৬. উপযৱগ্গো

১. উপযসুত্তং

৫৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘উপযো [উপাযো (বহূসু)], ভিক্খৱে, অৱিমুত্তো, অনুপযো ৱিমুত্তো. ৰূপুপযং [ৰূপূপাযং (সী. স্যা. কং.), ৰূপুপাযং (পী. ক.)] ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, ৰূপাৰম্মণং ৰূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য. ৱেদনুপযং ৱা…পে… সঞ্ঞুপযং ৱা…পে… সঙ্খাৰুপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, সঙ্খাৰাৰম্মণং সঙ্খাৰপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য’’.

‘‘যো, ভিক্খৱে, এৱং ৱদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্ৰ ৰূপা অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি ৱিঞ্ঞাণস্স আগতিং ৱা গতিং ৱা চুতিং ৱা উপপত্তিং ৱা ৱুদ্ধিং ৱা ৱিৰূড়্হিং ৱা ৱেপুল্লং ৱা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘ৰূপধাতুযা চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৰাগো পহীনো হোতি. ৰাগস্স পহানা ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণং পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. ৱেদনাধাতুযা চে, ভিক্খৱে… সঞ্ঞাধাতুযা চে ভিক্খৱে… সঙ্খাৰধাতুযা চে ভিক্খৱে… ৱিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৰাগো পহীনো হোতি. ৰাগস্স পহানা ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণং পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং অনভিসঙ্খচ্চৱিমুত্তং. ৱিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পৰিতস্সতি. অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.

২. বীজসুত্তং

৫৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চিমানি, ভিক্খৱে, বীজজাতানি. কতমানি পঞ্চ? মূলবীজং, খন্ধবীজং, অগ্গবীজং, ফলুবীজং, বীজবীজঞ্ঞেৱ পঞ্চমং. ইমানি চস্সু, ভিক্খৱে, পঞ্চ বীজজাতানি অখণ্ডানি অপূতিকানি অৱাতাতপহতানি সাৰাদানি [সাৰাদাযীনি (কত্থচি)] সুখসযিতানি, পথৱী [পঠৱী (সী. স্যা. কং. পী.)] চ নাস্স, আপো চ নাস্স; অপি নুমানি [অপি নু ইমানি (সী. পী.)], ভিক্খৱে, পঞ্চ বীজজাতানি ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্যু’’ন্তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ইমানি চস্সু, ভিক্খৱে, পঞ্চ বীজজাতানি অখণ্ডানি…পে… সুখসযিতানি, পথৱী চ অস্স, আপো চ অস্স; অপি নুমানি, ভিক্খৱে, পঞ্চ বীজজাতানি ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্যু’’ন্তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পথৱীধাতু, এৱং চতস্সো ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো দট্ঠব্বা. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, আপোধাতু, এৱং নন্দিৰাগো দট্ঠব্বো. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পঞ্চ বীজজাতানি, এৱং ৱিঞ্ঞাণং সাহাৰং দট্ঠব্বং’’.

‘‘ৰূপুপযং, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, ৰূপাৰম্মণং ৰূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য. ৱেদনুপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য…পে… সঞ্ঞুপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য…পে… সঙ্খাৰুপযং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, সঙ্খাৰাৰম্মণং সঙ্খাৰপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য.

‘‘ৰূপধাতুযা চেৱ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৰাগো পহীনো হোতি. ৰাগস্স পহানা ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণং পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. ৱেদনাধাতুযা চে… সঞ্ঞাধাতুযা চে… সঙ্খাৰধাতুযা চে… ৱিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো ৰাগো পহীনো হোতি. ৰাগস্স পহানা ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণং পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং অনভিসঙ্খচ্চৱিমুত্তং. ৱিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পৰিতস্সতি. অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. দুতিযং.

৩. উদানসুত্তং

৫৫. সাৱত্থিনিদানং. তত্ৰ খো ভগৱা উদানং উদানেসি – ‘‘‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতী’তি – এৱং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি. এৱং ৱুত্তে, অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘যথা কথং পন, ভন্তে, ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতী’তি – এৱং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি?

‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং.

‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চং ৱেদনং ‘অনিচ্চা ৱেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চং সঞ্ঞং ‘অনিচ্চা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চে সঙ্খাৰে ‘অনিচ্চা সঙ্খাৰা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘দুক্খং ৰূপং ‘দুক্খং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, দুক্খং ৱেদনং… দুক্খং সঞ্ঞং… দুক্খে সঙ্খাৰে… দুক্খং ৱিঞ্ঞাণং ‘দুক্খং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘অনত্তং ৰূপং ‘অনত্তা ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তং ৱেদনং ‘অনত্তা ৱেদনা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তং সঞ্ঞং ‘অনত্তা সঞ্ঞা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তে সঙ্খাৰে ‘অনত্তা সঙ্খাৰা’তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, অনত্তং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনত্তা ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘সঙ্খতং ৰূপং ‘সঙ্খতং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি, সঙ্খতং ৱেদনং… সঙ্খতং সঞ্ঞং… সঙ্খতে সঙ্খাৰে… সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৰূপং ৱিভৱিস্সতীতি যথাভূতং নপ্পজানাতি. ৱেদনা ৱিভৱিস্সতি… সঞ্ঞা ৱিভৱিস্সতি… সঙ্খাৰা ৱিভৱিস্সন্তি… ৱিঞ্ঞাণং ৱিভৱিস্সতীতি যথাভূতং নপ্পজানাতি.

‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খু, অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… ন ৱেদনং… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি.

‘‘সো অনিচ্চং ৰূপং ‘অনিচ্চং ৰূপ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. অনিচ্চং ৱেদনং… অনিচ্চং সঞ্ঞং… অনিচ্চে সঙ্খাৰে… অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণং ‘অনিচ্চং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. দুক্খং ৰূপং…পে… দুক্খং ৱিঞ্ঞাণং… অনত্তং ৰূপং…পে… অনত্তং ৱিঞ্ঞাণং… সঙ্খতং ৰূপং…পে… সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণং ‘সঙ্খতং ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি যথাভূতং পজানাতি. ৰূপং ৱিভৱিস্সতীতি যথাভূতং পজানাতি. ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং ৱিভৱিস্সতীতি যথাভূতং পজানাতি.

‘‘সো ৰূপস্স ৱিভৱা, ৱেদনায ৱিভৱা, সঞ্ঞা ৱিভৱা, সঙ্খাৰানং ৱিভৱা, ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিভৱা, এৱং খো, ভিক্খু, ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতী’তি – এৱং অধিমুচ্চমানো ভিক্খু ছিন্দেয্য ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি. ‘‘এৱং অধিমুচ্চমানো, ভন্তে, ভিক্খু ছিন্দেয্য ওৰম্ভাগিযানি সংযোজনানী’’তি.

‘‘কথং পন, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতী’’তি? ‘‘ইধ, ভিক্খু, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অতসিতাযে ঠানে তাসং আপজ্জতি. তাসো হেসো [হেসা (ক.)] ভিক্খু অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স – ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খু, অৰিযসাৱকো অতসিতাযে ঠানে ন তাসং আপজ্জতি. ন হেসো [ন হেসা (ক.)], ভিক্খু, তাসো সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স – ‘নো চস্সং, নো চ মে সিযা, নাভৱিস্স, ন মে ভৱিস্সতী’তি. ৰূপুপযং ৱা, ভিক্খু, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, ৰূপাৰম্মণং ৰূপপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য. ৱেদনুপযং ৱা, ভিক্খু… সঞ্ঞুপযং ৱা, ভিক্খু… সঙ্খাৰুপযং ৱা, ভিক্খু, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠেয্য, সঙ্খাৰাৰম্মণং সঙ্খাৰপ্পতিট্ঠং নন্দূপসেচনং ৱুদ্ধিং ৱিৰূড়্হিং ৱেপুল্লং আপজ্জেয্য.

