২৪. চতুৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো

পচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা

১৩৯৫. ৰূপং ৰূপস্সাতি ৰূপং ৰূপস্স. অৰূপস্স নামস্স.

১৩৯৬. মিস্সকস্সাতি নামৰূপমিস্সকস্সাতি অত্থো.

১৩৯৭. তিপঞ্চ চাতি পন্নৰস চ.

১৩৯৯. একোতি কম্মপচ্চযো. দ্ৱেকালিকোতি অতীতপচ্চুপ্পন্নকালৱসেন দ্ৱীসু কালেসু নিযুত্তো. দস্সিতোতি ভগৱতা দেসিতো.

ইতি অভিধম্মাৱতাৰটীকায

পচ্চযনিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো.

নিগমনকথাৱণ্ণনা

১৪০১. সুমতিমতিৱিচাৰবোধনোতি সুমতীনং সুন্দৰপঞ্ঞানং কৱীনং মতিযা ৱিচাৰস্স বোধনো. ৱিমতিৱিমোহৱিনাসনোতি ৱিমতীনং বালানং ৱিমোহস্স ৱিনাসনো. কুমতিমতিমহাতমোনাসোতি কুমতীনং বালানং মহাতমসন্নিভায মতিযা নাসকো. পটুমতিভাসকৰোতি পটূনং পণ্ডিতানং তিক্খপঞ্ঞায ওভাসকৰো.

১৪০২. সুমতিনামকো ভিক্খু অসমানতো অসদিসায পূজায মম আযাচিতো যতো যস্মা কাৰণা, ততো তস্মা কাৰণা অযং অভিধম্মাৱতাৰো. পদাতো পদাতি কোট্ঠাসতো কোট্ঠাসতো. হিতৱিভাৱনা ভাৱনাতি হিতপ্পকাসনায ভাৱনায মযা ৰচিতো. অথ ৱা অহং সুমতিনা ভিক্খুনা অসমানতো মানতো আযাচিতো যতো যস্মা, ততো তস্মা.

১৪০৫. তিৱিধা ব্যপ্পথানঞ্হি গতিযোতি ব্যপ্পথানং ৱচনানং অত্থগন্থযুত্তিৱসেন তিৱিধা গতিযো.

১৪০৬. নিকাযন্তৰলদ্ধীহীতি অঞ্ঞস্মিং নিকাযে লদ্ধীহি. ৱাচনামগ্গনিস্সিতোতি ৱচনপ্পবন্ধনিস্সিতো.

১৪১০. অসংকিণ্ণকুলাকুলেতি অসম্মিস্সকুলেহি আকিণ্ণে. সুপসন্নসিতোদকেতি মধুৰসীতোদকে.

১৪১১. সঙ্কটেতি সম্বাধে.

১৪১২. কেলাসসিখৰাকাৰপাসাদপটিমণ্ডিতেতি ৰজতপব্বতমত্থকনিভেহি পাসাদেহি অলঙ্কতে.

১৪১৩. ৱিৱিধাকাৰচাৰুপাকাৰগোপুৰেতি ৱিৱিধসণ্ঠানমনুঞ্ঞপাকাৰদ্ৱাৰকোট্ঠকে.

১৪১৪. সল্লেখাতি সল্লেখৱুত্তি. সাখল্যেতি সখিলভাৱে. সতাতি সতিসম্পন্নেন.

১৪১৫. ৱস্সৱলাহকা দেৱাতি ৱস্সৱলাহকভূতা দেৱা অমৰা.

নিগমনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অভিধম্মাৱতাৰপুৰাণটীকা নিট্ঠিতা.

নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স

অভিধম্মাৱতাৰ-অভিনৱটীকা

(পঠমো ভাগো)

গন্থাৰম্ভকথা

(ক) ৱিসুদ্ধকৰুণাঞাণং, বুদ্ধং সম্বুদ্ধপূজিতং;

ধম্মং সদ্ধম্মসম্ভূতং, ৱন্দে সংঘং নিৰঙ্গণং.

(খ) সাৰিপুত্তং মহাথেৰং, পৰিযত্তিৱিসাৰদং;

নমামি সন্তৱুত্তিং মে, গুৰুং গাৰৱভাজনং.

(গ) ৱন্দন্তেন মযা এৱং,

যা লদ্ধা পুঞ্ঞসম্পদা;

হিত্ৱা তস্সানুভাৱেন,

অন্তৰাযে অসেসতো.

(ঘ) মহাৱিহাৰৱাসীনং, থেৰানং থিৰসীলিনং;

ৱংসালঙ্কাৰভূতেন, ভূতানুগ্গহকাৰিনা.

(ঙ) থেৰেন বুদ্ধদত্তেন, ৰচিতং যং মনোৰমং;

পিটকে অভিধম্মস্মিং, ওতাৰুপাযভাৱতো.

(চ) অভিধম্মাৱতাৰোতি, লদ্ধনামেন ৱিস্সুতং;

নানানিপুণগম্ভীৰনযং পকৰণুত্তমং.

(ছ) অত্থসংৱণ্ণনং তস্স, আৰভিস্সং যথাবলং;

পামোজ্জজননত্থায, আভিধম্মিকভিক্খুনন্তি.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা

১. পৰমনিপুণৱিচিত্তনযসমন্নাগতং সকসমযসমযন্তৰগহনৱিগ্গাহণসমত্থং সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযজননং পকৰণমিদমাৰভন্তোযমাচৰিযো পঠমং তাৱ ৰতনত্তযপ্পণামকৰণেন অন্তৰাযনিৱাৰণঞ্চেৱ পঞ্ঞাপাটৱঞ্চ পত্থেতি. ৰতনত্তযপ্পণামো হি অত্থতো পণামকিৰিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা. সা চ ৱন্দনেয্যৱন্দকানং খেত্তজ্ঝাসযসম্পদাহি দিট্ঠধম্মৱেদনীযভূতা যথালদ্ধসম্পত্তিনিমিত্তকস্স কম্মস্স অনুবলপ্পদানৱসেন তন্নিব্বত্তিতৱিপাকসন্ততিযা অন্তৰাযকৰানি উপপীড়কউপচ্ছেদককম্মানি পটিবাহিত্ৱা তন্নিদানানং যথাধিপ্পেতসিদ্ধিৱিবন্ধকানং ৰোগাদিঅন্তৰাযানমপ্পৱত্তিং সাধেতি, ৰাগাদিমলৱিক্খালনেন চ চিত্তসন্তানং পৰিসোধেত্ৱা তন্নিস্সিতায পঞ্ঞায যথাধিপ্পেতসিদ্ধিসম্পাদকং তিক্খৱিসদভাৱমাৱহতি. কিঞ্চি আচিণ্ণমেতং পণ্ডিতানং, যদিদং গন্থসমাৰম্ভে ৰতনত্তযপ্পণামকৰণং, তস্মা সপ্পুৰিসাচাৰানুৰক্খণত্থঞ্চ আদিম্হি ৰতনত্তযৱন্দনা আৰদ্ধাতি এৱমাদিনা অঞ্ঞানিপি বহূনি পযোজনানি নিদ্ধাৰেতব্বানি. তানি পন তত্থ তত্থ বহুধা ৱিত্থাৰিতানীতি তং পপঞ্চপৰিস্সমং ঠপেত্ৱা যথানুপ্পত্তমেৱ তাৱ ৱণ্ণযিস্সাম.

