্তা. আৰব্ভাতি আলম্বিত্ৱা, গহেত্ৱাতি অত্থো. উপ্পজ্জন্তীতি ইদং নিদস্সনমত্তং. তে পন তং আৰব্ভ উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চ. যথা হি দুব্বলো পুৰিসো দণ্ডং ৱা ৰজ্জুং ৱা আলম্বিত্ৱা উট্ঠহতি চেৱ তিট্ঠতি চ, এৱং চিত্তচেতসিকা ধম্মা ৰূপাদিআৰম্মণং আলম্বিত্ৱা উপ্পজ্জন্তি চেৱ তিট্ঠন্তি চাতি.

জেট্ঠকট্ঠেন উপকাৰকো ধম্মো অধিপতিপচ্চযো. জেট্ঠকট্ঠেনাতি চ পমুখভাৱেন. অত্তাধীনানঞ্হি পতিভূতো ধম্মো অধিপতীতি সো তেসং পমুখভাৱেন পৱত্ততি. ‘‘ছন্দাধিপতি ছন্দসম্পযুত্তকানং ধম্মানং তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনতো ছন্দাদযো চত্তাৰো ধম্মা সহজাতনামৰূপানং সহজাতাধিপতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘তত্থ সহজাতাধিপতী’’তিআদি. ‘‘ছন্দৱতো কিং নাম কম্মং ন সিজ্ঝতী’’তিআদিকং পুৰিমাভিসঙ্খাৰূপনিস্সযং লভিত্ৱা উপ্পজ্জমানে চিত্তুপ্পাদে ছন্দাদযো ধুৰভূতা জেট্ঠকভূতা সম্পযুত্তধম্মে, তংসমুট্ঠানৰূপে চ সাধযমানা ৱসে ৱত্তযমানা হুত্ৱা পৱত্তন্তি, তে চ তেসং ৱসেন ৱত্তন্তি হীনাদিভাৱেন তদনুৱত্তনতো. তেন তে অধিপতিপচ্চযা হোন্তি, নো চ খো একতো. যদা হি ছন্দং ধুৰং ছন্দং জেট্ঠকং কত্ৱা চিত্তং পৱত্ততি, তদা ছন্দোৱ অধিপতি, ন ইতৰে. এস নযো সেসেসুপি. অধিপতিভাৱোপি হি নেসং অত্তনো পৱত্তিনিৱাৰকে অভিভুয্য পৱত্তনতো হোতি. অৱসেসন্তি যথাৱুত্তানং তেসং গৰুকাতব্বতাভাৱতো, গৰুকতস্সেৱ চ আৰম্মণাধিপতিভাৱৱচনতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘যং যং ধম্মং গৰুং কত্ৱা যে যে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি চিত্তচেতসিকা ধম্মা, তে তে ধম্মা তেসং তেসং ধম্মানং অধিপতিপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৩). তত্থ গৰুং কত্ৱাতি গৰুকাৰচিত্তীকাৰৱসেন ৱা অস্সাদনৱসেন ৱা গৰুং ভাৰিকং লদ্ধব্বং অনৱঞ্ঞাতং কত্ৱা. গৰুকাতব্বঞ্হি আৰম্মণং তন্নিন্নপোণপব্ভাৰানং অস্সাদনপচ্চৱেক্খণমগ্গফলানং অত্তনো ৱসে ৱত্তযমানং ৱিয পচ্চযো হোতি, তস্মা অযং অত্তাধীনানং পতিভাৱেন উপকাৰকত্তা অধিপতিপচ্চযো দট্ঠব্বো.

অন্তৰযতীতি অন্তৰং, ব্যৱধাযকন্তি অত্থো, নাস্স অন্তৰং ৱিজ্জতীতি অনন্তৰো, সোযেৱ পচ্চযোতি অনন্তৰপচ্চযো, অনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মোতি অধিপ্পাযো. অনন্তৰনিৰুদ্ধাতি অত্তনো নিৰোধানন্তৰং অনুৰূপচিত্তুপ্পাদস্স উপ্পত্তিপচ্চযভাৱেন তস্স উপ্পত্তিযা পুৰিমভাগে অনন্তৰং হুত্ৱা নিৰুদ্ধা, ৰূপধম্মা পন অনন্তৰপচ্চযা নত্থি.

সমনন্তৰভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো সমনন্তৰপচ্চযো, তথা সমনন্তৰপচ্চযোপীতি ঠপেত্ৱা উপসগ্গমত্তং ন এত্থ কোচি ৱিসেসো. যো হি অনন্তৰপচ্চযো, সোৱ সমনন্তৰপচ্চযোতি. পুৰিমপচ্ছিমানঞ্হি অনন্তৰুপ্পাদভাৱতো নিৰন্তৰুপ্পাদনসমত্থতা অনন্তৰপচ্চযতা, ৰূপকলাপানং ৱিয সণ্ঠানাভাৱতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সহট্ঠানাভাৱতো চ ‘‘ইদমিতো উদ্ধং হেট্ঠা তিৰিয’’ন্তি ৱিভাগাভাৱা অত্তনো একত্তমিৱ উপনেত্ৱা সুট্ঠু অনন্তৰভাৱেন উপ্পাদেতুং সমত্থতা সমনন্তৰপচ্চযতা, তস্মা ধম্মতো অৱিসেসেপি ৱিনেয্যৱসেন ব্যঞ্জনত্থমত্ততো ৱিসেসং গহেত্ৱা তেসং ৱিসুং দেসনা কতা. যম্পি ‘‘অত্থানন্তৰতায অনন্তৰপচ্চযো, কালানন্তৰতায সমনন্তৰপচ্চযো’’তি আচৰিযানং মতং, তং ‘‘নিৰোধা ৱুট্ঠহন্তস্স নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং কুসলং ফলসমাপত্তিযা সমনন্তৰপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদীহি (পট্ঠা. ১.১.৪১৮) ৱিৰুজ্ঝতীতিআদিনা পটিক্খিত্তং.