‘‘যো [সো (সব্বত্থ)] ভিক্খু এৱং ৱদেয্য – ‘অহমঞ্ঞত্ৰ ৰূপা, অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনায, অঞ্ঞত্ৰ সঞ্ঞায, অঞ্ঞত্ৰ সঙ্খাৰেহি ৱিঞ্ঞাণস্স আগতিং ৱা গতিং ৱা চুতিং ৱা উপপত্তিং ৱা ৱুদ্ধিং ৱা ৱিৰূড়্হিং ৱা ৱেপুল্লং ৱা পঞ্ঞাপেস্সামী’তি, নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘ৰূপধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো ৰাগো পহীনো হোতি. ৰাগস্স পহানা ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণং পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. ৱেদনাধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো… সঞ্ঞাধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো… সঙ্খাৰধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো… ৱিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খু, ভিক্খুনো ৰাগো পহীনো হোতি. ৰাগস্স পহানা ৱোচ্ছিজ্জতাৰম্মণং পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স ন হোতি. তদপ্পতিট্ঠিতং ৱিঞ্ঞাণং অৱিৰূড়্হং অনভিসঙ্খাৰঞ্চ ৱিমুত্তং. ৱিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পৰিতস্সতি. অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতি. এৱং খো, ভিক্খু, জানতো এৱং পস্সতো অনন্তৰা আসৱানং খযো হোতী’’তি. ততিযং.

৪. উপাদানপৰিপৱত্তসুত্তং

৫৬. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, উপাদানক্খন্ধা. কতমে পঞ্চ? ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. যাৱকীৱঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চতুপৰিৱট্টং যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চতুপৰিৱট্টং যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং, অথাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে…পে… সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং’’.

‘‘কথঞ্চ চতুপৰিৱট্টং? ৰূপং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৰূপসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৰূপনিৰোধং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং; ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অব্ভঞ্ঞাসিং, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অব্ভঞ্ঞাসিং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং? চত্তাৰো চ মহাভূতা চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৰূপং. আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো; আহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰূপনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৰূপং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৰূপং অভিঞ্ঞায…পে… এৱং ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায, ৰূপস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তা তে সুৱিমুত্তা. যে সুৱিমুত্তা তে কেৱলিনো. যে কেৱলিনো ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱেদনা? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা, সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা, ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা, জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা, কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা, মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱেদনং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনাসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনানিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনানিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৱেদনায নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱেদনং অভিঞ্ঞায…পে… এৱং ৱেদনানিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায…পে… ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সঞ্ঞা? ছযিমে, ভিক্খৱে, সঞ্ঞাকাযা – ৰূপসঞ্ঞা, সদ্দসঞ্ঞা, গন্ধসঞ্ঞা, ৰসসঞ্ঞা, ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা, ধম্মসঞ্ঞা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, সঞ্ঞা. ফস্সসমুদযা সঞ্ঞাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা সঞ্ঞানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঞ্ঞানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি…পে… ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা? ছযিমে, ভিক্খৱে, চেতনাকাযা – ৰূপসঞ্চেতনা, সদ্দসঞ্চেতনা, গন্ধসঞ্চেতনা, ৰসসঞ্চেতনা, ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা, ধম্মসঞ্চেতনা. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. ফস্সসমুদযা সঙ্খাৰসমুদযো; ফস্সনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্খাৰনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং সঙ্খাৰে অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায সঙ্খাৰানং নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং সঙ্খাৰে অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায সঙ্খাৰানং নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তা, তে সুৱিমুত্তা. যে সুৱিমুত্তা, তে কেৱলিনো. যে কেৱলিনো ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণকাযা – চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযৱিঞ্ঞাণং, মনোৱিঞ্ঞাণং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং. নামৰূপসমুদযা ৱিঞ্ঞাণসমুদযো; নামৰূপনিৰোধা ৱিঞ্ঞাণনিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তা, তে সুৱিমুত্তা. যে সুৱিমুত্তা, তে কেৱলিনো. যে কেৱলিনো ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনাযা’’তি. চতুত্থং.