এত্থ চ ৰতনত্তযপ্পণামং কত্তুকামো তথাগতমূলকত্তা সেসৰতনানং পঠমং তাৱ তথাগতস্স থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামমাৰভন্তো আহ ‘‘অনন্তকৰুণাপঞ্ঞ’’ন্তিআদি. থোমনাপুব্বঙ্গমেন হি পণামেন সত্থু গুণাতিসযযোগো, ততো চস্স অনুত্তৰৱন্দনীযভাৱো, তেন চ অত্তনো ৱন্দনায খেত্তঙ্গতভাৱো, খেত্তঙ্গতায চ ৱন্দনায যথাধিপ্পেতনিপ্ফত্তিযা হেতুভাৱো চ দস্সিতো হোতি.

তত্থ ৱন্দিত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসো. তস্স পন ওসানগাথাযং ‘‘পৱক্খামী’’তি ইমিনা অপৰকালকিৰিযাৱচনেন সহ সম্বন্ধো. বুদ্ধন্তি ৱন্দনকিৰিযায কম্মনিদ্দেসো. ‘‘অনন্তকৰুণাপঞ্ঞ’’ন্তিআদিকং পন তব্বিসেসনং. তত্থ কিৰতীতি কৰুণা, পৰদুক্খং ৱিক্খিপতি অপনেতীতি অত্থো. কিৰীযতি দুক্খিতেসু পসাৰীযতীতি ৱা কৰুণা. অথ ৱা কৰোতীতি কৰুণা, পৰদুক্খে সতি সাধূনং কম্পনং হদযখেদং জনযতীতি অত্থো. কিণাতীতি ৱা কৰুণা, পৰস্স দুক্খং পচ্চযৱেকল্লকৰণতো হিংসতীতি অত্থো. পজানাতীতি পঞ্ঞা, যথাসভাৱং পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতীতি অত্থো. কৰুণা চ পঞ্ঞা চ কৰুণাপঞ্ঞা, নত্থি এতাসং অন্তোতি অনন্তা, অনন্তা কৰুণাপঞ্ঞা এতস্সাতি অনন্তকৰুণাপঞ্ঞো, তং অনন্তকৰুণাপঞ্ঞং.

এত্থ চ উপ্পাদৱযন্ততাৱসেন চেৱ সন্ততিপৰিযোসানৱসেন চ সতিপি ভগৱতো কৰুণাপঞ্ঞানং সপৰিযন্তভাৱে অনন্তাৰম্মণেসু পৱত্তনতো অনন্ততা ৱেদিতব্বা. সম্মাসম্বুদ্ধস্স হি সব্বসত্তানং দুক্খাপনযনাকাৰপ্পৱত্তা অনঞ্ঞসাধাৰণা মহাকৰুণা কঞ্চি সত্তং অৱজ্জেত্ৱা সব্বেসু সত্তেসু নিৰৱসেসেন পৱত্ততি, তথা সব্বধম্মসভাৱবোধনসমত্থা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতা পঞ্ঞাপি সকলঞেয্যধম্মেসু অনৱসেসতো পৱত্ততি, তস্মা অনন্তাৰম্মণপ্পৱত্তকৰুণাঞাণৱন্ততায অনন্তকৰুণাপঞ্ঞো ভগৱা. কৰুণাপঞ্ঞাগ্গহণেন চেত্থ ভগৱতো সব্বলোকিযলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি দস্সিতা হোতি. তথা হি কৰুণাগ্গহণেন লোকিযেসু মহগ্গতভাৱপ্পত্তাসাধাৰণগুণদীপনতো সকললোকিযগুণসম্পত্তি দস্সিতা, পঞ্ঞাগ্গহণেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানমগ্গঞাণদীপনতো সব্বলোকুত্তৰগুণসম্পত্তি দস্সিতাতি.

অপিচ সব্ববুদ্ধগুণানং কৰুণা আদি, পঞ্ঞা পৰিযোসানং. মহাকৰুণাসঞ্চোদিতমানসো হি ভগৱা সংসাৰপঙ্কতো সত্তানং সমুদ্ধৰণত্থায কতাভিনীহাৰো অনুপুব্বেন পাৰমিযো পূৰেত্ৱা অনুত্তৰসম্মাসম্বোধিযা অধিগমেন সকলবুদ্ধগুণে পটিলভি. ইতি সকলবুদ্ধগুণানং তন্নিদানভাৱতো কৰুণা সব্ববুদ্ধগুণানমাদি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানস্স পন মগ্গঞাণস্স পটিলভনতো উত্তৰিকৰণীযাভাৱতো পঞ্ঞা পৰিযোসানং. আদিপৰিযোসানদস্সনেন চ সকলবুদ্ধগুণা নযতো দস্সিতা হোন্তি. নযগ্গাহো এৱ হি সব্ববুদ্ধগুণানং দস্সনুপাযো, ইতৰথা তাদিসস্স সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সপি ৱচনপথাতীতং তথাগতগুণং অনুপদং ৱণ্ণেন্তো কো নাম পৰিযোসানমাহৰিতুং সক্কুণেয্যাতি.

এৱং কৰুণাপঞ্ঞামুখেন সঙ্খেপতো সকলবুদ্ধগুণেহি ভগৱন্তং থোমেত্ৱাপি পুন অত্তনো বুদ্ধগুণসংকিত্তনে অতিত্তাভাৱেন চেৱ পৰেসঞ্চ পসাদবাহুল্লজননত্থং তদন্তোগধেপি ৱিসিট্ঠগুণে পধানভাৱেন নীহৰিত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘তথাগত’’ন্তিআদি. তত্থ ‘‘তথাগত’’ন্তি তথা আগততাদীহি অট্ঠহি কাৰণেহি তথাগতং. ৱুত্তঞ্হেতং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; বু. ৱং. অট্ঠ. ১.২ নিদানকথা; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০) –

‘‘অট্ঠহি কাৰণেহি ভগৱা তথাগতো, তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৱাদিতায তথাগতো, তথাকাৰিতায তথাগতো, অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো’’তি.

