২. পাসাদকম্পনৱগ্গো

১. পুব্বসুত্তং

৮২৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো হেতু, কো পচ্চযো ইদ্ধিপাদভাৱনাযা’তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তো ভৱিস্সতি. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি’’’.

‘‘ৱীৰিযসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ইতি মে ৱীৰিযং ন চ অতিলীনং ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতং ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং ভৱিস্সতি. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ইতি মে চিত্তং ন চ অতিলীনং ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতং ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং ভৱিস্সতি. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ইতি মে ৱীমংসা ন চ অতিলীনা ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তা ভৱিস্সতি. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে [অভিজ্জমানো (সী. পী. ক.)] গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসতি [পৰামসতি (সী. স্যা. কং.)] পৰিমজ্জতি; যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতি – দিব্বে চ মানুসে চ, দূৰে সন্তিকে চাতি.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি. সৰাগং ৱা চিত্তং ‘সৰাগং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ‘ৱীতৰাগং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সদোসং ৱা চিত্তং ‘সদোসং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ‘ৱীতদোসং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সমোহং ৱা চিত্তং ‘সমোহং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ‘ৱীতমোহং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সংখিত্তং ৱা চিত্তং ‘সংখিত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ‘ৱিক্খিত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; মহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘মহগ্গতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অমহগ্গতং ৱা চিত্তং ‘অমহগ্গতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সউত্তৰং ৱা চিত্তং ‘সউত্তৰং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অনুত্তৰং ৱা চিত্তং ‘অনুত্তৰং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; সমাহিতং ৱা চিত্তং ‘সমাহিতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অসমাহিতং ৱা চিত্তং ‘অসমাহিতং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘ৱিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি; অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ‘অৱিমুত্তং চিত্ত’ন্তি পজানাতি’’.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং [উপ্পাদিং (সী.)]; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত, ভোন্তো, সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা; তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন, ভোন্তো, সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা; তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে, সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খু, চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. পঠমং.

২. মহপ্ফলসুত্তং

৮২৪. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ‘ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তো ভৱিস্সতি’. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ‘ইতি মে ৱীমংসা ন চ অতিলীনা ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তা ভৱিস্সতি’. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি…পে….

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. দুতিযং.

৩. ছন্দসমাধিসুত্তং

৮২৫. ‘‘ছন্দং চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৱুচ্চতি ছন্দসমাধি. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং পহানায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৱুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খাৰা’তি. ইতি অযঞ্চ ছন্দো, অযঞ্চ ছন্দসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খাৰা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’.

‘‘ৱীৰিযং চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৱুচ্চতি ‘ৱীৰিযসমাধি’. সো অনুপ্পন্নানং…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৱুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খাৰা’তি. ইতি ইদঞ্চ ৱীৰিযং, অযঞ্চ ৱীৰিযসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খাৰা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ৱীৰিযসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’.

‘‘চিত্তং চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৱুচ্চতি ‘চিত্তসমাধি’. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৱুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খাৰা’তি. ইতি ইদঞ্চ চিত্তং, অযঞ্চ চিত্তসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খাৰা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘চিত্তসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’.

‘‘ৱীমংসং চে, ভিক্খৱে, ভিক্খু নিস্সায লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্স একগ্গতং – অযং ৱুচ্চতি ‘ৱীমংসাসমাধি’. সো অনুপ্পন্নানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং অনুপ্পাদায ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি…পে… উপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং ঠিতিযা অসম্মোসায ভিয্যোভাৱায ৱেপুল্লায ভাৱনায পাৰিপূৰিযা ছন্দং জনেতি ৱাযমতি ৱীৰিযং আৰভতি চিত্তং পগ্গণ্হাতি পদহতি. ইমে ৱুচ্চন্তি ‘পধানসঙ্খাৰা’তি. ইতি অযঞ্চ ৱীমংসা, অযঞ্চ ৱীমংসাসমাধি, ইমে চ পধানসঙ্খাৰা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’’’তি. ততিযং.

৪. মোগ্গল্লানসুত্তং

৮২৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ হেট্ঠামিগাৰমাতুপাসাদে ৱিহৰন্তি উদ্ধতা উন্নড়া চপলা মুখৰা ৱিকিণ্ণৱাচা মুট্ঠস্সতিনো অসম্পজানা অসমাহিতা ভন্তচিত্তা [ৱিব্ভন্তচিত্তা (সী. স্যা. কং.)] পাকতিন্দ্ৰিযা.

অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং মহামোগ্গল্লানং আমন্তেসি – ‘‘এতে খো, মোগ্গল্লান, সব্ৰহ্মচাৰিনো হেট্ঠামিগাৰমাতুপাসাদে ৱিহৰন্তি উদ্ধতা উন্নড়া চপলা মুখৰা ৱিকিণ্ণৱাচা মুট্ঠস্সতিনো অসম্পজানা অসমাহিতা ভন্তচিত্তা পাকতিন্দ্ৰিযা. গচ্ছ, মোগ্গল্লান, তে ভিক্খূ সংৱেজেহী’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা তথাৰূপং ইদ্ধাভিসঙ্খাৰং অভিসঙ্খাৰেসি [অভিসঙ্খৰেসি (স্যা. পী. ক.)] যথা পাদঙ্গুট্ঠকেন মিগাৰমাতুপাসাদং সঙ্কম্পেসি সম্পকম্পেসি সম্পচালেসি. অথ খো তে ভিক্খূ সংৱিগ্গা লোমহট্ঠজাতা একমন্তং অট্ঠংসু – ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত, ভো, অব্ভুতং ৱত, ভো! নিৱাতঞ্চ ৱত অযঞ্চ মিগাৰমাতুপাসাদো গম্ভীৰনেমো সুনিখাতো অচলো অসম্পকম্পী, অথ চ পন সঙ্কম্পিতো সম্পকম্পিতো সম্পচালিতো’’তি!

অথ খো ভগৱা যেন তে ভিক্খূ তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা তে ভিক্খূ ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কিং নু তুম্হে, ভিক্খৱে, সংৱিগ্গা লোমহট্ঠজাতা একমন্তং ঠিতা’’তি? ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং ভন্তে! নিৱাতঞ্চ ৱত অযঞ্চ মিগাৰমাতুপাসাদো গম্ভীৰনেমো সুনিখাতো অচলো অসম্পকম্পী, অথ চ পন সঙ্কম্পিতো সম্পকম্পিতো সম্পচালিতো’’তি! ‘‘তুম্হেৱ খো, ভিক্খৱে, সংৱেজেতুকামেন মোগ্গল্লানেন ভিক্খুনা পাদঙ্গুট্ঠকেন মিগাৰমাতুপাসাদো, সঙ্কম্পিতো সম্পকম্পিতো সম্পচালিতো. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমেসং ধম্মানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু এৱংমহিদ্ধিকো এৱংমহানুভাৱো’’তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা, ভগৱংনেত্তিকা ভগৱংপটিসৰণা. সাধু ৱত, ভন্তে, ভগৱন্তংযেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি.

‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ. চতুন্নং খো, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু এৱংমহিদ্ধিকো এৱংমহানুভাৱো. কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৱে, মোগ্গল্লানো ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ‘ইতি মে ৱীমংসা ন চ অতিলীনা ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৱিস্সতি; ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তা ভৱিস্সতি’. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু এৱংমহিদ্ধিকো এৱংমহানুভাৱো. ইমেসঞ্চ পন, ভিক্খৱে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি…পে… ইমেসঞ্চ পন, ভিক্খৱে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা মোগ্গল্লানো ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. চতুত্থং.

৫. উণ্ণাভব্ৰাহ্মণসুত্তং

৮২৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা আনন্দো কোসম্বিযং ৱিহৰতি ঘোসিতাৰামে. অথ খো উণ্ণাভো ব্ৰাহ্মণো যেনাযস্মা আনন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা আনন্দেন সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো উণ্ণাভো ব্ৰাহ্মণো আযস্মন্তং আনন্দং এতদৱোচ – ‘‘কিমত্থিযং নু খো, ভো আনন্দ, সমণে গোতমে ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি? ‘‘ছন্দপ্পহানত্থং খো, ব্ৰাহ্মণ, ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং ৱুস্সতী’’তি.

‘‘অত্থি পন, ভো আনন্দ, মগ্গো অত্থি পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি? ‘‘অত্থি খো, ব্ৰাহ্মণ, মগ্গো অত্থি পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি.

‘‘কতমো পন, ভো আনন্দ, মগ্গো কতমা পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি? ‘‘ইধ, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – অযং খো, ব্ৰাহ্মণ, মগ্গো অযং পটিপদা এতস্স ছন্দস্স পহানাযা’’তি.