৫. সত্তট্ঠানসুত্তং

৫৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সত্তট্ঠানকুসলো, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিৱিধূপপৰিক্খী ইমস্মিং ধম্মৱিনযে কেৱলী ৱুসিতৱা উত্তমপুৰিসোতি ৱুচ্চতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্তট্ঠানকুসলো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপং পজানাতি, ৰূপসমুদযং পজানাতি, ৰূপনিৰোধং পজানাতি, ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি; ৰূপস্স অস্সাদং পজানাতি, ৰূপস্স আদীনৱং পজানাতি, ৰূপস্স নিস্সৰণং পজানাতি; ৱেদনং পজানাতি … সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানাতি; ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদং পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱং পজানাতি, ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং পজানাতি.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপং? চত্তাৰো চ মহাভূতা, চতুন্নঞ্চ মহাভূতানং উপাদায ৰূপং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৰূপং. আহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো; আহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৰূপনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যং ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰূপস্স অস্সাদো. যং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৰূপস্স আদীনৱো. যো ৰূপস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৰূপং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৱং ৰূপস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপস্স আদীনৱং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপস্স নিস্সৰণং অভিঞ্ঞায ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৰূপং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৱং ৰূপস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপস্স আদীনৱং অভিঞ্ঞায, এৱং ৰূপস্স নিস্সৰণং অভিঞ্ঞায ৰূপস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তা, তে সুৱিমুত্তা. যে সুৱিমুত্তা, তে কেৱলিনো. যে কেৱলিনো ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, ৱেদনা? ছযিমে, ভিক্খৱে, ৱেদনাকাযা – চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ৱেদনা. ফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো; ফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ৱেদনানিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৱেদনায অস্সাদো. যা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা – অযং ৱেদনায আদীনৱো. যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৱেদনায নিস্সৰণং.

‘‘যে হি, কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱেদনং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনাসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনানিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনানিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৱং ৱেদনায অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনায আদীনৱং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱেদনায নিস্সৰণং অভিঞ্ঞায ৱেদনায নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱেদনং অভিঞ্ঞায…পে… ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা? ছযিমে, ভিক্খৱে, চেতনাকাযা – ৰূপসঞ্চেতনা, সদ্দসঞ্চেতনা, গন্ধসঞ্চেতনা, ৰসসঞ্চেতনা, ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা, ধম্মসঞ্চেতনা. ইমে ৱুচ্চন্তি ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা. ফস্সসমুদযা সঙ্খাৰসমুদযো; ফস্সনিৰোধা সঙ্খাৰনিৰোধো. অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সঙ্খাৰনিৰোধগামিনী পটিপদা, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.

‘‘যং সঙ্খাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং সঙ্খাৰানং অস্সাদো. যে সঙ্খাৰা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা – অযং সঙ্খাৰানং আদীনৱো. যো সঙ্খাৰেসু ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং সঙ্খাৰানং নিস্সৰণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং সঙ্খাৰে অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায…পে… সঙ্খাৰানং নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি…পে… ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায.

‘‘যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং – অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং অভিঞ্ঞায ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্না, তে সুপ্পটিপন্না. যে সুপ্পটিপন্না, তে ইমস্মিং ধম্মৱিনযে গাধন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণসমুদযং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং অভিঞ্ঞায; এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱং অভিঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং অভিঞ্ঞায ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তা, তে সুৱিমুত্তা. যে সুৱিমুত্তা, তে কেৱলিনো. যে কেৱলিনো ৱট্টং তেসং নত্থি পঞ্ঞাপনায. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু সত্তট্ঠানকুসলো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিৱিধূপপৰিক্খী হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ধাতুসো উপপৰিক্খতি, আযতনসো উপপৰিক্খতি, পটিচ্চসমুপ্পাদসো উপপৰিক্খতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিৱিধূপপৰিক্খী হোতি. সত্তট্ঠানকুসলো, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিৱিধূপপৰিক্খী, ইমস্মিং ধম্মৱিনযে কেৱলী ৱুসিতৱা ‘উত্তমপুৰিসো’তি ৱুচ্চতী’’তি. পঞ্চমং.

৬. সম্মাসম্বুদ্ধসুত্তং

৫৮. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৰূপস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি. ভিক্খুপি, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাৱিমুত্তো ৰূপস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি.

‘‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱেদনায নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি. ভিক্খুপি, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাৱিমুত্তো ৱেদনায নিব্বিদা…পে… পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি.

‘‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং… ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি. ভিক্খুপি, ভিক্খৱে, পঞ্ঞাৱিমুত্তো ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদা ৱিৰাগা নিৰোধা অনুপাদা ৱিমুত্তো পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ৱুচ্চতি.