‘‘কথং ভগৱা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুৰিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, কিং ৱুত্তং হোতি? মনুস্সত্তাদিঅট্ঠঙ্গসমন্নাগতেন যেন অভিনীহাৰেন তে ভগৱন্তো আগতা, তেনেৱ চ অভিনীহাৰেন অযম্পি ভগৱা আগতো, যথা চ তে ভগৱন্তো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা পঞ্চমহাপৰিচ্চাগাদীনি সম্পাদেত্ৱা আগতা, যথা চ তে সত্ততিংস বোধিপক্খিযধম্মে ভাৱেত্ৱা ব্ৰূহেত্ৱা আগতা, তথা অযম্পি ভগৱা আগতোতি এৱং তাৱ তথা আগতো’’তি তথাগতো. (১)

‘‘কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা তে ভগৱন্তো সত্তপদৱীতিহাৰেন গতা, যথা ৱা তে সমথৱিপস্সনামগ্গেহি তং তং অকুসলপক্খং ৱিধমিত্ৱা গতা, তথা অযম্পি ভগৱা গতো, এৱং তথা গতোতি তথাগতো. (২)

‘‘কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? যস্মা তেসং তেসং ধম্মানং যং সভাৱসৰসলক্খণং তথং অৱিতথং, তঞ্চেস তথলক্খণং আগতো যাথাৱতো অধিগতো, তস্মা তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো গমনত্থানং বুজ্ঝনত্থসম্ভৱতো. তথা হি ৱদন্তি ‘যে গতিঅত্থা, তে বুজ্ঝনত্থা. যে বুজ্ঝনত্থা, তে গতিঅত্থা’তি. (৩)

‘‘কথং তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? যস্মা ‘ইদং দুক্খন্তি, ভিক্খৱে, তথমেতং অৱিতথমেত’ন্তিআদিৱচনতো (সং. নি. ৫.১০৯০) ‘অৱিজ্জায সঙ্খাৰানং পচ্চযট্ঠো সঙ্খাৰানং অৱিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৱিতথো অনঞ্ঞথো’তিআদিৱচনতো চ তথধম্মসঙ্খাতে সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদে যাথাৱতো আগতো অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথধম্মে যাথাৱতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো. (৪)

‘‘কথং তথদস্সিতায তথাগতো? যস্মা অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু অপৰিমাণানং সত্তানং ছদ্ৱাৰগ্গহিতে আৰম্মণে অৱিপৰীতমেৱ পস্সতি জানাতি, ঞত্ৱা চ পনেৱং ‘কতমং তং ৰূপাযতনং, যং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদাযা’তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬ আদযো) তথমেস অৱিপৰীতং ৱিভজতি দস্সেতি, তস্মা তথং আগচ্ছতি পস্সতি জানাতি, তং ৱা আগমযতি দস্সেতীতি তথাগতোতি এৱং তথদস্সিতায তথাগতো. (৫)

‘‘কথং তথৱাদিতায তথাগতো? যস্মা এস অভিসম্বোধিতো যাৱ পৰিনিব্বানা ৰাগমদাদিনিম্মথনৱসেন একসদিসমেৱ ধম্মং তথং অৱিতথং ভাসতি, তস্মা তথং গদতি, তথো অৱিপৰীতো আগদোৱচনমেতস্সাতি ৱা দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱুত্তোতি এৱং তথৱাদিতায তথাগতো. (৬)

‘‘কথং তথাকাৰিতায তথাগতো? ভগৱা হি ‘যথা ৱাদী তথা কাৰী’তি (অ. নি. ৪.২৩; চূড়নি. পোসালমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৮৩) ৱচনতো অত্তনো ৱাচায অনুৰূপমেৱ কৰোতি, তস্মা যথা ৱাচা, তথা কাযোপি গতো পৱত্তো ইমস্সাতি তথাগতোতি এৱং তথাকাৰিতায তথাগতো. (৭)

‘‘কথং অভিভৱনট্ঠেন তথাগতো? যস্মা পনেস অনুপমায সকললোকিযলোকুত্তৰগুণসম্পদায সমন্নাগতত্তা সদেৱকং লোকং অভিভুয্য পৱত্ততি, তস্মা অভিভৱনট্ঠেন তথাগতোতি ৱুচ্চতী’’তি.

তত্ৰেৱং পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা – অগদো ৱিযাতি অগদো, দেসনাৱিলাসো চেৱ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৱো ভিসক্কো ৱিয দিব্বাগদেন সপ্পে সব্বপৰপ্পৱাদিনো, সদেৱকঞ্চ লোকং অভিভৱতি. ইতি সব্বলোকাভিভৱনে তথো অৱিপৰীতো যথাৱুত্তো অগদো এতস্সাতি দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা তথাগতোতি ৱুচ্চতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৱিত্থাৰো পন দীঘাগমসংৱণ্ণনাদীসু গহেতব্বো. আহ চেত্থ –

‘‘যথেৱ লোকম্হি ৱিপস্সিআদযো,

সব্বঞ্ঞুভাৱং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,

তথাগতো ৱুচ্চতি তেন চক্খুমা. (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭; ম. নি. অট্ঠ. ১.১২; অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৭০; বু. ৱং. অট্ঠ. ১.২ নিদানকথা);

‘‘পহায কামাদিমলে যথা গতা,

সমাধিঞাণেহি ৱিপস্সিআদযো;

মহেসিনো সক্যমুনী জুতিন্ধৰো,

তথা গতো তেন তথাগতো মতো.

‘‘তথঞ্চ ধাত্ৱাযতনাদিলক্খণং,

সভাৱসামঞ্ঞৱিভাগভেদতো;

সযম্ভুঞাণেন জিনোযমাগতো,

তথাগতো ৱুচ্চতি সক্যপুঙ্গৱো.

‘‘তথানি সচ্চানি সমন্তচক্খুনা,

তথা ইদপ্পচ্চযতা চ সব্বসো;

অনঞ্ঞঞেয্যেন যতো ৱিভাৱিতা,

যাথাৱতো তেন জিনো তথাগতো.

‘‘অনন্তভেদাসুপি লোকধাতুসু,

জিনস্স ৰূপাযতনাদিগোচৰে;

ৱিচিত্তভেদে তথমেৱ দস্সনং,

তথাগতো তেন সমন্তলোচনো.

‘‘যতো চ ধম্মং তথমেৱ ভাসতি,

কৰোতি ৱাচাযনুলোমমত্তনো;

গুণেহি লোকং অভিভুয্যিৰীযতি,

তথাগতো তেনপি লোকনাযকো’’তি. (ইতিৱু. অট্ঠ. ৩৮; দী. নি. টী. ১.৭);

কেনচি গুণেন অত্তনো ৱিসিট্ঠস্স কস্সচি অভাৱতো নত্থি এতস্স উত্তৰোতি অনুত্তৰো. ভগৱতো হি অৱীচিতো পট্ঠায যাৱ ভৱগ্গং তিৰিযং অপৰিমাণাসু লোকধাতূসু ন কোচি কেনচি গুণেন সমসমোপি অত্থি, কুতো পন উত্তৰিতৰো. যথাহ –

‘‘ৰূপে সীলে সমাধিম্হি, পঞ্ঞায চ অসাদিসো;

ৱিমুত্তিযা সমসমো, ধম্মচক্কপ্পৱত্তনে’’তি.

