১. একধম্মৱগ্গো

১. একধম্মসুত্তং

৯৭৭. সাৱত্থিনিদানং. তত্ৰ খো…পে… এতদৱোচ – ‘‘একধম্মো, ভিক্খৱে, ভাৱিতো বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. কতমো একধম্মো? আনাপানস্সতি [আনাপানসতি (সী. পী.)]. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ [সতো (বহূসু) ততিযপাৰাজিকেপি] পস্সসতি. দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৱা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি; ৰস্সং ৱা অস্সসন্তো ‘ৰস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি, ৰস্সং ৱা পস্সসন্তো ‘ৰস্সং পস্সসামী’তি পজানাতি; ‘সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পীতিপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পীতিপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সুখপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সুখপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তসঙ্খাৰপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তসঙ্খাৰপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘অভিপ্পমোদযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সমাদহং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সমাদহং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘অনিচ্চানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘ৱিৰাগানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৱিৰাগানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘নিৰোধানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘নিৰোধানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি. পঠমং.

২. বোজ্ঝঙ্গসুত্তং

৯৭৮. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু আনাপানস্সতিসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং, আনাপানস্সতিসহগতং ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… আনাপানস্সতিসহগতং উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি. দুতিযং.

৩. সুদ্ধিকসুত্তং

৯৭৯. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা’’তি. ততিযং.

৪. পঠমফলসুত্তং

৯৮০. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. এৱং ভাৱিতায খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিযা এৱং বহুলীকতায দ্ৱিন্নং ফলানং অঞ্ঞতৰং ফলং পাটিকঙ্খং – দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞা, সতি ৱা উপাদিসেসে অনাগামিতা’’তি. চতুত্থং.

৫. দুতিযফলসুত্তং

৯৮১. ‘‘আনাপানস্সতি, ভিক্খৱে, ভাৱিতা বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা. কথং ভাৱিতা চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি কথং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতা খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি এৱং বহুলীকতা মহপ্ফলা হোতি মহানিসংসা.

‘‘এৱং ভাৱিতায খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিযা এৱং বহুলীকতায সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা. কতমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা? দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি; নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি. অথ মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি; নো চে দিট্ঠেৱ ধম্মে পটিকচ্চ অঞ্ঞং আৰাধেতি, নো চে মৰণকালে অঞ্ঞং আৰাধেতি. অথ পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা অন্তৰাপৰিনিব্বাযী হোতি… উপহচ্চপৰিনিব্বাযী হোতি… অসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি… সসঙ্খাৰপৰিনিব্বাযী হোতি… উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী – এৱং ভাৱিতায খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিযা এৱং বহুলীকতায ইমে সত্ত ফলা সত্তানিসংসা পাটিকঙ্খা’’তি. পঞ্চমং.

৬. অৰিট্ঠসুত্তং

৯৮২. সাৱত্থিনিদানং. তত্ৰ খো ভগৱা…পে… এতদৱোচ – ‘‘ভাৱেথ নো তুম্হে ভিক্খৱে, আনাপানস্সতি’’ন্তি? এৱং ৱুত্তে আযস্মা অৰিট্ঠো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অহং খো, ভন্তে, ভাৱেমি আনাপানস্সতি’’ন্তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৱং, অৰিট্ঠ, ভাৱেসি আনাপানস্সতি’’ন্তি? ‘‘অতীতেসু মে, ভন্তে, কামেসু কামচ্ছন্দো পহীনো, অনাগতেসু মে কামেসু কামচ্ছন্দো ৱিগতো, অজ্ঝত্তবহিদ্ধা [অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা (স্যা. কং. পী. ক.)] চ মে ধম্মেসু পটিঘসঞ্ঞা সুপ্পটিৱিনীতা. সো [সোহং (?)] সতোৱ অস্সসিস্সামি, সতোৱ পস্সসিস্সামি. এৱং খ্ৱাহং, ভন্তে, ভাৱেমি আনাপানস্সতি’’ন্তি.

‘‘‘অত্থেসা, অৰিট্ঠ, আনাপানস্সতি, নেসা নত্থী’তি ৱদামি. অপি চ, অৰিট্ঠ, যথা আনাপানস্সতি ৱিত্থাৰেন পৰিপুণ্ণা হোতি তং সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা অৰিট্ঠো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘কথঞ্চ, অৰিট্ঠ, আনাপানস্সতি ৱিত্থাৰেন পৰিপুণ্ণা হোতি? ইধ, অৰিট্ঠ, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি. দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং খো, অৰিট্ঠ, আনাপানস্সতি ৱিত্থাৰেন পৰিপুণ্ণা হোতী’’তি. ছট্ঠং.