‘‘তত্ৰ খো, ভিক্খৱে, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (সী.), অধিপ্পাযসো (স্যা. কং. পী. ক.)], কিং নানাকৰণং, তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পঞ্ঞাৱিমুত্তেন ভিক্খুনা’’তি? ‘‘ভগৱংমূলকা নো, ভন্তে, ধম্মা ভগৱংনেত্তিকা ভগৱংপটিসৰণা. সাধু ৱত, ভন্তে, ভগৱন্তঞ্ঞেৱ পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেন হি, ভিক্খৱে, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘তথাগতো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা [সঞ্জানেতা (স্যা. কং.)], অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা মগ্গঞ্ঞূ, মগ্গৱিদূ, মগ্গকোৱিদো; মগ্গানুগা চ, ভিক্খৱে, এতৰহি সাৱকা ৱিহৰন্তি পচ্ছাসমন্নাগতা. অযং খো, ভিক্খৱে, ৱিসেসো, অযং অধিপ্পযাসো, ইদং নানাকৰণং তথাগতস্স অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পঞ্ঞাৱিমুত্তেন ভিক্খুনা’’তি. ছট্ঠং.

৭. অনত্তলক্খণসুত্তং

৫৯. একং সমযং ভগৱা বাৰাণসিযং ৱিহৰতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্ৰ খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা. ৰূপঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৰূপং আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৰূপে – ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং অনত্তা, তস্মা ৰূপং আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৰূপে – ‘এৱং মে ৰূপং হোতু, এৱং মে ৰূপং মা অহোসী’’’তি.

‘‘ৱেদনা অনত্তা. ৱেদনা চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৱেদনা আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৱেদনায – ‘এৱং মে ৱেদনা হোতু, এৱং মে ৱেদনা মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৱেদনা অনত্তা, তস্মা ৱেদনা আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৱেদনায – ‘এৱং মে ৱেদনা হোতু, এৱং মে ৱেদনা মা অহোসী’’’তি.

‘‘সঞ্ঞা অনত্তা…পে… সঙ্খাৰা অনত্তা. সঙ্খাৰা চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্সংসু, নযিদং সঙ্খাৰা আবাধায সংৱত্তেয্যুং, লব্ভেথ চ সঙ্খাৰেসু – ‘এৱং মে সঙ্খাৰা হোন্তু, এৱং মে সঙ্খাৰা মা অহেসু’ন্তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰা অনত্তা, তস্মা সঙ্খাৰা আবাধায সংৱত্তন্তি, ন চ লব্ভতি সঙ্খাৰেসু – ‘এৱং মে সঙ্খাৰা হোন্তু, এৱং মে সঙ্খাৰা মা অহেসু’’’ন্তি.

‘‘ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা. ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, ভিক্খৱে, অত্তা অভৱিস্স, নযিদং ৱিঞ্ঞাণং আবাধায সংৱত্তেয্য, লব্ভেথ চ ৱিঞ্ঞাণে – ‘এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং হোতু, এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং মা অহোসী’তি. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, তস্মা ৱিঞ্ঞাণং আবাধায সংৱত্ততি, ন চ লব্ভতি ৱিঞ্ঞাণে – ‘এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং হোতু, এৱং মে ৱিঞ্ঞাণং মা অহোসী’’’তি.

‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. যা কাচি ৱেদনা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তা ৱা বহিদ্ধা ৱা…পে… যা দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বা ৱেদনা – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.

‘‘যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যে কেচি সঙ্খাৰা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা…পে… যে দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বে সঙ্খাৰা – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.

‘‘যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং – ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.

‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুং [অভিনন্দুন্তি (ক.)].

ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে পঞ্চৱগ্গিযানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসূতি. সত্তমং.

৮. মহালিসুত্তং

৬০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং. অথ খো মহালি লিচ্ছৱি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি …পে… একমন্তং নিসিন্নো খো মহালি লিচ্ছৱি ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘পূৰণো, ভন্তে, কস্সপো এৱমাহ – ‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা; অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’তি. ইধ, ভগৱা কিমাহা’’তি?