উপ্পজ্জমানোৱ সহুপ্পাদনৱসেন উপকাৰকো ধম্মো সহজাতপচ্চযো পকাসস্স পদীপো ৱিয, সো পনাযং ‘‘চিত্তচেতসিকা ধম্মা অঞ্ঞমঞ্ঞং, সহজাতৰূপানঞ্চ, মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদাৰূপানঞ্চ, পটিসন্ধিক্খণে ৱত্থুৱিপাকা অঞ্ঞমঞ্ঞ’’ন্তি চ তিৱিধো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চিত্তচেতসিকা’’তিআদি. যম্পি হি পাড়িযং অৰূপক্খন্ধাদিৱসেনস্স ছব্বিধতং ৱুত্তং, তম্পি এত্থেৱ সঙ্গহিতং. যো পনেত্থ সেসৰূপধম্মানং, উভযত্থ ৱত্থুনো চ পৱত্তিযা অৰূপধম্মানং, উপাদাৰূপানঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞং মহাভূতানং সহজাতপচ্চযত্তাভাৱো, সো পচ্চযভাৱসামত্থিযৱিসেসাযোগতোতি দট্ঠব্বং.

অঞ্ঞমঞ্ঞং উপ্পাদনুপত্থম্ভনভাৱেন অত্তনো উপকাৰকস্স উপকাৰকো ধম্মো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো. অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভকতিদণ্ডকং ৱিয উপকাৰকতা চ অঞ্ঞমঞ্ঞতাৱসেনেৱ দট্ঠব্বা, ন সহজাতাদিৱসেন. সহজাতাদিপচ্চযো হোন্তোযেৱ হি কোচি কস্সচি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো ন হোতি চিত্তচেতসিকানং চিত্তজৰূপে সতি, মহাভূতানং উপাদাৰূপে সতি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযত্তাভাৱতো. যথাহ ‘‘চত্তাৰো খন্ধা অৰূপিনো অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো, চত্তাৰো মহাভূতা…পে… ওক্কন্তিক্খণে নামৰূপং অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৭). আচৰিযেন পন পচ্চযুপ্পন্নধম্মে অপৰামসিত্ৱা ৱুচ্চমানত্তা অৱিসেসেন ৱুত্তং ‘‘তথা অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযো’’তি.

তৰুআদীনং পথৱী ৱিয অধিট্ঠানাকাৰেন, চিত্তকম্মাদীনং পটাদযো ৱিয চ নিস্সযাকাৰেন উপকাৰকো ধম্মো নিস্সযপচ্চযো. ৱত্থুৰূপানীতি সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং অধিট্ঠানাকাৰেন নিস্সযপচ্চযভূতানি ৱত্থুৰূপানি. মহাভূতা চিত্তচেতসিকা চাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদাৰূপানঞ্চ তথেৱ নিস্সযভূতানি মহাভূতানি অঞ্ঞমঞ্ঞং, সহজাতৰূপানঞ্চ নিস্সযাকাৰেন পচ্চযানি চিত্তচেতসিকানি, তদধীনৱুত্তিতায অত্তনো ফলেন নিস্সিতো ন পটিক্খিত্তোতি নিস্সযো.

যথা পন ভুসো আযাসো উপাযাসো, এৱং ভুসো নিস্সযো উপনিস্সযো, বলৱকাৰণন্তি অত্থো, তস্মা বলৱকাৰণভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো উপনিস্সযপচ্চযোতি ৱেদিতব্বো. সো আৰম্মণূপনিস্সযো অনন্তৰূপনিস্সযো পকতূপনিস্সযোতি তিৱিধোতি আহ ‘‘আৰম্মণা’’তিআদি. তত্থ –

‘‘দানং দত্ৱা সীলং সমাদিযিত্ৱা উপোসথকম্মং কত্ৱা তং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, পুব্বে সুচিণ্ণানি গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, ঝানা ৱুট্ঠহিত্ৱা ঝানং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খতি, সেখা গোত্ৰভুং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তি, ৱোদানং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তি, সেখা মগ্গা ৱুট্ঠহিত্ৱা মগ্গং গৰুং কত্ৱা পচ্চৱেক্খন্তী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) –