৭. মহাকপ্পিনসুত্তং

৯৮৩. সাৱত্থিনিদানং. তেন খো পন সমযেন আযস্মা মহাকপ্পিনো ভগৱতো অৱিদূৰে নিসিন্নো হোতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. অদ্দসা খো ভগৱা আযস্মন্তং মহাকপ্পিনং অৱিদূৰে নিসিন্নং পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. দিস্ৱান ভিক্খূ আমন্তেসি –

‘‘পস্সথ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, এতস্স ভিক্খুনো কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা ফন্দিতত্তং ৱা’’তি? ‘‘যদাপি মযং, ভন্তে, তং আযস্মন্তং পস্সাম সঙ্ঘমজ্ঝে ৱা নিসিন্নং একং ৱা ৰহো নিসিন্নং, তদাপি মযং তস্স আযস্মতো ন পস্সাম কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা ফন্দিতত্তং ৱা’’তি.

‘‘যস্স, ভিক্খৱে, সমাধিস্স ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা নেৱ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা, তস্স সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সমাধিস্স নিকামলাভী অকিচ্ছলাভী অকসিৰলাভী. কতমস্স চ, ভিক্খৱে, সমাধিস্স ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা নেৱ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা?

‘‘আনাপানস্সতিসমাধিস্স, ভিক্খৱে, ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা নেৱ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা. কথং ভাৱিতে চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধিম্হি কথং বহুলীকতে নেৱ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতে চ খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধিম্হি এৱং বহুলীকতে নেৱ কাযস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা, ন চিত্তস্স ইঞ্জিতত্তং ৱা হোতি ফন্দিতত্তং ৱা’’তি. সত্তমং.

৮. পদীপোপমসুত্তং

৯৮৪. ‘‘আনাপানস্সতিসমাধি, ভিক্খৱে, ভাৱিতো বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো. কথং ভাৱিতো চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি. দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতো খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি এৱং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো.

‘‘অহম্পি সুদং, ভিক্খৱে, পুব্বেৱ সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধো বোধিসত্তোৱ সমানো ইমিনা ৱিহাৰেন বহুলং ৱিহৰামি. তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, ইমিনা ৱিহাৰেন বহুলং ৱিহৰতো নেৱ কাযো কিলমতি ন চক্খূনি; অনুপাদায চ মে আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘নেৱ মে কাযো কিলমেয্য ন চক্খূনি, অনুপাদায চ মে আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চেয্যা’তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘যে মে গেহসিতা সৰসঙ্কপ্পা তে পহীযেয্যু’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘অপ্পটিকূলঞ্চ পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘পীতিযা চ ৱিৰাগা উপেক্খকো চ ৱিহৰেয্যং সতো চ সম্পজানো, সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেয্যং, যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰীতি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো ৰূপসঞ্ঞানং সমতিক্কমা পটিঘসঞ্ঞানং অত্থঙ্গমা নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা অনন্তো আকাসোতি আকাসানঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো আকাসানঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম অনন্তং ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমতিক্কম্ম নত্থি কিঞ্চীতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, ভিক্খু চেপি আকঙ্খেয্য – ‘সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰেয্য’ন্তি, অযমেৱ আনাপানস্সতিসমাধি সাধুকং মনসি কাতব্বো.

‘‘এৱং ভাৱিতে খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধিম্হি এৱং বহুলীকতে, সুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, সা ‘অনিচ্চা’তি পজানাতি, ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি, ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি; দুক্খং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ‘সা অনিচ্চা’তি পজানাতি, ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি, ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি; অদুক্খমসুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ‘সা অনিচ্চা’তি পজানাতি, ‘অনজ্ঝোসিতা’তি পজানাতি, ‘অনভিনন্দিতা’তি পজানাতি’’.

‘‘সুখং [সো সুখং (সী. স্যা. কং. পী.) ম. নি. ৩.৩৬৪ অট্ঠকথাটীকা ওলোকেতব্বা] চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি; দুক্খং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি; অদুক্খমসুখং চে ৱেদনং ৱেদযতি, ৱিসংযুত্তো নং ৱেদযতি. সো কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি, জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি, ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তেলঞ্চ পটিচ্চ, ৱট্টিঞ্চ পটিচ্চ তেলপ্পদীপো ঝাযেয্য, তস্সেৱ তেলস্স চ ৱট্টিযা চ পৰিযাদানা অনাহাৰো নিব্বাযেয্য; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি, জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো ‘জীৱিতপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযামী’তি পজানাতি, ‘কাযস্স ভেদা উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা ইধেৱ সব্বৱেদযিতানি অনভিনন্দিতানি সীতীভৱিস্সন্তী’তি পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. ৱেসালীসুত্তং

৯৮৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খূনং অনেকপৰিযাযেন অসুভকথং কথেতি, অসুভায ৱণ্ণং ভাসতি, অসুভভাৱনায ৱণ্ণং ভাসতি.