ৱিন্দিত্ৱাতি তীহি ৱন্দনাহি তন্নিন্নতাদিৱসেন নমস্সিত্ৱা. কাযৱচীমনোদ্ৱাৰৱসেন হি তিস্সো ৱন্দনা. যথাহ ‘‘তিস্সো ইমা, ভিক্খৱে, ৱন্দনা কাযেন ৱন্দতি, ৱচসা ৱন্দতি, মনসা ৱন্দতী’’তি. তত্থ বুদ্ধাদিগুণাৰম্মণা কামাৱচৰকুসলকিৰিযানমঞ্ঞতৰা চেতনা কাযৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তিৱসেন উপ্পন্না কাযৱন্দনাতি ৱুচ্চতি, সাযেৱ ৱচীৱিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেত্ৱা ৱচীদ্ৱাৰপ্পৱত্তিৱসেন উপ্পন্না ৱচীৱন্দনাতি, উভযৱিঞ্ঞত্তিযো পন অসমুট্ঠাপেত্ৱা কেৱলং মনোদ্ৱাৰপ্পৱত্তিৱসেন উপ্পন্না মনোৱন্দনাতি. সিৰসাতি উত্তমঙ্গেন কৰণভূতেন. অবুজ্ঝি, বোধেতীতি ৱা বুদ্ধো. অযঞ্হি চতুসচ্চধম্মে সযম্পি অবুজ্ঝি, পৰেপি বোধেতি, তস্মা বুজ্ঝনবোধনট্ঠেন ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱুচ্চতি. যথাহ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানীতি বুদ্ধো, বোধেতা পজাযাতি বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২). অথ ৱা বুধ-সদ্দস্স জাগৰণৱিকসনত্থেসুপি পৱত্তনতো অবুজ্ঝি সৱাসনসম্মোহনিদ্দায অচ্চন্তং ৱিগতো, বুদ্ধিযা ৱিকসিতৱাতি ৱা বুদ্ধো. ভগৱা হি ৱত্থুসভাৱদস্সনৱিবন্ধিকায অৱিজ্জাসঙ্খাতায নিদ্দায অৰিযমগ্গঞাণেন সহ ৱাসনায সমুচ্ছিন্নত্তা ততো অচ্চন্তং ৱিগতো. পৰমৰুচিৰসিৰিসোভগ্গসমাগমেন ৱিকসিতমিৱ পদুমং অপৰিমিতগুণগণালঙ্কতসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসমাগমেন ৱিকসিতো ৱিকাসমনুপ্পত্তো, তস্মা জাগৰণৱিকসনত্থৱসেনপি ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱুচ্চতি.

এত্তাৱতা চ দ্ৱীহি আকাৰেহি ভগৱতো থোমনা কতা হোতি অত্তহিতসম্পত্তিতো, পৰহিতপটিপত্তিতো চ. তাসু অত্তহিতসম্পত্তি অনাৱৰণঞাণাধিগমো সৱাসনসকলসংকিলেসানমচ্চন্তপ্পহানং অনুপাদিসেসনিব্বানাধিগমো চ, পৰহিতপটিপত্তি পন আসযপ্পযোগৱসেন দুৱিধং পৰহিতসমীহনং. তত্থ ধম্মদেসনায অভাজনেসু দেৱদত্তাদীসু ৱিৰোধিসত্তেসুপি নিচ্চং হিতজ্ঝাসযতা অপৰিপাকগতিন্দ্ৰিযানং ইন্দ্ৰিযপৰিপাককালাগমনঞ্চ আসযো নাম. তদঞ্ঞসত্তানং পন লাভসক্কাৰাদিনিৰপেক্খচিত্তস্স যানত্তযমুখেন সব্বদুক্খনিয্যানিকধম্মদেসনা পযোগো নাম. দুৱিধাসু পনেতাসু পৰহিতপটিপত্তীসু, তিৱিধাসু চ অত্তহিতসম্পত্তীসু অনন্তকৰুণা-ৱচনেন, তথা আগতট্ঠেন চ তথাগত-সদ্দেন আসযৱসেন পৰহিতপটিপত্তি দস্সিতা, বোধনট্ঠেন বুদ্ধ-সদ্দেন, তথদস্সনট্ঠেন চ তথাগতট্ঠেন চ তথাগতসদ্দেন পযোগৱসেন, অনন্তপঞ্ঞা-ৱচনেন, ঞাণগতিদীপকেন তথাগত-সদ্দেন, বুজ্ঝনজাগৰণৱিকসনট্ঠেন চ বুদ্ধ-সদ্দেন তিৱিধাপি অত্তহিতসম্পত্তি, অনুত্তৰৱচনেন চ অত্তহিতপৰহিতসম্পত্তি পকাসিতাতি ৱেদিতব্বা.

অপিচ হেতুফলসত্তূপকাৰসম্পদাৱসেন তীহাকাৰেহিপি ভগৱতো থোমনা পৱত্ততীতি তংৱসেনপেত্থ থোমনা দট্ঠব্বা. তত্থ হেতুসম্পদা নাম মহাকৰুণাসমাযোগো, বোধিসম্ভাৰসম্ভৰণঞ্চ তম্মূলকত্তা সকলবুদ্ধগুণানং. ফলসম্পদা পন চতুব্বিধা ঞাণসম্পদা, পহানসম্পদা, আনুভাৱসম্পদা, ৰূপকাযসম্পদা চাতি. তাসু সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানং মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তম্মূলকানি চ দসবলাদিঞাণানি ঞাণসম্পদা নাম. অগ্গমগ্গভাৱনায সব্বকিলেসানং সহ ৱাসনাহি অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং পহানসম্পদা. অচিন্তেয্যাপৰিমিতানং সব্বলোকহিতানং নিপ্ফাদনে, সদেৱকলোকাভিভৱনে চ আধিপচ্চং আনুভাৱসম্পদা. সকললোকনযনাভিসেকভূতা পন লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতা অত্তভাৱসম্পত্তি ৰূপকাযসম্পদা নাম. সত্তূপকাৰো হেট্ঠা ৱুত্তপৰহিতপটিপত্তিৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. ইমাসু পন অনন্তকৰুণা-ৱচনেন, তথা আগতট্ঠেন চ তথাগত-সদ্দেন হেতুসম্পদা দস্সিতা. ফলসম্পদাসু ঞাণসম্পদা চেৱ পহানসম্পদা চ অনন্তপঞ্ঞা-ৱচনেন, অভিসমযপৰিদীপকেন তথাগতসদ্দেন, বুজ্ঝনজাগৰণৱিকসনট্ঠেন, চ বুদ্ধ-সদ্দেন দস্সিতা, আনুভাৱসম্পদাপি অভিভৱনট্ঠেন তথাগত-সদ্দেন, অনুত্তৰ-ৱচনেন চ ৱিভাৱিতা, ৰূপকাযসম্পদা পন ৰূপগ্গপ্পত্তিদীপকেন অনুত্তৰ-সদ্দেন দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