‘‘এৱং সন্তে, ভো আনন্দ, সন্তকং হোতি নো অসন্তকং. ছন্দেনেৱ ছন্দং পজহিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি’’. ‘‘তেন হি, ব্ৰাহ্মণ, তঞ্ঞেৱেত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি. যথা তে খমেয্য তথা তং ব্যাকৰেয্যাসি. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, অহোসি তে পুব্বে ছন্দো ‘আৰামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আৰামগতস্স যো তজ্জো ছন্দো সো পটিপ্পস্সদ্ধো’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘অহোসি তে পুব্বে ৱীৰিযং ‘আৰামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আৰামগতস্স যং তজ্জং ৱীৰিযং তং পটিপ্পস্সদ্ধ’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘অহোসি তে পুব্বে চিত্তং ‘আৰামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আৰামগতস্স যং তজ্জং চিত্তং তং পটিপ্পস্সদ্ধ’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভো’’. ‘‘অহোসি তে পুব্বে ৱীমংসা ‘আৰামং গমিস্সামী’তি? তস্স তে আৰামগতস্স যা তজ্জা ৱীমংসা সা পটিপ্পস্সদ্ধা’’তি? ‘‘এৱং, ভো’’.

‘‘এৱমেৱ খো, ব্ৰাহ্মণ, যো সো ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো ৱুসিতৱা কতকৰণীযো ওহিতভাৰো অনুপ্পত্তসদত্থো পৰিক্খীণভৱসংযোজনো সম্মদঞ্ঞা ৱিমুত্তো, তস্স যো পুব্বে ছন্দো অহোসি অৰহত্তপ্পত্তিযা, অৰহত্তপ্পত্তে [অৰহত্তে পত্তে (সী. স্যা. কং.)] যো তজ্জো ছন্দো সো পটিপ্পস্সদ্ধো; যং পুব্বে ৱীৰিযং অহোসি অৰহত্তপ্পত্তিযা, অৰহত্তপ্পত্তে যং তজ্জং ৱীৰিযং তং পটিপ্পস্সদ্ধং; যং পুব্বে চিত্তং অহোসি অৰহত্তপ্পত্তিযা, অৰহত্তপ্পত্তে যং তজ্জং চিত্তং তং পটিপ্পস্সদ্ধং; যা পুব্বে ৱীমংসা অহোসি অৰহত্তপ্পত্তিযা, অৰহত্তপ্পত্তে যা তজ্জা ৱীমংসা সা পটিপ্পস্সদ্ধা. তং কিং মঞ্ঞসি, ব্ৰাহ্মণ, ইতি এৱং সন্তে, সন্তকং ৱা হোতি নো অসন্তকং ৱা’’তি?

‘‘অদ্ধা, ভো আনন্দ, এৱং সন্তে, সন্তকং হোতি নো অসন্তকং. অভিক্কন্তং, ভো আনন্দ, অভিক্কন্তং, ভো আনন্দ! সেয্যথাপি, ভো আনন্দ, নিক্কুজ্জিতং ৱা উক্কুজ্জেয্য, পটিচ্ছন্নং ৱা ৱিৱৰেয্য, মূড়্হস্স ৱা মগ্গং আচিক্খেয্য, অন্ধকাৰে ৱা তেলপজ্জোতং ধাৰেয্য – চক্খুমন্তো ৰূপানি দক্খন্তীতি; এৱমেৱং ভোতা আনন্দেন অনেকপৰিযাযেন ধম্মো পকাসিতো. এসাহং, ভো আনন্দ, তং ভৱন্তং গোতমং সৰণং গচ্ছামি ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ. উপাসকং মং ভৱং আনন্দো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. পঠমসমণব্ৰাহ্মণসুত্তং

৮২৮. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা মহিদ্ধিকা অহেসুং মহানুভাৱা, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা মহিদ্ধিকা ভৱিস্সন্তি মহানুভাৱা, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা মহিদ্ধিকা মহানুভাৱা, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা মহিদ্ধিকা অহেসুং মহানুভাৱা, সব্বে তে ইমেসংযেৱ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা মহিদ্ধিকা ভৱিস্সন্তি মহানুভাৱা, সব্বে তে ইমেসংযেৱ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা মহিদ্ধিকা মহানুভাৱা, সব্বে তে ইমেসংযেৱ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. ছট্ঠং.