অথ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইচ্ছামহং, ভিক্খৱে, অড্ঢমাসং পটিসল্লীযিতুং. নাম্হি কেনচি উপসঙ্কমিতব্বো, অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেনা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা নাস্সুধ কোচি ভগৱন্তং উপসঙ্কমতি, অঞ্ঞত্ৰ একেন পিণ্ডপাতনীহাৰকেন.

অথ খো তে ভিক্খূ – ‘‘ভগৱা অনেকপৰিযাযেন অসুভকথং কথেতি, অসুভায ৱণ্ণং ভাসতি, অসুভভাৱনায ৱণ্ণং ভাসতী’’তি অনেকাকাৰৱোকাৰং অসুভভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. তে ইমিনা কাযেন অট্টীযমানা [অট্টিযমানা (সী. স্যা. কং. পী. ক.)] হৰাযমানা জিগুচ্ছমানা সত্থহাৰকং পৰিযেসন্তি. দসপি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহৰন্তি, ৱীসম্পি…পে… তিংসম্পি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহৰন্তি.

অথ খো ভগৱা তস্স অড্ঢমাসস্স অচ্চযেন পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কিং নু খো, আনন্দ, তনুভূতো ৱিয ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি? ‘‘তথা হি পন, ভন্তে, ‘ভগৱা ভিক্খূনং অনেকপৰিযাযেন অসুভকথং কথেতি, অসুভায ৱণ্ণং ভাসতি, অসুভভাৱনায ৱণ্ণং ভাসতী’তি অনেকাকাৰৱোকাৰং অসুভভাৱনানুযোগমনুযুত্তা ৱিহৰন্তি. তে ইমিনা কাযেন অট্টীযমানা হৰাযমানা জিগুচ্ছমানা সত্থহাৰকং পৰিযেসন্তি. দসপি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহৰন্তি, ৱীসম্পি ভিক্খূ… তিংসম্পি ভিক্খূ একাহেন সত্থং আহৰন্তি. সাধু, ভন্তে, ভগৱা অঞ্ঞং পৰিযাযং আচিক্খতু যথাযং ভিক্খুসঙ্ঘো অঞ্ঞায সণ্ঠহেয্যা’’তি.

‘‘তেনহানন্দ, যাৱতিকা ভিক্খূ ৱেসালিং উপনিস্সায ৱিহৰন্তি তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেহী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যাৱতিকা ভিক্খূ ৱেসালিং উপনিস্সায ৱিহৰন্তি তে সব্বে উপট্ঠানসালাযং সন্নিপাতেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সন্নিপতিতো [সন্নিপাতিতো (সী.)], ভন্তে, ভিক্খুসঙ্ঘো. যস্স দানি, ভন্তে, ভগৱা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো ভগৱা যেন উপট্ঠানসালা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘অযম্পি খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৱিতো বহুলীকতো সন্তো চেৱ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতি’’.

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে ঊহতং ৰজোজল্লং, তমেনং মহাঅকালমেঘো ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি ভাৱিতো বহুলীকতো সন্তো চেৱ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতি. কথং ভাৱিতো চ, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো সন্তো চেৱ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতি?

‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতো খো, ভিক্খৱে, আনাপানস্সতিসমাধি এৱং বহুলীকতো সন্তো চেৱ পণীতো চ অসেচনকো চ সুখো চ ৱিহাৰো উপ্পন্নুপ্পন্নে চ পাপকে অকুসলে ধম্মে ঠানসো অন্তৰধাপেতি ৱূপসমেতী’’তি. নৱমং.

১০. কিমিলসুত্তং

৯৮৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কিমিলাযং [কিম্বিলাযং (সী. পী.)] ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে. তত্ৰ খো ভগৱা আযস্মন্তং কিমিলং আমন্তেসি – ‘‘কথং ভাৱিতো নু খো, কিমিল, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’তি?

এৱং ৱুত্তে আযস্মা কিমিলো তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো ভগৱা…পে… ততিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং কিমিলং আমন্তেসি – ‘‘কথং ভাৱিতো নু খো, কিমিল, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’তি? ততিযম্পি খো আযস্মা কিমিলো তুণ্হী অহোসি.

এৱং ৱুত্তে আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো! যং ভগৱা আনাপানস্সতিসমাধিং ভাসেয্য. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি.