এৱমাদিনা নযেন আৰম্মণূপনিস্সযো তাৱ আৰম্মণাধিপতিনা সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তো. তেনাহ ‘‘আৰম্মণূপনিস্সযো আৰম্মণাধিপতিযেৱা’’তি. কিঞ্চাপি নানত্তং অকত্ৱা ৱিভত্তো, তথাপি অযং তেসং ৱিসেসো – যং আৰম্মণং গৰুং কত্ৱা চিত্তচেতসিকা উপ্পজ্জন্তি, তং নিযমতো তেসং আৰম্মণেসু বলৱাৰম্মণং হোতি. ইতি গৰুকাতব্বমত্তট্ঠেন আৰম্মণাধিপতি, বলৱকাৰণট্ঠেন আৰম্মণূপনিস্সযোতি চ এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

অনন্তৰূপনিস্সযোপি ‘‘পুৰিমা পুৰিমা কুসলা খন্ধা পচ্ছিমানং পচ্ছিমানং কুসলানং খন্ধানং উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৩) নযেন অনন্তৰপচ্চযেন সদ্ধিং নানত্তং অকত্ৱাৱ ৱিভত্তোতি আহ ‘‘অনন্তৰূপনিস্সযো পন অনন্তৰপচ্চযোৱা’’তি. এৱং সন্তেপি অত্তনো অনন্তৰা অনুৰূপচিত্তুপ্পাদৱসেন অনন্তৰপচ্চযো, বলৱকাৰণৱসেন অনন্তৰূপনিস্সযপচ্চযোতি এৱমেতেসং নানত্তং ৱেদিতব্বং.

পকতিযা এৱ পচ্চযন্তৰৰহিতেন অত্তনো সভাৱেনেৱ উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো, আৰম্মণঅনন্তৰেহি অমিস্সোৱ পুথগেৱ কোচি উপনিস্সযোতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা পকতো উপনিস্সযো পকতূপনিস্সযো. পকতোতি চেত্থ প-কাৰো উপসগ্গো, সো অত্তনো ফলস্স উপ্পাদনসমত্থভাৱেন সন্তানে নিপ্ফাদিতভাৱং, উপসেৱিতভাৱঞ্চ দীপেতি, তস্মা অত্তনো সন্তানে নিপ্ফন্নো ৱা কাযিকসুখদুক্খসদ্ধাসীলাদি উপসেৱিতো ৱা উতুভোজনাদি পকতূপনিস্সযোতি অত্থো. উপসেৱনঞ্চেত্থ দুৱিধং উপযোগোপসেৱনং আৰম্মণূপসেৱনঞ্চ. এৱঞ্চ কত্ৱা অনাগতস্সাপি উপনিস্সযপচ্চযতা লদ্ধা হোতি. কাযিকসুখ…পে… যো চাতি এত্থ কাযিকসুখদুক্খানি ৰাগসদ্ধাদীনং, উতুভোজনাদযো চিত্তসমাধানাদীনং, সদ্ধাসীলাদযো সদ্ধাসীলাদীনঞ্চ উপনিস্সযা হোন্তি. আদি-সদ্দেন যং যং উপনিস্সায যস্স যস্স সম্ভৱো, তং তং তস্স তস্স উপনিস্সযপচ্চযভূতং সঙ্গণ্হাতি. পচ্চযমহাপদেসো হেস, যদিদং উপনিস্সযপচ্চযোতি.

পচ্চযুপ্পন্নতো পঠমতৰং উপ্পজ্জিত্ৱা ৱত্তমানভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো পুৰেজাতপচ্চযো. সো চ ৰূপধম্মোৱ সমানো অৰূপধম্মস্সেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘ৱত্থুপুৰেজাতো নামা’’তিআদি. যথা চেত্থ ‘‘ৱত্থুৰূপানী’’তি হদযৱত্থুনোপি গহণং, এৱং ‘‘ৰূপাদীনী’’তিআদি-গ্গহণেন ধম্মাৰম্মণস্সাপি গহণং দট্ঠব্বং. ননু চ পঞ্চাৰম্মণানেৱ আৰম্মণপুৰেজাতভাৱেন আগতানীতি? সচ্চং আগতানি, পঞ্হাৱাৰে পন ‘‘সেখা ৱা পুথুজ্জনা ৱা চক্খুং অনিচ্চতো দুক্খতো অনত্ততো ৱিপস্সন্তী’’তিআদিনা (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) অৱিসেসেন পচ্চুপ্পন্নচক্খাদীনম্পি গহিতত্তা ধম্মাৰম্মণস্স আৰম্মণপুৰেজাতভাৱো ন সক্কা পটিবাহিতুং. অত্থতোপি হেতং সিদ্ধং ‘‘যং যং পচ্চুপ্পন্নং আৰম্মণং গহেত্ৱা মনোদ্ৱাৰে চিত্তং পৱত্ততি, তং তস্স আৰম্মণপুৰেজাতং হোতী’’তি. এত্থ চ নিস্সযাৰম্মণাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা পুৰেজাতভাৱেন ৱিনা উপকাৰভাৱং অগচ্ছন্তানং ৱত্থাৰম্মণানং পুৰেজাতাকাৰেন উপকাৰকতা পুৰেজাতপচ্চযতাতি অযমস্স নিস্সযাৰম্মণপচ্চযতাহি ৱিসেসো.