এৱং বুদ্ধৰতনস্স থোমনাপুব্বঙ্গমং পণামং কত্ৱা ইদানি সেসৰতনানম্পি পণামমাৰভন্তো আহ ‘‘ধম্মং সাধুগণম্পি চা’’তি. ভগৱতো থোমনেন চ স্ৱাক্খাততাদযো ধম্মগুণা, সুপ্পটিপন্নতাদযো সঙ্ঘগুণা চ দস্সিতা হোন্তি তপ্পভৱস্স অনঞ্ঞথাভাৱতোতি ন তেসং ৱিসুং থোমনা কতা. অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিৰোধে পুগ্গলে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চ অপাযদুক্খেসু চেৱ ৱট্টদুক্খেসু চ অপতমানে কত্ৱা ধাৰেতীতি ধম্মো, সো চতুন্নং অৰিযমগ্গানং, চতুন্নঞ্চ সামঞ্ঞফলানং, নিব্বানস্স, পৰিযত্তিধম্মস্স চ ৱসেন দসৱিধো. ৱুত্তঞ্হেতং ছত্তৱিমানে –

‘‘ৰাগৱিৰাগমনেজমসোকং,

ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;

মধুৰমিমং পগুণং সুৱিভত্তং,

ধম্মমিমং সৰণত্থমুপেহী’’তি. (ৱি. ৱ. ৮৮৭);

এত্থ হি কামৰাগাদিভেদো সব্বোপি ৰাগো ৱিৰজ্জতি এতেনাতি ‘‘ৰাগৱিৰাগো’’তি মগ্গো কথিতো. এজাসঙ্খাতায তণ্হায, অন্তোনিজ্ঝানলক্খণস্স চ সোকস্স তদুপ্পত্তিযং সব্বসো পৰিক্খীণত্তা ‘‘অনেজমসোক’’ন্তি ফলং কথিতং. কেনচি পচ্চযেন অসঙ্খতত্তা ‘‘ধম্মমসঙ্খত’’ন্তি নিব্বানং ৱুত্তং. অৱিৰোধদীপনতো পন অত্থব্যঞ্জনস্স সম্পন্নতায, পকট্ঠগুণৱিভাৱনতো সুট্ঠু ৱিভজিতত্তা চ ‘‘অপ্পটিকূল’’ন্তিআদিনা সব্বোপি পৰিযত্তিধম্মো কথিতো. তত্থ অৰিযমগ্গনিব্বানানি নিপ্পৰিযাযেনেৱ অপাযাদিতো ধাৰণতো ধম্মো, ফলপৰিযত্তিযো পন পৰিযাযেন. তথা হেত্থ ধাৰণং নাম অপাযাদিনিব্বত্তককিলেসৱিদ্ধংসনং. ইতি অৰিযমগ্গস্স কিলেসসমুচ্ছেদকতায, নিব্বানস্স চ আলম্বণভাৱেন তস্স তদত্থসিদ্ধিহেতুতাযপি উভিন্নম্পি নিপ্পৰিযাযতো লব্ভতি. ইতৰেসু পন অৰিযফলস্স মগ্গেন সমুচ্ছিন্নকিলেসানং পটিপস্সদ্ধকিচ্চতায, মগ্গানুকূলপ্পৱত্তিতো পৰিযত্তিধম্মস্স চ তদধিগমহেতুতাযাতি উভিন্নম্পি পৰিযাযতোৱ লব্ভতীতি.

অত্তহিতপৰহিতং সাধেন্তীতি সাধূ, তেসং গণো সমুদাযোতি সাধুগণো, সাধু চাযং গণো চাতি ৱা সাধুগণো, সাধুনো ৱা সম্মাসম্বুদ্ধস্স আযত্তো গণো তস্স ওৰসপুত্তভাৱতোতি সাধুগণো. সো পন চতুন্নং অৰিযমগ্গসমঙ্গীনং, চতুন্নঞ্চ ফলসমঙ্গীনং ৱসেন অট্ঠৱিধো অৰিযসঙ্ঘো, তং সাধুগণং. পিচাতি নিপাতসমুদাযো, একো ৱা নিপাতো, তিণ্ণং ৰতনানং ৱন্দনকিৰিযায সম্পিণ্ডনত্থো. কেচি ‘‘গণো’’তি ইধ পকৰণতোৱ অৰিযগণপুগ্গলোৱ লব্ভতীতি সাধূতি ভাৱনপুংসকৱসেন ‘‘ৱন্দিত্ৱা’’তি ইমিনা সহ যোজেন্তি, তদা পন সাধূতি ভযলাভাদিৱিৰহেন সক্কচ্চং আদৰন্তি অত্থো.

২. এৱং পকৰণাৰম্ভে যথাধিপ্পেতং ৰতনত্তযপ্পণামং কত্ৱা ইদানি যত্থ পাটৱত্থায ইদং পকৰণং পট্ঠপীযতি, তং সদ্ধিং দেসকদেসপটিগ্গাহকসম্পত্তীহি ৱিভাৱেত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘পণ্ডুকম্বলনামাযা’’তিআদি. তত্থ দেৱৰাজস্স পণ্ডুকম্বলনামায সিলায ৱিমলে সীতলে তলে নিসিন্নো অতুলৱিক্কমো দেৱদেৱেহি পূজিতো দেৱদেৱো দেৱপুৰক্খতো দেৱানং দেৱলোকস্মিং যং ধম্মং দেসেসীতি সম্বন্ধো.

অযং পনেত্থ অত্থো – পণ্ডুকম্বলসৰিক্খৱণ্ণতায ‘‘পণ্ডুকম্বল’’ন্তি নামং সমঞ্ঞা এতিস্সাতি পণ্ডুকম্বলনামা. সা হি সক্কস্স তাদিসপুঞ্ঞানুভাৱেন নিব্বত্তা পণ্ডুকম্বলজযসুমনপুপ্ফসমানেন ৱণ্ণেন সব্বকালং ৱিৰোচতি, পমাণতো পন সট্ঠিযোজনাযামা, পঞ্ঞাসযোজনৱিত্থাৰা, পন্নৰসযোজনুব্বেধা চ হোতি. সিলাযাতি অৱযৱসম্বন্ধে সামিৱচনং. তুলায সম্মিতো তুল্যো, ন তুল্যো অতুল্যো, অতুল্যো ৱিক্কমো বলং এতস্সাতি অতুল্যৱিক্কমো. সম্মাসম্বুদ্ধস্স হি পৰমপাৰমিতানুভাৱসংসিদ্ধেন হত্থিগণনায কোটিসহস্সহত্থীনং, পুৰিসগণনায দসকোটিসহস্সপুৰিসানং বলেহি সমপ্পমাণেন কাযবলেন, অপ্পমাণেন চ ঞাণবলেন ন কস্সচি দেৱব্ৰহ্মাদীসু অঞ্ঞতৰস্স বলতুলনায উপনেতব্বং অত্থি. অথ ৱা অনঞ্ঞসাধাৰণত্তা অতুল্যো পৰক্কমসঙ্খাতো অপৰিমাণগুণৱিসেসাৱহেন অনঞ্ঞসাধাৰণেন সম্মপ্পধানেন সমন্নাগতত্তা ৱা অতুল্যো সম্মপ্পধানসঙ্খাতো ৱিক্কমো ইমস্সাতি অতুল্যৱিক্কমো. ‘‘অতুল্যৱিক্কমো’’তি চ ৱত্তব্বে গাথাবন্ধৱসেন য-কাৰলোপং কত্ৱা ‘‘অতুলৱিক্কমো’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা সম্মিতত্থে অ-কাৰপচ্চযস্সাপি সম্ভৱতো অতুলো ৱিক্কমো অস্সাতি ‘‘অতুলৱিক্কমো’’তি ৱুত্তং.