‘‘তেনহানন্দ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘কথং ভাৱিতো চ, আনন্দ, আনাপানস্সতিসমাধি কথং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো? ইধানন্দ, ভিক্খু অৰঞ্ঞগতো ৱা ৰুক্খমূলগতো ৱা সুঞ্ঞাগাৰগতো ৱা নিসীদতি পল্লঙ্কং আভুজিত্ৱা উজুং কাযং পণিধায পৰিমুখং সতিং উপট্ঠপেত্ৱা. সো সতোৱ অস্সসতি, সতোৱ পস্সসতি…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি. এৱং ভাৱিতো খো, আনন্দ, আনাপানস্সতিসমাধি এৱং বহুলীকতো মহপ্ফলো হোতি মহানিসংসো’’.

‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু দীঘং ৱা অস্সসন্তো ‘দীঘং অস্সসামী’তি পজানাতি, দীঘং ৱা পস্সসন্তো ‘দীঘং পস্সসামী’তি পজানাতি; ৰস্সং ৱা অস্সসন্তো ‘ৰস্সং অস্সসামী’তি পজানাতি, ৰস্সং ৱা পস্সসন্তো ‘ৰস্সং পস্সসামী’তি পজানাতি; ‘সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সব্বকাযপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পস্সম্ভযং কাযসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – কাযে কাযানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? কাযঞ্ঞতৰাহং, আনন্দ, এতং ৱদামি যদিদং – অস্সাসপস্সাসং. তস্মাতিহানন্দ, কাযে কাযানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু ‘পীতিপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পীতিপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘সুখপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘সুখপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘চিত্তসঙ্খাৰপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তসঙ্খাৰপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; ‘পস্সম্ভযং চিত্তসঙ্খাৰং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? ৱেদনাঞ্ঞতৰাহং, আনন্দ, এতং ৱদামি, যদিদং – অস্সাসপস্সাসানং [অস্সাসপস্সাসং (পী. ক.) ম. নি. ৩.১৪৫] সাধুকং মনসিকাৰং. তস্মাতিহানন্দ, ৱেদনাসু ৱেদনানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু ‘চিত্তপ্পটিসংৱেদী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘চিত্তপ্পটিসংৱেদী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি; অভিপ্পমোদযং চিত্তং…পে… সমাদহং চিত্তং…পে… ‘ৱিমোচযং চিত্তং অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘ৱিমোচযং চিত্তং পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – চিত্তে চিত্তানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. তং কিস্স হেতু? নাহং, আনন্দ, মুট্ঠস্সতিস্স অসম্পজানস্স আনাপানস্সতিসমাধিভাৱনং ৱদামি. তস্মাতিহানন্দ, চিত্তে চিত্তানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

‘‘যস্মিং সমযে, আনন্দ, ভিক্খু ‘অনিচ্চানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি…পে… ৱিৰাগানুপস্সী…পে… নিৰোধানুপস্সী…পে… ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী অস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি, ‘পটিনিস্সগ্গানুপস্সী পস্সসিস্সামী’তি সিক্খতি – ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী, আনন্দ, ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং. সো যং তং হোতি অভিজ্ঝাদোমনস্সানং পহানং তং পঞ্ঞায দিস্ৱা সাধুকং অজ্ঝুপেক্খিতা হোতি. তস্মাতিহানন্দ, ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ভিক্খু তস্মিং সমযে ৱিহৰতি আতাপী সম্পজানো সতিমা, ৱিনেয্য লোকে অভিজ্ঝাদোমনস্সং.

‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, চতুমহাপথে [চাতুম্মহাপথে (সী. স্যা. কং.)] মহাপংসুপুঞ্জো. পুৰত্থিমায চেপি দিসাযং আগচ্ছেয্য সকটং ৱা ৰথো ৱা, উপহনতেৱ তং পংসুপুঞ্জং; পচ্ছিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য…পে… উত্তৰায চেপি দিসায…পে… দক্খিণায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য সকটং ৱা ৰথো ৱা, উপহনতেৱ তং পংসুপুঞ্জং. এৱমেৱ খো, আনন্দ, ভিক্খু কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰন্তোপি উপহনতেৱ পাপকে অকুসলে ধম্মে; ৱেদনাসু…পে… চিত্তে…পে… ধম্মেসু ধম্মানুপস্সী ৱিহৰন্তোপি উপহনতেৱ পাপকে অকুসলে ধম্মে’’তি. দসমং.

একধম্মৱগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

একধম্মো চ বোজ্ঝঙ্গো, সুদ্ধিকঞ্চ দুৱে ফলা;

অৰিট্ঠো কপ্পিনো দীপো, ৱেসালী কিমিলেন চাতি.