গিজ্ঝপোতকসৰীৰানং আহাৰাসা চেতনা ৱিয পুৰেজাতানং ৰূপানং উপত্থম্ভকভাৱেন উপকাৰকো ধম্মো পচ্ছাজাতপচ্চযো. মনোসঞ্চেতনাহাৰৱসেন হি পচ্ছাজাতচিত্তচেতসিকেহি ৱিনা সন্তানট্ঠিতিহেতুভাৱং অগচ্ছন্তানং পচ্ছাজাতাকাৰেন চিত্তচেতসিকানং উপকাৰকতা ৱিপ্পযুত্তাকাৰাদীহি ৱিসিট্ঠা পচ্ছাজাতপচ্চযতাতি এৱং সব্বপচ্চযানং পচ্চযন্তৰাকাৰৱিসিট্ঠা উপকাৰকতা দট্ঠব্বা. সো পন ‘‘পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) আগতত্তা একৱিধোতি আহ ‘‘চিত্তচেতসিকাৱা’’তি.

পুৰিমপুৰিমপৰিচিতগন্থো ৱিয উত্তৰুত্তৰস্স গন্থস্স কুসলাদিভাৱেন অত্তসদিসপগুণবলৱভাৱৱিসিট্ঠং অত্তসজাতিযতাগাহকং আসেৱনং, তেন পচ্চযা সজাতিযধম্মাৱ আসেৱনপচ্চযো. ভিন্নজাতিকা হি ভিন্নজাতিকানং আসেৱনগুণেন পগুণবলৱভাৱৱিসিট্ঠং কুসলাদিভাৱসঙ্খাতং অত্তনো গতিং গাহাপেতুং ন সক্কোন্তি, ন চ সযং ততো গণ্হন্তি. তে পন অনন্তৰাতীতানি লোকিযকুসলাকুসলানি চেৱ অনাৱজ্জনকিৰিযাজৱনানি চাতি আহ ‘‘ঠপেত্ৱা আৱজ্জনদ্ৱয’’ন্তিআদি. ‘‘ন মগ্গপচ্চযা আসেৱনে এক’’ন্তি (পট্ঠা. ১.১.২২১) ৱচনতো অহেতুককিৰিযাসু হসিতুপ্পাদস্সেৱ আসেৱনভাৱেন, আৱজ্জনদ্ৱযং আসেৱনপচ্চযো ন হোতি, লোকুত্তৰম্পি কুসলং ভিন্নজাতিকস্সেৱ ফলস্স পুৰেচৰত্তা ন তেন, আসেৱনগুণং গণ্হাপেতি, ৱিপাকাব্যাকতম্পি কম্মৱসেন. ৱিপাকভাৱপ্পত্তং কম্মপৰিণামিতং কম্মৱেগক্খিত্তং পতিতং ৱিয হুত্ৱা পৱত্তমানং অত্তনো সভাৱং গাহেত্ৱা পৰিভাৱেত্ৱা নেৱ অঞ্ঞৱিপাকং পৱত্তেতি, ন চ পুৰিমৱিপাকানুভাৱং গহেত্ৱা উপ্পজ্জতি. লোকুত্তৰৱিপাকম্পি হি কিঞ্চাপি জৱনৱসেন উপ্পজ্জতি, আসেৱনগুণং পন গণ্হাতি, ন চ অঞ্ঞং গাহাপেতি. যম্পি ‘‘আসেৱনৱিনিমুত্তং জৱনং নত্থী’’তি আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন ৱুত্তং, তম্পি ‘‘যেভুয্যৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযতি, ইতৰথা পন আচৰিযস্স অসমপেক্খিতাৱিধাযকত্তপ্পসঙ্গতো. তথা হি ৱুত্তং পট্ঠানট্ঠকথাযং ‘‘লোকুত্তৰো পন আসেৱনপচ্চযো নাম নত্থী’’তি (পট্ঠা. অট্ঠ. ১.১২). মগ্গো পন গোত্ৰভুতো আসেৱনং ন গণ্হাতীতি নত্থি ভূমিআদিৱসেন নানাজাতিকতায অনধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৱুত্তং পট্ঠানে ‘‘গোত্ৰভু মগ্গস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো, ৱোদানং মগ্গস্স আসেৱনপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৬).

চিত্তপ্পযোগসঙ্খাতআযূহনকিৰিযাভাৱেন সহজাতানং, নানক্খণিকানঞ্চ উপকাৰকো ধম্মো কম্মপচ্চযো. কম্মন্তি হি চেতনা ৱুচ্চতি, সা চ আযূহনব্যাপাৰা. পচ্চযুপ্পন্নেন সহ উপ্পন্না সহজাতা, পচ্চযুপ্পন্নতো নানক্খণে ভৱা নানক্খণিকা. সহজাতা লোকিযলোকুত্তৰা চেতনাতি সম্বন্ধো. সা সহজাতনামানং, তংসমুট্ঠানানঞ্চ ৰূপানং পচ্চযো, ইতৰা পন ৱিপাককটত্তাৰূপানন্তি দট্ঠব্বং. সাসৱকুসলাকুসলচেতনাতি অত্তনো উপ্পাদৱিসিট্ঠে সন্তানে সেসপচ্চযসমাগমে পৱত্তমানানং ৱিপাককটত্তাৰূপানং সন্তানৱিসেসনকিৰিযাভাৱেন উপকাৰিকা কামৰূপাৰূপকুসলচেতনা, অকুসলচেতনা চ. তস্সা হি তথা কিৰিযাভাৱেন পৱত্তত্তা তেসং পৱত্তি, ন অঞ্ঞথা. ইতৰা পন সহজাতানং আযূহনকিৰিযাভাৱেন পৱত্তমানা উপকাৰিকাতি ৱত্তব্বং. অৱধাৰণেন পনেত্থ চেতনাসম্পযুত্তং অভিজ্ঝাদিকম্মং পটিক্খিপতি সতিপি ৱিপাকধম্মসভাৱে চেতনাৱজ্জানং অতংসভাৱত্তা. অনাসৱ…পে… পচ্চযোতি ইমিনা লোকিযকুসলচেতনায ৱিসেসমত্তং দস্সেতি, ন নানক্খণিককম্মপচ্চযতাভাৱং. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘অৰূপাৱচৰচেতনা, পন লোকুত্তৰচেতনা চ উপ্পজ্জিত্ৱা নিৰুদ্ধা অত্তনো অত্তনো ৱিপাকক্খন্ধানং নানক্খণিককম্মপচ্চযেন পচ্চযো’’তি.