‘‘অত্থি, মহালি, হেতু অত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি. অত্থি, মহালি, হেতু, অত্থি পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা; সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে, হেতু কতমো পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; কথং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তী’’তি?

‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৱিস্স দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জন্তি; সাৰাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযং খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায; এৱং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি.

‘‘ৱেদনা চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খা অভৱিস্স দুক্খানুপতিতা দুক্খাৱক্কন্তা অনৱক্কন্তা সুখেন, নযিদং সত্তা ৱেদনায সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৱেদনা সুখা সুখানুপতিতা সুখাৱক্কন্তা অনৱক্কন্তা দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৱেদনায সাৰজ্জন্তি; সাৰাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযম্পি খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায. এৱম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি.

‘‘সঞ্ঞা চ হিদং, মহালি…পে… সঙ্খাৰা চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খা অভৱিস্সংসু দুক্খানুপতিতা দুক্খাৱক্কন্তা অনৱক্কন্তা সুখেন, নযিদং সত্তা সঙ্খাৰেসু সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, সঙ্খাৰা সুখা সুখানুপতিতা সুখাৱক্কন্তা অনৱক্কন্তা দুক্খেন, তস্মা সত্তা সঙ্খাৰেসু সাৰজ্জন্তি; সাৰাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযম্পি খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায. এৱম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তি.

‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তদুক্খং অভৱিস্স দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং সুখেন, নযিদং সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৱিঞ্ঞাণং সুখং সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং দুক্খেন, তস্মা সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং সাৰজ্জন্তি; সাৰাগা সংযুজ্জন্তি; সংযোগা সংকিলিস্সন্তি. অযম্পি খো, মহালি, হেতু অযং পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসায. এৱম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা সংকিলিস্সন্তী’’তি.

‘‘কতমো পন, ভন্তে, হেতু কতমো পচ্চযো সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা; কথং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি? ‘‘ৰূপঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তসুখং অভৱিস্স সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং দুক্খেন, নযিদং সত্তা ৰূপস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৰূপং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং সুখেন, তস্মা সত্তা ৰূপস্মিং নিব্বিন্দন্তি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জন্তি; ৱিৰাগা ৱিসুজ্ঝন্তি. অযং খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো, সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা. এৱং সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তি’’.

‘‘ৱেদনা চ হিদং, মহালি, একন্তসুখা অভৱিস্স…পে… সঞ্ঞা চ হিদং, মহালি…পে… সঙ্খাৰা চ হিদং, মহালি, একন্তসুখা অভৱিস্সংসু…পে… ৱিঞ্ঞাণঞ্চ হিদং, মহালি, একন্তসুখং অভৱিস্স সুখানুপতিতং সুখাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং দুক্খেন, নযিদং সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, মহালি, ৱিঞ্ঞাণং দুক্খং দুক্খানুপতিতং দুক্খাৱক্কন্তং অনৱক্কন্তং সুখেন, তস্মা সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দন্তি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জন্তি; ৱিৰাগা ৱিসুজ্ঝন্তি. অযং খো, মহালি, হেতু, অযং পচ্চযো, সত্তানং ৱিসুদ্ধিযা. এৱম্পি সহেতূ সপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি. অট্ঠমং.

৯. আদিত্তসুত্তং

৬১. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, আদিত্তং, ৱেদনা আদিত্তা, সঞ্ঞা আদিত্তা, সঙ্খাৰা আদিত্তা, ৱিঞ্ঞাণং আদিত্তং. এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি… সঞ্ঞাযপি… সঙ্খাৰেসুপি… ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. নৱমং.

১০. নিৰুত্তিপথসুত্তং

৬২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, নিৰুত্তিপথা অধিৱচনপথা পঞ্ঞত্তিপথা অসঙ্কিণ্ণা অসঙ্কিণ্ণপুব্বা, ন সঙ্কীযন্তি, ন সঙ্কীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. কতমে তযো? যং, ভিক্খৱে, ৰূপং অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিপৰিণতং ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘যা ৱেদনা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা ‘অহোসী’তি তস্সা সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্সা সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্সা পঞ্ঞত্তি; ন তস্সা সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্সা সঙ্খা ‘ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘যা সঞ্ঞা… যে সঙ্খাৰা অতীতা নিৰুদ্ধা ৱিপৰিণতা ‘অহেসু’ন্তি তেসং সঙ্খা, ‘অহেসু’ন্তি তেসং সমঞ্ঞা, ‘অহেসু’ন্তি তেসং পঞ্ঞত্তি; ন তেসং সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তেসং সঙ্খা ‘ভৱিস্সন্তী’’’তি.