দিব্বন্তীতি দেৱা, পঞ্চকামগুণাদীহি কীড়ন্তি, তেসু ৱা ৱিহৰন্তি, ৱিজযসমত্থতাযোগেন বাহিৰব্ভন্তৰিকে পচ্চত্থিকে ৱিজেতুং ইচ্ছন্তি, ইস্সৰিযধনাদিসক্কাৰদানগ্গহণং, তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ কৰোন্তা ৱোহৰন্তি, পুঞ্ঞঞাণানুভাৱপ্পত্তায জুতিযা জোতেন্তি, যথাধিপ্পেতঞ্চ ৱিসযং অপ্পটিঘাতেন গচ্ছন্তি, যথিচ্ছিতনিপ্ফাদনে চ সক্কোন্তীতি অত্থো. অথ ৱা দেৱনীযা তংতংব্যসননিত্থৰণত্থিকেহি ‘‘সৰণং পৰাযণ’’ন্তি গমনীযা, অভিত্থৱনীযা সোভাৱিসেসযোগেন কমনীযাতি ৱা দেৱা, তে তিৱিধা – সম্মুতিদেৱা উপপত্তিদেৱা ৱিসুদ্ধিদেৱাতি. তত্থ সম্মুতিদেৱা নাম মহাসম্মতাদযো খত্তিযা. উপপত্তিদেৱা নাম চাতুমহাৰাজিকে উপাদায তদুত্তৰিদেৱা. ৱিসুদ্ধিদেৱা নাম খীণাসৱা. ইধ পন উপপত্তিদেৱা দট্ঠব্বা. নো চ খো তেপি অৱিসেসেন, ঠপেত্ৱা পন যামাদিকে চাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসৱাসিনোৱ অধিপ্পেতা. তেসং চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি ৰঞ্জনতো ৰাজা, দেৱানং ৰাজা ইস্সৰো দেৱৰাজা, তস্স দেৱৰাজস্স, ‘‘সক্কস্স দেৱৰঞ্ঞো’’তি অধিপ্পাযো. ন হি অঞ্ঞেসং দেৱলোকেসু নিসিন্নো ভগৱা অভিধম্মপিটকং দেসেসীতি.

৩. যন্তি অনিযমনিদ্দেসো, তস্স পন ‘‘তত্থা’’তি ইমিনা নিযমনং ৱেদিতব্বং. যথাৱুত্তানং তিণ্ণম্পি দেৱানং উত্তমো দেৱো তেহি সব্বেহি অধিকতৰং কীড়নাদিযোগতোতি দেৱদেৱো, ভগৱা. সো হি নিৰতিসযায অভিঞ্ঞাকীড়ায উত্তমেহি দিব্বব্ৰহ্মঅৰিযৱিহাৰেহি সপৰসন্তানসিদ্ধায পঞ্চৱিধমাৰৱিজযিচ্ছানিব্বত্তিযা চিত্তিস্সৰিযসত্তধনাদিসম্মাপটিপত্তিঅৱেচ্চপ্পসাদসক্কাৰদানগ্গহণসঙ্খাতেন, যথাপৰাধযথানুলোমযথাধম্মানুসাসনসঙ্খাতেন চ ৱোহাৰাতিসযেন পৰমায পঞ্ঞায চ সৰীৰপ্পভাসঙ্খাতায জুতিযা অনুপমায ঞাণসৰীৰগতিযা মাৰৱিজযসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপৰহিতনিপ্ফাদনেসু অপ্পটিহতায সত্তিযা চ সমন্নাগতত্তা সদেৱকেন ৱা লোকেন ‘‘সৰণ’’ন্তি গমনীযতো, অভিত্থৱনীযতো, ভত্তিৱসেন কমনীযতো চ সব্বে তে দেৱে তেহি তেহি গুণেহি অভিভুয্য ঠিতোতি সব্বদেৱেহি পূজনীযতৰো দেৱো, ৱিসুদ্ধিদেৱভাৱসঙ্খাতস্স ৱা সব্বঞ্ঞুগুণালঙ্কাৰস্স অধিগতত্তা অঞ্ঞেসঞ্চ দেৱানং অতিসযেন দেৱোতি দেৱদেৱো. দেৱানন্তি তদা ধম্মপটিগ্গাহকানং দসসহস্সচক্কৱাড়াধিৱাসীনং মাতুদেৱপুত্তপ্পমুখানং উপপত্তিদেৱানং. ৱিসুদ্ধিদেৱানম্পেত্থ গহণন্তি ৱদন্তি. তে পন উপপত্তিদেৱেস্ৱেৱ সঙ্গহিতা মনুস্সঅৰহন্তানং তত্থ অভাৱতো. দেৱদেৱেহীতি ৱিসুদ্ধিদেৱেহি. ৱিসুদ্ধিদেৱা হি ৱুত্তনযেন ইতৰদেৱেহি সাতিসযং কীড়নাদিযোগতো ইধ ‘‘দেৱদেৱা’’তি অধিপ্পেতা, তেহি. পূজিতোতি পূজিতব্বো, পূজিতুং অৰহোতি অত্থো. এতেন ৱিসুদ্ধিদেৱেসুপি ভগৱতো অগ্গপুগ্গলতং দীপেতি. দেসেসীতি মধুৰকৰৱীকসদ্দসদিসং ব্ৰহ্মস্সৰং নিচ্ছাৰেন্তো পকাসেসি. দেৱলোকস্মিন্তি তাৱতিংসদেৱলোকে. সভাৱসামঞ্ঞলক্খণং ধাৰেতীতি ধম্মো, কুসলাদিভেদো অভিধম্মো, ইধ পন তপ্পকাসকং অভিধম্মপিটকং ‘‘ধম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. তথা হি ৱক্খতি ‘‘পিটকুত্তমে’’তি. দেৱপুৰক্খতোতি দসসহস্সচক্কৱাড়ৱাসিদিব্বব্ৰহ্মেহি পুৰক্খতো, পৰিৱাৰিতোতি অত্থো.