অত্তনো নিৰুস্সাহসন্তভাৱেন সহজাতনামৰূপানং নিৰুস্সাহসন্তভাৱায উপকাৰকা অৰূপধম্মাৱ ৱিপাকপচ্চযো. তেনাহ ‘‘ৱিপাকচিত্তচেতসিকা’’তি. তে হি পযোগেন অসাধেতব্বতায কম্মস্স কতত্তা নিপ্ফজ্জনমত্ততো নিৰুস্সাহসন্তভাৱা হোন্তি, ন কিলেসৱূপসমসন্তভাৱা. নিৰুস্সাহসন্তভাৱতো এৱ হি ভৱঙ্গাদযো দুৱিঞ্ঞেয্যা. পঞ্চদ্ৱাৰেপি হি জৱনপ্পৱত্তিযাৱ ৰূপাদীনং গহিততা ৱিঞ্ঞাযতি. অভিনিপাতসম্পটিচ্ছনসন্তীৰণমত্তা পন ৱিপাকা দুৱিঞ্ঞেয্যা এৱ.

ৰূপাৰূপানং উপত্থম্ভকট্ঠেন উপকাৰো আহাৰপচ্চযো. সতিপি হি জনকভাৱে উপত্থম্ভকত্তমেৱ আহাৰস্স পধানকিচ্চং, জনযন্তোপি চ আহাৰো অৱিচ্ছেদৱসেন উপত্থম্ভেন্তোৱ জনেতীতি উপত্থম্ভনভাৱোৱ আহাৰভাৱোতি. তত্থ কবড়ীকাৰো আহাৰো ৰূপকাযস্সেৱ উপত্থম্ভকো, সেসা তযো ৰূপাৰূপকাযস্স. ন কেৱলঞ্হি তে নামধম্মানমেৱ অৱিচ্ছেদহেতুকা, অথ খো পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, পৱত্তে চিত্তজৰূপানম্পি.

তেসু তেসু কিচ্চেসু পচ্চযুপ্পন্নধম্মেহি অত্তানং অনুৱত্তাপনকসঙ্খাতআধিপচ্চট্ঠেন পচ্চযো ইন্দ্ৰিযপচ্চযো. অধিপতিপচ্চযধম্মানঞ্হি পৱত্তিৱিনিৱাৰকে অভিভৱিত্ৱা পৱত্তনেন গৰুভাৱো অধিপতিযট্ঠো, ইন্দ্ৰিযানং পন দস্সনাদিকিচ্চেসু চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীহি, জীৱনে কম্মজৰূপেহি, অৰূপধম্মেহি চ জীৱন্তেহি সুখিতাদিভাৱেসু সুখিতাদীহি অধিমোক্খপগ্গহউপট্ঠানাৱিক্খেপপ্পজাননেসু ‘‘অনঞ্ঞাতং ঞস্সামী’’তি পৱত্তিযং আজাননে, অঞ্ঞাতাৱিভাৱে চ সদ্ধাদিসহজাতেহীতি এৱং তংতংকিচ্চেসু চক্খাদিপচ্চযেহি ধম্মেহি চক্খাদীনং অনুৱত্তনিযতামত্তং ইন্দ্ৰিযানং আধিপচ্চট্ঠোতি অযমেৱ তেসং ৱিসেসো. ৰূপসত্তক-গ্গহণেন চক্খাদীনি পঞ্চ, ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযদ্ৱযঞ্চ দস্সেতি. জীৱিতিন্দ্ৰিযং পন অৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযেন সদ্ধিং একতো কত্ৱা জীৱিত-গ্গহণেন গহিতং. এৱঞ্হি দ্ৱাৱীসতি ইন্দ্ৰিযানি হোন্তি. ‘‘অনাদিমতি সংসাৰে অনঞ্ঞাতং অসচ্ছিকতং চতুসচ্চধম্মং, নিব্বানমেৱ ৱা ঞস্সামী’’তি পৱত্তস্স ইন্দ্ৰিযং অনঞ্ঞাতঞ্ঞস্সামীতিন্দ্ৰিযং, পঠমমগ্গঞাণং. আজানতো পঠমমগ্গেন দিট্ঠমৰিযাদং অনতিক্কমিত্ৱা জানতো ইন্দ্ৰিযং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং, সোতাপত্তিফলতো যাৱ অৰহত্তমগ্গা ছসু ঞাণং, অঞ্ঞাতাৱিনো চতূসু সচ্চেসু পৰিনিট্ঠিতকিচ্চস্স ইন্দ্ৰিযং অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযং, অৰহত্তফলঞাণং. পঠমং পৰিযাযতো ইন্দ্ৰিযত্তং সন্ধায ৰূপসত্তক-গ্গহণেন গহেত্ৱাপি পুন কথঞ্চি উপকাৰকত্তাভাৱতো ইত্থিপুৰিসিন্দ্ৰিযানং এত্থ অগ্গহণং দস্সেতুং ‘‘তেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. তানি হি যেভুয্যেন লিঙ্গাদীহি অনুৱত্তিযমানানিপি পচ্চযভাৱতো নানুৱত্তীযন্তীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো.

