৭. খজ্জনীযসুত্তং

৭৯. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰমানা অনুস্সৰন্তি সব্বেতে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে অনুস্সৰন্তি এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰং. কতমে পঞ্চ? ‘এৱংৰূপো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৱা হি, ভিক্খৱে, অনুস্সৰমানো ৰূপংযেৱ অনুস্সৰতি. ‘এৱংৱেদনো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৱা হি, ভিক্খৱে, অনুস্সৰমানো ৱেদনংযেৱ অনুস্সৰতি. ‘এৱংসঞ্ঞো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি… ‘এৱংসঙ্খাৰো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি… ‘এৱংৱিঞ্ঞাণো অহোসিং অতীতমদ্ধান’ন্তি – ইতি ৱা হি, ভিক্খৱে, অনুস্সৰমানো ৱিঞ্ঞাণমেৱ অনুস্সৰতি’’.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং ৱদেথ? ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি. কেন ৰুপ্পতি? সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতি, জিঘচ্ছাযপি ৰুপ্পতি, পিপাসাযপি ৰুপ্পতি, ডংসমকসৱাতাতপসৰীসপসম্ফস্সেনপি [… সিৰিংসপসম্ফস্সেনপি (সী. পী.)] ৰুপ্পতি. ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱেদনং ৱদেথ? ৱেদযতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱেদনা’তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ ৱেদযতি? সুখম্পি ৱেদযতি, দুক্খম্পি ৱেদযতি, অদুক্খমসুখম্পি ৱেদযতি. ৱেদযতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱেদনা’তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সঞ্ঞং ৱদেথ? সঞ্জানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঞ্ঞা’তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সঞ্জানাতি? নীলম্পি সঞ্জানাতি, পীতকম্পি সঞ্জানাতি, লোহিতকম্পি সঞ্জানাতি, ওদাতম্পি সঞ্জানাতি. সঞ্জানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঞ্ঞা’তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰে ৱদেথ? সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঙ্খাৰা’তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি? ৰূপং ৰূপত্তায [ৰূপত্থায (ক.)] সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, ৱেদনং ৱেদনত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, সঞ্ঞং সঞ্ঞত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, সঙ্খাৰে সঙ্খাৰত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি, ৱিঞ্ঞাণং ৱিঞ্ঞাণত্তায সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তি. সঙ্খতমভিসঙ্খৰোন্তীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘সঙ্খাৰা’তি ৱুচ্চতি.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং ৱদেথ? ৱিজানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱুচ্চতি. কিঞ্চ ৱিজানাতি? অম্বিলম্পি ৱিজানাতি, তিত্তকম্পি ৱিজানাতি, কটুকম্পি ৱিজানাতি, মধুৰম্পি ৱিজানাতি, খাৰিকম্পি ৱিজানাতি, অখাৰিকম্পি ৱিজানাতি, লোণিকম্পি ৱিজানাতি, অলোণিকম্পি ৱিজানাতি. ৱিজানাতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ৱুচ্চতি.

‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ইতি পটিসঞ্চিক্খতি – ‘অহং খো এতৰহি ৰূপেন খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৰূপেন খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰূপেন খজ্জামি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৰূপং অভিনন্দেয্যং, অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৰূপেন খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৰূপেন খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতস্মিং ৰূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতৰহি ৱেদনায খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৱেদনায খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায খজ্জামি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৱেদনং অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৱেদনায খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতায ৱেদনায অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱেদনং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নায ৱেদনায নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতৰহি সঞ্ঞায খজ্জামি…পে… অহং খো এতৰহি সঙ্খাৰেহি খজ্জামি. অতীতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ সঙ্খাৰেহি খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেহি সঙ্খাৰেহি খজ্জামীতি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতে সঙ্খাৰে অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ সঙ্খাৰেহি খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেহি সঙ্খাৰেহি খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতেসু সঙ্খাৰেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে সঙ্খাৰে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খাৰানং নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘‘অহং খো এতৰহি ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জামি. অতীতম্পি অদ্ধানং এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জিং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জামি. অহঞ্চেৱ খো পন অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং অভিনন্দেয্যং; অনাগতম্পাহং অদ্ধানং এৱমেৱ ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জেয্যং, সেয্যথাপি এতৰহি পচ্চুপ্পন্নেন ৱিঞ্ঞাণেন খজ্জামী’তি. সো ইতি পটিসঙ্খায অতীতস্মিং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা … সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো অপচিনাতি, নো আচিনাতি; পজহতি [নো (সী.)], ন উপাদিযতি; ৱিসিনেতি [নো (সী.)], ন উস্সিনেতি; ৱিধূপেতি [নো (সী.)], ন সন্ধূপেতি. কিঞ্চ অপচিনাতি, নো আচিনাতি? ৰূপং অপচিনাতি, নো আচিনাতি; ৱেদনং … সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অপচিনাতি, নো আচিনাতি. কিঞ্চ পজহতি, ন উপাদিযতি? ৰূপং পজহতি, ন উপাদিযতি; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং পজহতি, ন উপাদিযতি. কিঞ্চ ৱিসিনেতি, ন উস্সিনেতি? ৰূপং ৱিসিনেতি, ন উস্সিনেতি; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিসিনেতি, ন উস্সিনেতি. কিঞ্চ ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি? ৰূপং ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং ৱিধূপেতি, ন সন্ধূপেতি.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খাৰেসুপি… ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি.

‘‘অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি, অপচিনিত্ৱা ঠিতো নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি, পজহিত্ৱা ঠিতো নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি, ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি. ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি? অপচিনিত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি; অপচিনিত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱাচিনাতি ন অপচিনাতি. অপচিনিত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি? পজহিত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি; পজহিত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱ পজহতি ন উপাদিযতি. পজহিত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি? ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি; ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱ ৱিসিনেতি ন উস্সিনেতি. ৱিসিনেত্ৱা ঠিতো কিঞ্চ নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি? ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো ৰূপং নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি; ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং নেৱ ৱিধূপেতি ন সন্ধূপেতি. ৱিধূপেত্ৱা ঠিতো এৱংৱিমুত্তচিত্তং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুং সইন্দা দেৱা সব্ৰহ্মকা সপজাপতিকা আৰকাৱ নমস্সন্তি –

‘‘নমো তে পুৰিসাজঞ্ঞ, নমো তে পুৰিসুত্তম;

যস্স তে নাভিজানাম, যম্পি নিস্সায ঝাযসী’’তি. সত্তমং;