৭. দুতিযসমণব্ৰাহ্মণসুত্তং

৮২৯. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোসুং – একোপি হুত্ৱা বহুধা অহেসুং, বহুধাপি হুত্ৱা একো অহেসুং; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানা অগমংসু, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং অকংসু, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে [অভিজ্জমানা (সী. পী. ক.)] অগমংসু, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমিংসু, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসিংসু [পৰামসিংসু (স্যা. কং. ক.)] পৰিমজ্জিংসু; যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেসুং, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোস্সন্তি – একোপি হুত্ৱা বহুধা ভৱিস্সন্তি, বহুধাপি হুত্ৱা একো ভৱিস্সন্তি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানা গমিস্সন্তি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰিস্সন্তি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গমিস্সন্তি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমিস্সন্তি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসিস্সন্তি পৰিমজ্জিস্সন্তি; যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তিস্সন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোন্তি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোন্তি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোন্তি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানা গচ্ছন্তি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোন্তি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানে গচ্ছন্তি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমন্তি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসন্তি [পৰামসন্তি (স্যা. কং.)] পৰিমজ্জন্তি; যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেন্তি, সব্বে তে চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তাতি.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অতীতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোসুং – একোপি হুত্ৱা বহুধা অহেসুং…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেসুং, সব্বে তে ইমেসংযেৱ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, অনাগতমদ্ধানং সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোস্সন্তি – একোপি হুত্ৱা বহুধা ভৱিস্সন্তি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তিস্সন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৱ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা.

‘‘যে হি কেচি ভিক্খৱে এতৰহি সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোন্তি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোন্তি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেন্তি, সব্বে তে ইমেসংযেৱ চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা’’তি. সত্তমং.

৮. ভিক্খুসুত্তং

৮৩০. ‘‘চতুন্নং, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি.

‘‘কতমেসং চতুন্নং? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. ইমেসং খো, ভিক্খৱে, চতুন্নং ইদ্ধিপাদানং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. ইদ্ধাদিদেসনাসুত্তং

৮৩১. ‘‘ইদ্ধিং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি ইদ্ধিপাদঞ্চ ইদ্ধিপাদভাৱনঞ্চ ইদ্ধিপাদভাৱনাগামিনিঞ্চ পটিপদং. তং সুণাথ.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ইদ্ধি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ইদ্ধি.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদো? যো সো, ভিক্খৱে, মগ্গো যা পটিপদা ইদ্ধিলাভায ইদ্ধিপটিলাভায সংৱত্ততি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদো.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদভাৱনা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি …পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদভাৱনা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদভাৱনাগামিনী পটিপদা? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি, সম্মাসঙ্কপ্পো, সম্মাৱাচা, সম্মাকম্মন্তো, সম্মাআজীৱো, সম্মাৱাযামো, সম্মাসতি, সম্মাসমাধি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদভাৱনাগামিনী পটিপদা’’তি. নৱমং.

১০. ৱিভঙ্গসুত্তং

৮৩২. ‘‘চত্তাৰোমে, ভিক্খৱে, ইদ্ধিপাদা ভাৱিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা’’.

‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ‘ইতি মে ছন্দো ন চ অতিলীনো ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতো ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তো ভৱিস্সতি’. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – ‘যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং যথা ৰত্তিং তথা দিৱা’. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. ৱীৰিযসমাধি…পে… চিত্তসমাধি…পে… ৱীমংসাসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি – ‘ইতি মে ৱীমংসা ন চ অতিলীনা ভৱিস্সতি, ন চ অতিপ্পগ্গহিতা ভৱিস্সতি, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ভৱিস্সতি, ন চ বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তা ভৱিস্সতি’. পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – ‘যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে; যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো; যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা’. ইতি ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অতিলীনো ছন্দো? যো, ভিক্খৱে, ছন্দো কোসজ্জসহগতো কোসজ্জসম্পযুত্তো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিলীনো ছন্দো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতো ছন্দো? যো, ভিক্খৱে, ছন্দো উদ্ধচ্চসহগতো উদ্ধচ্চসম্পযুত্তো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতো ছন্দো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ছন্দো? যো, ভিক্খৱে, ছন্দো থিনমিদ্ধসহগতো থিনমিদ্ধসম্পযুত্তো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তো ছন্দো.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তো ছন্দো? যো, ভিক্খৱে, ছন্দো বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আৰব্ভ অনুৱিক্খিত্তো অনুৱিসটো – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তো ছন্দো.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতি সুমনসিকতা সূপধাৰিতা সুপ্পটিৱিদ্ধা পঞ্ঞায. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পচ্ছাপুৰেসঞ্ঞী চ ৱিহৰতি – যথা পুৰে তথা পচ্ছা, যথা পচ্ছা তথা পুৰে.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো ৱিহৰতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ইমমেৱ কাযং উদ্ধং পাদতলা অধো কেসমত্থকা তচপৰিযন্তং পূৰং নানপ্পকাৰস্স অসুচিনো পচ্চৱেক্খতি – ‘অত্থি ইমস্মিং কাযে কেসা লোমা নখা দন্তা তচো মংসং ন্হাৰু অট্ঠি অট্ঠিমিঞ্জং ৱক্কং হদযং যকনং কিলোমকং পিহকং পপ্ফাসং অন্তং অন্তগুণং উদৰিযং কৰীসং পিত্তং সেম্হং পুব্বো লোহিতং সেদো মেদো অস্সু ৱসা খেড়ো সিঙ্ঘাণিকা লসিকা মুত্ত’ন্তি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথা অধো তথা উদ্ধং, যথা উদ্ধং তথা অধো ৱিহৰতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা ৱিহৰতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু যেহি আকাৰেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি দিৱা ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, সো তেহি আকাৰেহি তেহি লিঙ্গেহি তেহি নিমিত্তেহি ৰত্তিং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি; যেহি ৱা পন আকাৰেহি যেহি লিঙ্গেহি যেহি নিমিত্তেহি ৰত্তিং ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি, সো তেহি আকাৰেহি তেহি লিঙ্গেহি তেহি নিমিত্তেহি দিৱা ছন্দসমাধিপ্পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতং ইদ্ধিপাদং ভাৱেতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথা দিৱা তথা ৰত্তিং, যথা ৰত্তিং তথা দিৱা ৱিহৰতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতি দিৱাসঞ্ঞা স্ৱাধিট্ঠিতা. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অতিলীনং ৱীৰিযং? যং, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং কোসজ্জসহগতং কোসজ্জসম্পযুত্তং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিলীনং ৱীৰিযং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতং ৱীৰিযং? যং, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং উদ্ধচ্চসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতং ৱীৰিযং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ৱীৰিযং? যং, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং থিনমিদ্ধসহগতং থিনমিদ্ধসম্পযুত্তং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং ৱীৰিযং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং ৱীৰিযং? যং, ভিক্খৱে, ৱীৰিযং বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আৰব্ভ অনুৱিক্খিত্তং অনুৱিসটং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং ৱীৰিযং…পে….

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো আলোকসঞ্ঞা সুগ্গহিতা হোতি দিৱাসঞ্ঞা স্ৱাধিট্ঠিতা. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অতিলীনং চিত্তং? যং, ভিক্খৱে, চিত্তং কোসজ্জসহগতং কোসজ্জসম্পযুত্তং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিলীনং চিত্তং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতং চিত্তং? যং, ভিক্খৱে, চিত্তং উদ্ধচ্চসহগতং উদ্ধচ্চসম্পযুত্তং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতং চিত্তং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং চিত্তং? যং, ভিক্খৱে, চিত্তং থিনমিদ্ধসহগতং থিনমিদ্ধসম্পযুত্তং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তং চিত্তং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং চিত্তং? যং, ভিক্খৱে, চিত্তং বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আৰব্ভ অনুৱিক্খিত্তং অনুৱিসটং – ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তং চিত্তং…পে… এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অতিলীনা ৱীমংসা? যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা কোসজ্জসহগতা কোসজ্জসম্পযুত্তা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিলীনা ৱীমংসা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতা ৱীমংসা? যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা উদ্ধচ্চসহগতা উদ্ধচ্চসম্পযুত্তা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অতিপ্পগ্গহিতা ৱীমংসা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ৱীমংসা? যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা থিনমিদ্ধসহগতা থিনমিদ্ধসম্পযুত্তা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অজ্ঝত্তং সংখিত্তা ৱীমংসা.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তা ৱীমংসা? যা, ভিক্খৱে, ৱীমংসা বহিদ্ধা পঞ্চ কামগুণে আৰব্ভ অনুৱিক্খিত্তা অনুৱিসটা – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, বহিদ্ধা ৱিক্খিত্তা ৱীমংসা…পে… এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱটেন চেতসা অপৰিযোনদ্ধেন সপ্পভাসং চিত্তং ভাৱেতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোন্তি মহানিসংসা.

‘‘এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি…পে… যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতি. এৱং ভাৱিতেসু খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু চতূসু ইদ্ধিপাদেসু এৱং বহুলীকতেসু, আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি. দসমং.

পাসাদকম্পনৱগ্গো দুতিযো.

তস্সুদ্দানং –

পুব্বং মহপ্ফলং ছন্দং, মোগ্গল্লানঞ্চ উণ্ণাভং;

দ্ৱে সমণব্ৰাহ্মণা ভিক্খু, দেসনা ৱিভঙ্গেন চাতি.