২. দুতিযগমনৱগ্গো
১. ৱাতসুত্তং
২২৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৱে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৱাতা ৱাযন্তি, ন নজ্জো সন্দন্তি, ন গব্ভিনিযো ৱিজাযন্তি, ন চন্দিমসূৰিযা উদেন্তি ৱা অপেন্তি ৱা, এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি? ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি, ৰূপং উপাদায, ৰূপং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৱাতা ৱাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’তি. ৱেদনায সতি…পে… সঞ্ঞায সতি…পে… সঙ্খাৰেসু সতি… ৱিঞ্ঞাণে সতি, ৱিঞ্ঞাণং উপাদায, ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৱাতা ৱাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ন ৱাতা ৱাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ন ৱাতা ৱাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য ‘ন ৱাতা ৱাযন্তি…পে… এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘ন ৱাতা ৱাযন্তি, ন নজ্জো সন্দন্তি, ন গব্ভিনিযো ৱিজাযন্তি, ন চন্দিমসূৰিযা উদেন্তি ৱা অপেন্তি ৱা, এসিকট্ঠাযিট্ঠিতা’’’তি. পঠমং.
২২৫-২৪০. (পুৰিমৱগ্গে ৱিয অট্ঠাৰস ৱেয্যাকৰণানি ৱিত্থাৰেতব্বানীতি.) সত্তৰসমং.
১৮. নেৱহোতিননহোতিসুত্তং
২৪১. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৱে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৱ হোতি ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি? ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি, ৰূপং উপাদায, ৰূপং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৱ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’তি. ৱেদনায সতি… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খাৰেসু সতি… ৱিঞ্ঞাণে সতি, ৱিঞ্ঞাণং উপাদায, ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৱ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘নেৱ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৱ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা … সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘নেৱ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘নেৱ হোতি, ন ন হোতি তথাগতো পৰং মৰণা’’’তি. অট্ঠাৰসমং.
১৯. ৰূপীঅত্তাসুত্তং
২৪২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৱে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ৰূপী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি, ৰূপং উপাদায, ৰূপং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ৰূপী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণা’তি. ৱেদনায সতি…পে… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খাৰেসু সতি… ৱিঞ্ঞাণে সতি, ৱিঞ্ঞাণং উপাদায, ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ৰূপী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘ৰূপী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ৰূপী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘ৱেদনা…পে… ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘ৰূপী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি. একূনৱীসতিমং.
২০. অৰূপীঅত্তাসুত্তং
২৪৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘কিস্মিং নু খো, ভিক্খৱে, সতি, কিং উপাদায, কিং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অৰূপী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? (পেয্যালো) ৱীসতিমং.
২১. ৰূপীচঅৰূপীচঅত্তাসুত্তং
২৪৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপী চ অৰূপী চ অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি…পে…. একৱীসতিমং.
২২. নেৱৰূপীনাৰূপীঅত্তাসুত্তং
২৪৫. ‘‘নেৱ ৰূপী নাৰূপী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি…পে…. বাৱীসতিমং.
২৩. একন্তসুখীসুত্তং
২৪৬. ‘‘একন্তসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি…পে…. তেৱীসতিমং.
২৪. একন্তদুক্খীসুত্তং
২৪৭. ‘‘একন্তদুক্খী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি…পে…. চতুৱীসতিমং.
২৫. সুখদুক্খীসুত্তং
২৪৮. ‘‘সুখদুক্খী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি…পে…. পঞ্চৱীসতিমং.
২৬. অদুক্খমসুখীসুত্তং
২৪৯. ‘‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’তি? ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা…পে… ‘‘ৰূপে খো, ভিক্খৱে, সতি, ৰূপং উপাদায, ৰূপং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’তি. ৱেদনায সতি… সঞ্ঞায সতি… সঙ্খাৰেসু সতি… ৱিঞ্ঞাণে সতি, ৱিঞ্ঞাণং উপাদায, ৱিঞ্ঞাণং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ৱিপৰিণামধম্মং, অপি নু তং অনুপাদায এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জেয্য – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, দুক্খে সতি, দুক্খং উপাদায, দুক্খং অভিনিৱিস্স এৱং দিট্ঠি উপ্পজ্জতি – ‘অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি অৰোগো পৰং মৰণা’’’তি. ছব্বীসতিমং.
দুতিযপেয্যালো.
তস্সুদ্দানং –
ৱাতং এতং মম সো, অত্তা নো চ মে সিযা;
নত্থি কৰোতো হেতু চ, মহাদিট্ঠেন অট্ঠমং.
সস্সতো অসস্সতো চেৱ, অন্তানন্তৱা চ ৱুচ্চতি;
তং জীৱং অঞ্ঞং জীৱঞ্চ, তথাগতেন চত্তাৰো.
ৰূপী অত্তা হোতি, অৰূপী চ অত্তা হোতি;
ৰূপী চ অৰূপী চ অত্তা হোতি;
নেৱ ৰূপী নাৰূপী অত্তা হোতি, একন্তসুখী অত্তা হোতি.
একন্তদুক্খী অত্তা হোতি, সুখদুক্খী অত্তা হোতি;
অদুক্খমসুখী অত্তা হোতি, অৰোগো পৰং মৰণাতি;
ইমে ছব্বীসতি সুত্তা, দুতিযৱাৰেন দেসিতা.