আৰম্মণূপনিজ্ঝানলক্খণূপনিজ্ঝানৱসেন উপগন্ত্ৱা আৰম্মণনিজ্ঝানং ঝানপচ্চযতা, সো চ ৱিতক্কাদীনমেৱ আৱেণিকো সভাৱোতি আহ ‘‘ঝানপচ্চযো’’তিআদি. তে পন পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, পৱত্তে চিত্তজৰূপানং, উভযত্থ নামধম্মানঞ্চ পচ্চযাতি দট্ঠব্বং.

সুগতিতো, দুগ্গতিতো, কুসলতো, অকুসলতো ৱা নিয্যানট্ঠেন সহজাতানং উপকাৰকতা মগ্গপচ্চযতা, সা চ সম্মাদিট্ঠাদীনন্তি আহ ‘‘মগ্গপচ্চযো’’তিআদি. সঙ্কপ্প-গ্গহণেন সম্মাসঙ্কপ্পং, মিচ্ছাসঙ্কপ্পঞ্চ দস্সেতি. এৱং সেসেসুপি. মিচ্ছাসঙ্কপ্পাদযো হি অপাযমগ্গঙ্গা, মিচ্ছাসতিমিচ্ছাৱাচাদযো চেত্থ তথাপৱত্তচিত্তুপ্পাদা, চেতনা চ, অযম্পি ঝানপচ্চযে ৱুত্তানমেৱ পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযোতি দট্ঠব্বং.

পৰমত্থেন ভিন্নানম্পি একীভাৱগতানং ৱিয একুপ্পাদাদিভাৱসঙ্খাতসম্পযোগলক্খণেন উপকাৰকতা সম্পযুত্তপচ্চযতা, সা চ নামধম্মানমেৱ, ন ৰূপধম্মানন্তি আহ ‘‘সম্পযুত্তপচ্চযো’’তিআদি.

অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধতায যুত্তানম্পি সমানানং ৱিপ্পযুত্তভাৱেন ৱিসংসট্ঠতায নানত্তূপগমনেন উপকাৰকতা ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা, সা চ ৱত্থূনং, চিত্তচেতসিকানমেৱ ৱাতি আহ ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো’’তিআদি. ছ ৱত্থূনি হি সত্তন্নং ৱিঞ্ঞাণানং যথাৰহং পটিসন্ধিযং, পৱত্তে, চিত্তচেতসিকা পটিসন্ধিযং কটত্তাৰূপানং, পৱত্তিযং চিত্তসমুট্ঠানানঞ্চ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো. ৱত্থুপুৰেজাতানীতি ইদং চক্খাদিৱত্থুৱসেনেৱ ৱুত্তং, হদযৱত্থু পন পটিসন্ধিযম্পি পচ্চযভাৱতো সহজাতম্পি লব্ভতি. ৱুত্তম্পি হেতং অব্যাকতপদস্স সহজাতৱিভঙ্গে ‘‘পটিসন্ধিক্খণে ৱিপাকাব্যাকতা খন্ধা কটত্তাৰূপানং, খন্ধা ৱত্থুস্স, ৱত্থু খন্ধানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তি. তথা পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকাতি চ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিৱসেনেৱ ৱুত্তং, ‘‘সহজাতা কুসলা খন্ধা চিত্তসমুট্ঠানানং ৰূপানং ৱিপ্পযুত্তপচ্চযেন পচ্চযো’’তিআদিৱচনতো (পট্ঠা. ১.১.৪৩৪) পন সহজাতাপি লব্ভন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিপ্পযুত্তপচ্চযো সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতৱসেন তিৱিধো’’তি. অযং পন ৰূপধম্মো সমানো ৰূপধম্মস্স পচ্চযো ন হোতি সম্পযোগাসঙ্কায অভাৱতো.