ননু চ ‘‘দেৱান’’ন্তি ৱচনেনেৱ দেৱপুৰক্খতভাৱো সিদ্ধোতি কিং ‘‘দেৱপুৰক্খতো’’তি ৱচনেন? নাযং দোসো. ভগৱা হি কদাচি চূড়পন্থকত্থেৰাদীনং ৱিয পৰম্মুখেপি নিসীদিত্ৱা ওভাসং ৱিস্সজ্জেত্ৱা সত্তানং সম্মুখে নিসিন্নং ৱিয দস্সেন্তো ধম্মং দেসেতি, কদাচিপি পাৰাযনিকব্ৰাহ্মণাদীনং ৱিয সম্মুখেপি নিসীদিত্ৱা অঞ্ঞেহি চ পৰিৱুতো অঞ্ঞেসম্পি ধম্মং দেসেতি, ইধ পন ন তথা, দেৱেহিযেৱ পৰিৱুতো দেৱানং দেসেতীতি দস্সনত্থং ‘‘দেৱপুৰক্খতো’’তিপি ৱত্তব্বমেৱাতি.

৪. এৱমেতস্মিং পকৰণে গাৰৱজননত্থং তেন সম্পাদেতব্বপাটৱৱিসযং অভিধম্মপিটকং দেসকাদিসম্পত্তীহি সহ ৱিভাৱেত্ৱা ইদানি যথাধিপ্পেতপকৰণাৰম্ভপযোজনাভিধানাভিধেয্যসোতুজনসমুস্সাহনকৰণপ্পকাৰানি চ ৱিভাৱেতুং ‘‘তত্থাহ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘পাটৱত্থাযা’’তি ইমিনা পকৰণাৰম্ভপযোজনং ৱুত্তং. ‘‘অভিধম্মাৱতাৰ’’ন্তি ইমিনা অভিধানাভিধেয্যানি. ‘‘মধুৰ’’ন্তিআদীহি পকৰণং ৱিসেসেতি. ‘‘সমাসেনা’’তি চ ইমিনা সোতুজনসমুস্সাহনকৰণপ্পকাৰানীতি দট্ঠব্বং. ‘‘অহ’’ন্তি কত্তুভূতং অত্তানং নিদ্দিসতি. তথা হি যো পৰো ন হোতি, সো নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতো অত্তা ‘‘অহ’’ন্তি ৱুচ্চতি.

পটুনো ভাৱো পাটৱং, তংযেৱ অত্থো পযোজনট্ঠেনাতি পাটৱত্থো, তদত্থায. তং সন্ধায ৱিৱিধনযগ্গহণসমত্থস্স সুতমযঞাণস্স উপ্পাদনত্থন্তি ৱুত্তং হোতি. সংসাৰে ভযং ইক্খন্তি, ভিন্দন্তি ৱা পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খূ, তেসং. পিটকঞ্চ তং উত্তমঞ্চাতি পিটকুত্তমং, তস্মিং পিটকুত্তমে, অভিধম্মপিটকেতি অধিপ্পাযো. তঞ্হি পৰিযত্তিভাজনত্থতো পিটকং, তীসু পিটকেসু ৱিসিট্ঠভাৱতো উত্তমঞ্চাতি পিটকুত্তমং. তত্থ পৰিযত্তিভাজনত্থতোতি পৰিযত্তিঅত্থেন চেৱ ভাজনত্থেন চ. তথা হি ‘‘মা পিটকসম্পদানেনা’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) পৰিযত্তি পিটকন্তি ৱুচ্চতি. ‘‘অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য কুদালপিটক’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২২৮; অ. নি. ৩.৭০) যং কিঞ্চি ভাজনম্পি. তস্মা ইদম্পি পৰিযাপুণিতব্বট্ঠেন পৰিযত্তি, অভিধম্মত্থানমাধাৰণত্থেন ভাজনঞ্চাতি পৰিযত্তিভাজনত্থতো পিটকন্তি ৱুচ্চতি. তেনেৱাহু –

‘‘পিটকং পিটকত্থৱিদূ,

পৰিযত্তিব্ভাজনত্থতো আহু;

তেন সমোধানেত্ৱা,

তযোপি ৱিনযাদযো ঞেয্যা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);

ৱিসিট্ঠভাৱো পনস্স লোকৱোহাৰমতিক্কম্ম যথাসভাৱৱসেন দেসনতো, ৱিসিট্ঠধম্মক্খন্ধৱিভাৱনতো চ ৱেদিতব্বো. এত্থ হি ‘‘সত্তো পুগ্গলো ভিক্খূ’’তিআদিকং লোকৱোহাৰমতিক্কম্ম ‘‘খন্ধধাতুআযতন’’ন্তিআদিনা যথাধম্মৱসেনেৱ বাহুল্লদেসনা পৱত্তা, ন ইতৰেসু ৱিয যথাৱুত্তৱোহাৰৱসেন, যতো ইদং যথাধম্মসাসনন্তি ৱুচ্চতি. সব্বসঙ্খতধম্মৱিসিট্ঠো চেত্থ পঞ্ঞাক্খন্ধো ৱিসেসতো ৱিভাৱিতো, তস্মা তিণ্ণম্পি পিটকানং বুদ্ধৱচনভাৱেপি যথাসভাৱানতিক্কমদেসনাদিতো ইদমেৱ তীসু পিটকেসু ৱিসিট্ঠন্তি যুত্তং. অপিচ ধম্মাতিৰেকধম্মৱিসেসভাৱতো চস্স ৱিসিট্ঠভাৱো ৱেদিতব্বো. অভিধম্মে হি নিপ্পদেসতো খন্ধাযতনাদিধম্মানং ৱিভত্তত্তা ইতৰদ্ৱযতো অতিৰেকতৰা, ৱিসিট্ঠা চ পাড়ি হোতি, তস্মা অতিৰেকস্স, ৱিসিট্ঠস্স চ পাড়িধম্মস্স ৱসেন ইদমেৱ তীসু পিটকেসু উত্তমন্তি ৱত্তুং ৱট্টতি. যথাৱুত্তৱিসিট্ঠভাৱযোগতোযেৱ চেতং ‘‘অভিধম্মপিটক’’ন্তি ৱুচ্চতি অভি-সদ্দস্স ৱিসিট্ঠভাৱজোতনতো. অপিচ ৱুড্ঢিমন্তাদিধম্মানং এত্থ ৱুত্তত্তা চেতং অভিধম্মপিটকং. যথাহু পোৰাণা –

‘‘যং এত্থ ৱুড্ঢিমন্তো, সলক্খণা পূজিতা পৰিচ্ছিন্না;

ৱুত্তাধিকা চ ধম্মা, অভিধম্মো তেন অক্খাতো’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমমহাসঙ্গীতিকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা);

