৬. দুতিযভিক্খুসুত্তং
৯৯২. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘অত্থি নু খো, ভিক্খৱে, একধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো চত্তাৰো ধম্মে পৰিপূৰেতি, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত ধম্মে পৰিপূৰেন্তি, সত্ত ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা দ্ৱে ধম্মে পৰিপূৰেন্তী’’তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, একধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো চত্তাৰো ধম্মে পৰিপূৰেতি, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত ধম্মে পৰিপূৰেন্তি, সত্ত ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা দ্ৱে ধম্মে পৰিপূৰেন্তি’’.
‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, একধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো চত্তাৰো ধম্মে পৰিপূৰেতি, চত্তাৰো ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত ধম্মে পৰিপূৰেন্তি, সত্ত ধম্মা ভাৱিতা বহুলীকতা দ্ৱে ধম্মে পৰিপূৰেন্তি? আনাপানস্সতিসমাধি, ভিক্খৱে, একধম্মো ভাৱিতো বহুলীকতো চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেতি, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা ভাৱিতা বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা ভাৱিতা বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তীতি.
‘‘কথং ভাৱিতো চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি’’.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৱা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি, ৰস্সং ৱা অস্সসন্তো ‘ৰস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি…পে… সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী…পে… ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – কাযে কাযানুপস্সী, ভিক্খৱে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? কাযঞ্ঞতৰাহং, ভিক্খৱে, এতং ৱদামি, যদিদং – অস্সাসপস্সাসং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, কাযে কাযানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতিপ্পটিসংৱেদী…পে… সুখপ্পটিসংৱেদী…পে… চিত্তসঙ্খাৰপ্পটিসংৱেদী…পে… ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী, ভিক্খৱে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? ৱেদনাঞ্ঞতৰাহং, ভিক্খৱে, এতং ৱদামি, যদিদং – অস্সাসপস্সাসানং সাধুকং মনসিকাৰং. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু চিত্তপ্পটিসংৱেদী…পে… অভিপ্পমোদযং চিত্তং…পে… ‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – চিত্তে চিত্তানুপস্সী, ভিক্খৱে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? নাহং, ভিক্খৱে, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনং ৱদামি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, চিত্তে চিত্তানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু অনিচ্চানুপস্সী…পে… ৱিৰাগানুপস্সী…পে… নিৰোধানুপস্সী…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী, ভিক্খৱে, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. সো যং তং হোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সানং পহানং তং পঞ্ঞায দিস্ৱা সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.
‘‘এৱং ভাৱিতো খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি এৱং বহুলীকতো চত্তাৰো সতিপট্ঠানে পৰিপূৰেতি.
‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা কথং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তি? যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰতি – উপট্ঠিতাস্স তস্মিং সমযে ভিক্খুনো সতি হোতি অসম্মুট্ঠা. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো উপট্ঠিতা সতি হোতি অসম্মুট্ঠা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘সো তথা সতো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতি পৱিচৰতি পৰিৱীমংসমাপজ্জতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথা সতো ৱিহৰন্তো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতি পৱিচৰতি পৰিৱীমংসমাপজ্জতি – ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘তস্স তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতো পৱিচৰতো পৰিৱীমংসমাপজ্জতো আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনং. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো তং ধম্মং পঞ্ঞায পৱিচিনতো পৱিচৰতো পৰিৱীমংসমাপজ্জতো আৰদ্ধং হোতি ৱীৰিযং অসল্লীনং – ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘আৰদ্ধৱীৰিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিৰামিসা. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো আৰদ্ধৱীৰিযস্স উপ্পজ্জতি পীতি নিৰামিসা – পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি, চিত্তম্পি পস্সম্ভতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পীতিমনস্স কাযোপি পস্সম্ভতি, চিত্তম্পি পস্সম্ভতি – পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো পস্সদ্ধকাযস্স সুখিনো চিত্তং সমাধিযতি – সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘সো তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি – উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.
‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰতি – উপট্ঠিতাস্স তস্মিং সমযে ভিক্খুনো সতি হোতি অসম্মুট্ঠা. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো উপট্ঠিতা সতি হোতি অসম্মুট্ঠা – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি – সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি…পে….
সো তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু তথাসমাহিতং চিত্তং সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি – উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো আৰদ্ধো হোতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং তস্মিং সমযে ভিক্খু ভাৱেতি, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গো তস্মিং সমযে ভিক্খুনো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা এৱং বহুলীকতা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে পৰিপূৰেন্তি.
‘‘কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা কথং বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং; ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং…পে… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা এৱং বহুলীকতা ৱিজ্জাৱিমুত্তিং পৰিপূৰেন্তী’’তি. ছট্ঠং.