যেসঞ্হি নামানং চক্খাদীনং অব্ভন্তৰতো নিক্খমন্তানং ৱিয পৱত্তি, ৰূপানঞ্চ নামসন্নিস্সযেনেৱ উপ্পজ্জমানানং সম্পযোগাসঙ্কা হোতি, তেসমেৱ ৱিপ্পযুত্তপচ্চযতা ৱুত্তা. ৰূপানং পন ৰূপেহি সাসঙ্কা নত্থি, ৱত্থুসন্নিস্সযেনেৱ চ জাযন্তানং নামানং ৱিসযমত্তং আৰম্মণন্তি তেনাপি তেসং সম্পযোগাসঙ্কা নত্থি. পচ্চুপ্পন্নসভাৱেন অত্থিভাৱেন তাদিসস্সেৱ ধম্মস্স উপত্থম্ভকত্তেন উপকাৰকতা অত্থিপচ্চযতা. সতিপি হি জনকত্তে ঠিতিযংযেৱ সাতিসযো অত্থিপচ্চযানং ব্যাপাৰোতি উপত্থম্ভকতা তেসং গহিতা, তে চ ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযাদীনেৱাতি আহ ‘‘অত্থিপচ্চযো’’তিআদি. ৰূপজীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্হি কটত্তাৰূপানং, কবড়ীকাৰাহাৰো ইমস্স কাযস্স, আৰম্মণপুৰেজাতানি চিত্তচেতসিকানং নিস্সযপচ্চযে ৱুত্তধম্মা, তত্থেৱ ৱুত্তপচ্চযুপ্পন্নঞ্চ অত্থিপচ্চযো. নিস্সযপচ্চযে ৱুত্তধম্মাতি চ ৱত্থুৰূপমহাভূতচিত্তচেতসিকানং ধম্মসামঞ্ঞেনেৱ গহণং, ন নিস্সযপচ্চযভাৱীনংযেৱ. পচ্ছাজাতানম্পি চিত্তচেতসিকানং পুৰেজাতস্স কাযস্স পঞ্হাৱাৰে পচ্চযভাৱেন নিদ্দিট্ঠত্তা. এত্থ চ অত্থিভাৱাভাৱেন অনুপকাৰকানমেৱ অত্থিভাৱেন উপকাৰকতায অত্থিপচ্চযতাভাৱতো নত্থি নিব্বানস্স সব্বদা ভাৱিনো অত্থিপচ্চযতা, উপ্পাদাদিযুত্তানং ৱা নত্থিভাৱোপকাৰতাৱিৰুদ্ধো উপকাৰকভাৱো অত্থিপচ্চযতাতি ন তস্স তপ্পচ্চযত্তপ্পসঙ্গো.

নত্থিপচ্চযোতিআদীসু অনন্তৰতামত্তেন, চিত্তনিযামকভাৱেন ৱা উপকাৰকতা অনন্তৰপচ্চযতা. একস্মিং ফস্সাদিধম্মসমুদাযে পৱত্তমানে দুতিযস্স অভাৱতো অত্তনো ঠিতিযা ওকাসমলভন্তানং অনন্তৰং উপ্পজ্জমানকচিত্তচেতসিকানং ওকাসদানৱসেন উপকাৰকতা নত্থিপচ্চযতা. অত্তনো সভাৱাৱিগমেন অপ্পৱত্তমানানং ৱিগতভাৱেন উপকাৰকতা ৱিগতপচ্চযতা. অত্থতো পন দ্ৱিন্নম্পি অনন্তৰপচ্চযভাৱীধম্মত্তা অৱিসেসো ৱুত্তো. সভাৱতামত্তেন উপকাৰকতা অত্থিপচ্চযতা, নিৰোধানুপগমনৱসেন উপকাৰকতা অৱিগতপচ্চযতাতি পচ্চযৱিসেসো তেসং ধম্মাৱিসেসেপি ৱেদিতব্বো. ধম্মানঞ্হি সমত্থতাৱিসেসং সব্বাকাৰেন ঞত্ৱা ভগৱতা চতুৱীসতিপচ্চযা দেসিতাতি ভগৱতি সদ্ধায ‘‘এৱং ৱিসেসা এতে ধম্মা’’তি সুতমযঞাণং উপ্পাদেত্ৱা চিন্তাভাৱনামযঞাণেহি তদভিসমযায যোগো কৰণীযো. অৱিসেসেপি ধম্মসামত্থিযস্স তথা তথা ৱিনেতব্বপুগ্গলানং ৱসেন হেট্ঠা ৱুত্তোপি পচ্চযো পুন পকাৰন্তৰেন ৱুচ্চতি যথা অহেতুকদুকং ৱত্ৱাপি হেতুৱিপ্পযুত্তদুকং ৱিযাতি দট্ঠব্বং.

যস্মা মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদাৰূপানঞ্চ সহজাতপচ্চযা, মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং অঞ্ঞমঞ্ঞনিস্সযপচ্চযা, উপাদাৰূপানং নিস্সযপচ্চযাৱ, কবড়ীকাৰো আহাৰো ইমস্স কাযস্স আহাৰপচ্চযো, মহাভূতা অঞ্ঞমঞ্ঞং, উপাদাৰূপানঞ্চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং কটত্তাৰূপানঞ্চ অত্থিঅৱিগতইন্দ্ৰিযপচ্চযা, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৰূপং ৰূপস্স…পে… সত্তধা পচ্চযো হোতী’’তি.

ৰূপং অৰূপস্সাতিআদীসুপি হেট্ঠা ৱুত্তপচ্চযুপ্পন্নধম্মে সুট্ঠু উপলক্খেত্ৱা পচ্চযো যোজেতব্বো. ৰূপং ৰূপাৰূপস্সাতি নত্থীতি ইদং সহজাতপচ্চযভূতম্পি ৰূপং ৰূপাৰূপদ্ৱযস্স পচ্চযভাৱেন অনাগতন্তি কত্ৱা ৱুত্তং.