তথা হেত্থ ‘‘ৰূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৱেতি, মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১৬০ আদযো) ৱুড্ঢিমন্তোপি ধম্মা ৱুত্তা, ‘‘ৰূপাৰম্মণং ৱা সদ্দাৰম্মণং ৱা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন আৰম্মণাদীহি লক্খিতব্বত্তা সলক্খণাপি ‘‘সেক্খা ধম্মা অসেক্খা ধম্মা, লোকুত্তৰা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন পূজিতা পূজাৰহাপি ‘‘ফস্সো হোতি, ৱেদনা হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১) নযেন সভাৱপৰিচ্ছিন্নত্তা পৰিচ্ছিন্নাপি ‘‘মহগ্গতা ধম্মা অপ্পমাণা ধম্মা (ধ. স. তিকমাতিকা ১২, দুকমাতিকা ৯৯), অনুত্তৰা ধম্মা’’তিআদিনা নযেন অধিকা ৱিসিট্ঠাপি ধম্মা ৱুত্তা, তস্মা অভি-সদ্দস্স ৱুড্ঢিআদিঅত্থেসুপি পৱত্তনতো ‘‘ৱুড্ঢিমন্তো ধম্মা এত্থা’’তিআদিনা নিব্বচনেন ইদং পিটকং ‘‘অভিধম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি. অভিধম্মং ওতৰন্তি অনেনাতি অভিধম্মাৱতাৰং নাম পকৰণং. ইমিনা পনস্স অত্থানুগতমভিধানং দস্সেতি. তু-সদ্দো পদপূৰণে. আচৰিযেন হি গাথাপদপূৰণত্থং যেভুয্যেন তত্থ তত্থ নিপাতা ৱুচ্চন্তি. যত্থ পন নেসং পযোজনৱিসেসো দিস্সতি, তত্থেৱ তমত্থং ৱক্খাম. মধুৰন্তি নিপ্পৰিযাযতো মধুৰ-সদ্দোযং জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যে ৰসৱিসেসে ৱত্ততি, ইধ পন ইট্ঠভাৱসামঞ্ঞেন অত্থব্যঞ্জনসম্পত্তি মধুৰসদ্দেন ৱুত্তা. ভৱতি হি তংসদিসস্স তং-সদ্দেনাভিধানং যথা ‘‘অগ্গিমাণৱো’’তি. তেন পন মধুৰেন যোগতো ইদম্পি মধুৰং যথা নীলগুণযোগতো নীলুপ্পলন্তি. নিপুণগম্ভীৰায ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা চেৱ অত্থসম্পত্তিযা চ অভিধম্মৱিসযং মতিং ৱড্ঢেতীতি মতিৱড্ঢনং. অথ ৱা ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা ‘‘মধুৰ’’ন্তি ৱুত্তং, অত্থসম্পত্তিযা ‘‘মতিৱড্ঢন’’ন্তি.

৫. তাড়ন্তি কুঞ্চিকং, কুঞ্চিকাসদিসন্তি অত্থো. মুয্হন্তি তেনাতি মোহো, অৱিজ্জাযেতং অধিৱচনং, মোহোযেৱ অভিধম্মমহাপুৰং পৱিসন্তানং পৱেসননিৱাৰণত্তা কৱাটভূতোতি মোহকৱাটং, তস্স. ৱিঘাটেতি, ৱিঘাটীযতি অনেনাতি ৱা ৱিঘাটনং. ননু চ অৱিজ্জাকৱাটং পঞ্ঞায উগ্ঘাটীযতি. সা হি তস্সা উজুৱিপচ্চনীকভূতাতি? সচ্চং, ইদম্পি তস্সা কাৰণভাৱেন ‘‘মোহকৱাটৱিঘাটনকৰ’’ন্তি ৱুত্তং. কাৰণকাৰণম্পি হি কাৰণৱসেন ৱুচ্চতি যথা ‘‘চোৰেহি গামো দড্ঢো, তিণেহি ভত্তং সিদ্ধ’’ন্তি.

৬. সুদুত্তৰন্তি ধম্মত্থদেসনাপটিৱেধসঙ্খাতচতুগম্ভীৰভাৱপটিসংযুত্ততায মন্দবুদ্ধীহি তৰিতুং অসক্কুণেয্যত্তা অতিদুত্তৰং, তেনেৱ চেদং মহোদধিসমানত্তা ‘‘মহোদধী’’তি ৱুত্তং. মহণ্ণৱোপি হি চতুৰাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীৰো ন সক্কা অঞ্ঞত্ৰ সিনেৰুপব্বতৰাজতো কেনচি পতিট্ঠং লদ্ধুং, এৱমিদম্পি চতুগম্ভীৰতাপটিসংযুত্তং অঞ্ঞত্ৰ তথাগতা ন কেনচি পতিট্ঠং লদ্ধুং সক্কাতি. তৰন্তানন্তি অত্থগ্গহণৱসেন উত্তৰিতুকামানং. এত্থ চ ‘‘তৰংৱা’’তি অধিকাৰৱসেন ৱত্তব্বং, ৱক্খমানং ৱা আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তৰন্তানন্তি পৰতীৰসম্পাপুণনত্থং উত্তৰন্তানং. তৰংৱাতি উড়ুম্পং ৱিয, তংসমানন্তি অত্থো. মকৰা নাম মচ্ছজাতিকা, তেসং আকৰো নিৱাসভূমীতি মকৰাকৰো, তং.

৭. অভিধম্মে নিযুত্তা আভিধম্মিকা, তেসং. হত্থসাৰং ৱিযাতি হত্থসাৰং. যথা হি মনুস্সানং বহূসু ৰতনাদীসু ৱিজ্জমানেসুপি আপদাসু চ সুখপৰিভোগত্থং হত্থে কযিৰমানং সাৰৰতনাদিকং ‘‘হত্থসাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি, এৱমিদম্পি সতিপি মহন্তে অভিধম্মপিটকে তস্স সব্বসো ৱিত্তিণ্ণতায পৰিহৰিতুং অসক্কুণেয্যত্তা তদত্থসাৰসম্পিণ্ডনৱসেন কযিৰমানং আভিধম্মিকভিক্খূনং সুখপৰিহৰণত্থায সম্পজ্জতীতি হত্থসাৰসদিসত্তা ‘‘হত্থসাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. পৱক্খামীতি পকাৰেন কথেস্সামি, অনাগতৱচনঞ্চেতং, ৱত্তমানসমীপত্তা ৱা অনাগতে ৱত্তমানূপচাৰতো ৱত্তমানৱচনং, পটিঞ্ঞানন্তৰমেৱ ৱক্খতীতি. অত্থৱসেন পকাৰেন কথেন্তোপি সদ্দৱসেন সঙ্খিপিত্ৱা কথেস্সামীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘সমাসেনা’’তি. সমসনং সংখিপনং সমাসো, তেন সমাসেন, ন ব্যাসৱসেনাতি ৱুত্তং হোতি. এত্তাৱতা চ পযোজনাভিধানাভিধেয্যসোতুজনসমুস্সাহনকৰণপ্পকাৰানি দস্সেত্ৱা ইদানি যস্মা সোতুজনসমুস্সাহনং নাম তেসং সক্কচ্চসৱনে নিযুঞ্জনং, তস্মা তে তত্থ নিযোজেন্তো আহ ‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি. সক্কচ্চসৱনপটিবদ্ধা হি সম্মাপটিপত্তীতি. তত্থ তন্তি তং মযা ৱক্খমানং অভিধম্মাৱতাৰং সুণাথ নিসামযথ. সমাহিতা সম্মা আহিতা, অৱিক্খিত্তচিত্তাতি অত্থো.

গন্থাৰম্ভকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.