‘‘যং ৱিঞ্ঞাণং অতীতং নিৰুদ্ধং ৱিপৰিণতং, ‘অহোসী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অহোসী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অহোসী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘যং, ভিক্খৱে, ৰূপং অজাতং অপাতুভূতং, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্স সঙ্খা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’’’তি.

‘‘যা ৱেদনা অজাতা অপাতুভূতা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্সা সঙ্খা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্সা সমঞ্ঞা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্সা পঞ্ঞত্তি; ন তস্সা সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্সা সঙ্খা ‘অহোসী’’’তি.

‘‘যা সঞ্ঞা… যে সঙ্খাৰা অজাতা অপাতুভূতা, ‘ভৱিস্সন্তী’তি তেসং সঙ্খা, ‘ভৱিস্সন্তী’তি তেসং সমঞ্ঞা, ‘ভৱিস্সন্তী’তি তেসং পঞ্ঞত্তি; ন তেসং সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তেসং সঙ্খা ‘অহেসু’’’ন্তি.

‘‘যং ৱিঞ্ঞাণং অজাতং অপাতুভূতং, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্স সঙ্খা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘ভৱিস্সতী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অত্থী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’’’তি.

‘‘যং, ভিক্খৱে, ৰূপং জাতং পাতুভূতং, ‘অত্থী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘যা ৱেদনা জাতা পাতুভূতা, ‘অত্থী’তি তস্সা সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তস্সা সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তস্সা পঞ্ঞত্তি; ন তস্সা সঙ্খা ‘অহোসী’তি, ন তস্সা সঙ্খা ‘ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘যা সঞ্ঞা… যে সঙ্খাৰা জাতা পাতুভূতা, ‘অত্থী’তি তেসং সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তেসং সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তেসং পঞ্ঞত্তি; ন তেসং সঙ্খা ‘অহেসু’ন্তি, ন তেসং সঙ্খা, ‘ভৱিস্সন্তী’’’তি.

‘‘যং ৱিঞ্ঞাণং জাতং পাতুভূতং, ‘অত্থী’তি তস্স সঙ্খা, ‘অত্থী’তি তস্স সমঞ্ঞা, ‘অত্থী’তি তস্স পঞ্ঞত্তি; ন তস্স সঙ্খা ‘অহোসী’তি, ন তস্স সঙ্খা ‘ভৱিস্সতী’’’তি.

‘‘ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো নিৰুত্তিপথা অধিৱচনপথা পঞ্ঞত্তিপথা অসঙ্কিণ্ণা অসঙ্কিণ্ণপুব্বা, ন সঙ্কীযন্তি, ন সঙ্কীযিস্সন্তি, অপ্পটিকুট্ঠা সমণেহি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিঞ্ঞূহি. যেপি তে, ভিক্খৱে, অহেসুং উক্কলা ৱস্সভঞ্ঞা [ওক্কলা ৱযভিঞ্ঞা (ম. নি. ৩.৩৪৩)] অহেতুকৱাদা অকিৰিযৱাদা নত্থিকৱাদা, তেপিমে তযো নিৰুত্তিপথে অধিৱচনপথে পঞ্ঞত্তিপথে ন গৰহিতব্বং নপ্পটিক্কোসিতব্বং অমঞ্ঞিংসু. তং কিস্স হেতু? নিন্দাঘট্টনব্যাৰোসউপাৰম্ভভযা’’তি [নিন্দাব্যাৰোসউপাৰম্ভভযাতি (সী. স্যা. কং. পী.) ম. নি. ৩.৩৪৩].

উপযৱগ্গো ছট্ঠো.

তস্সুদ্দানং –

উপযো বীজং উদানং, উপাদানপৰিৱত্তং;

সত্তট্ঠানঞ্চ সম্বুদ্ধো, পঞ্চমহালি আদিত্তা.

ৱগ্গো নিৰুত্তিপথেন চাতি.