সব্বেসং পচ্চযানং আৰম্মণপচ্চযে উপনিস্সযপচ্চযে, সহজাতনানক্খণিকচেতনায কম্মপচ্চযে, সহজাতপুৰেজাতপচ্ছাজাতাদিভেদস্স অত্থিপচ্চযে চ সমোধানতো সব্বেপি পচ্চযা সঙ্খেপতো চতুব্বিধাযেৱাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সব্বে পনিমে’’তিআদি.

ইতি অভিধম্মত্থৱিকাসিনিযা নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনায

পচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনকথাৱণ্ণনা

১৪০০-২. সব্বধম্মেসু অপ্পটিহতগতিতায সুন্দৰা মতি ইমস্সাতি সুমতি, তস্স সুমতিস্স ভগৱতো মতিৱিচাৰং ঞাণচাৰং বোধেতীতি সুমতিমতিৱিচাৰবোধনো. ৱিৰুদ্ধা মতি যেসং তে ৱিমতিনো, ৱিৰুদ্ধা মতীতি চ ৱিৰুদ্ধদস্সনন্তি অত্থো. তেসং ৱিমোহং ৱিনাসেতীতি ৱিমতিৱিমোহৱিনাসনো. যতো যস্মা নামতো সুমতিনা ভিক্খুনা মানতো বহুমানেন আযাচিতসম্মানতো আযাচিতো হুত্ৱা সম্মা অৱনতো সদাযেৱ মতো অযং, ততো তস্মা মযা ৰচিতো অভিধম্মাৱতাৰো. তথা হি ভাৱনা সাধূনং সম্ভাৱনা হিতৱিভাৱনা হিতপ্পকাসনতো সদা তোসদাতি যোজনা.

১৪০৩-১৪. অযুত্তং ৱা ৱিৰুদ্ধং ৱাতি এত্থ ‘‘অট্ঠকথায ৱিমুখভূতং অযুত্তং নাম, পাড়িযা ৱিমুখভূতং ৱিৰুদ্ধ’’ন্তি ৱদন্তি. ব্যপ্পথানন্তি চ ৱাচনামগ্গানন্তি অত্থো. তিৱিধাতি একো ব্যপ্পথো সদ্দসম্পন্নো, ন অত্থসম্পন্নো, একো অত্থসম্পন্নো, ন সদ্দসম্পন্নো, একো উভযসম্পন্নোতি তিপ্পকাৰাতি অত্থো. হিতমেৱ অত্থোতি হিতত্থো, তং অত্তনো কামেতীতি হিতত্থকামো. অসংকিণ্ণকুলাকুলেহি অসম্ভিন্নকুলেহি সংকিণ্ণে. কেলাসোযেৱ সিখৰোতি কেলাসসিখৰো, সো হি হিমৱতো চতুৰাসীতিযা কূটসহস্সানং পামোক্খো ৰজতমযো মহাসিখৰো. তদাকাৰেহি সব্বসেতেহি পাসাদেহি পটিমণ্ডিতত্তা কেলাস…পে… মণ্ডিতো. কণ্হদাসেনাতি এৱংনামকেন উপাসকেন. পাচীনপাসাদেতি পাচীনদিসাভাগসন্নিস্সিতে পাসাদে. অযন্তি অযমভিধম্মাৱতাৰো.

নিট্ঠিতাযং অভিধম্মত্থৱিকাসিনী নাম

অভিধম্মাৱতাৰসংৱণ্ণনা.

নিগমনকথা

১. ৰম্মে পুলত্থিনগৰে নগৰাধিৰাজে,

ৰঞ্ঞা পৰক্কমভুজেন মহাভুজেন;

কাৰাপিতে ৱসতি জেতৱনে ৱিহাৰে,

যো ৰম্মহম্মিযৱৰূপৱনাভিৰামে.

২. সম্পন্নসীলদমসংযমতোসিতেহি,

সম্মানিতো ৱসিগণেহি গুণাকৰেহি;

পত্তো মুনিন্দৱচনাদিসু নেকগন্থ-

জাতেসু চাচৰিযতং মহিতং ৱিদূহি.

৩. ঞাণানুভাৱমিহ যস্স চ সূচযন্তী,

সংৱণ্ণনা চ ৱিনযট্ঠকথাদিকানং;

সাৰত্থদীপনিমুখা মধুৰত্থসাৰ-

সন্দীপনেন সুজনং পৰিতোসযন্তী.

৪. তস্সানুকম্পমৱলম্বিয সাৰিপুত্ত-

ত্থেৰস্স থামগতসাৰগুণাকৰস্স;

যো সাসনে জিনৱৰস্স ৰতিং উড়াৰং,

পপ্পোতি নন্দিপৰিৱেণনিৱাসৱাসী.

৫. স সাধযং সোতুহিতং অনপ্পকং,

সুমঙ্গলোদীৰিতনামৱিস্সুতো;

অকাভিধম্মত্থৱিকাসিনিং ইমং,

পকাসযন্তিং মধুৰত্থসম্পদন্তি.

অভিধম্মাৱতাৰটীকা সমত্তা.