৫. অত্তদীপৱগ্গো

১. অত্তদীপসুত্তং

৪৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথ অত্তসৰণা অনঞ্ঞসৰণা, ধম্মদীপা ধম্মসৰণা অনঞ্ঞসৰণা. অত্তদীপানং, ভিক্খৱে, ৱিহৰতং অত্তসৰণানং অনঞ্ঞসৰণানং, ধম্মদীপানং ধম্মসৰণানং অনঞ্ঞসৰণানং যোনি উপপৰিক্খিতব্বা. কিংজাতিকা সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা, কিংপহোতিকা’’তি?

‘‘কিংজাতিকা চ, ভিক্খৱে, সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা, কিংপহোতিকা? ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো, ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি, অঞ্ঞথা চ হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানং. তস্স সা ৱেদনা ৱিপৰিণমতি, অঞ্ঞথা চ হোতি. তস্স ৱেদনাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি, অঞ্ঞথা চ হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ৰূপস্স ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, অনিচ্চতং ৱিদিত্ৱা ৱিপৰিণামং ৱিৰাগং নিৰোধং [ৱিপৰিণাম ৱিৰাগ নিৰোধং (সী.)], পুব্বে চেৱ ৰূপং এতৰহি চ সব্বং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মন্তি, এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং সুখং ৱিহৰতি, সুখৱিহাৰী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৱুচ্চতি. ৱেদনায ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, অনিচ্চতং ৱিদিত্ৱা ৱিপৰিণামং ৱিৰাগং নিৰোধং, পুব্বে চেৱ ৱেদনা এতৰহি চ সব্বা ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মাতি, এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং সুখং ৱিহৰতি, সুখৱিহাৰী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৱুচ্চতি. সঞ্ঞায… সঙ্খাৰানং ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, অনিচ্চতং ৱিদিত্ৱা ৱিপৰিণামং ৱিৰাগং নিৰোধং, পুব্বে চেৱ সঙ্খাৰা এতৰহি চ সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মাতি, এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং সুখং ৱিহৰতি, সুখৱিহাৰী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঞাণস্স ত্ৱেৱ, ভিক্খৱে, অনিচ্চতং ৱিদিত্ৱা ৱিপৰিণামং ৱিৰাগং নিৰোধং, পুব্বে চেৱ ৱিঞ্ঞাণং এতৰহি চ সব্বং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মন্তি, এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো যে সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা তে পহীযন্তি. তেসং পহানা ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং সুখং ৱিহৰতি, সুখৱিহাৰী ভিক্খু ‘তদঙ্গনিব্বুতো’তি ৱুচ্চতী’’তি. পঠমং.

২. পটিপদাসুত্তং

৪৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘সক্কাযসমুদযগামিনিঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, পটিপদং দেসেস্সামি, সক্কাযনিৰোধগামিনিঞ্চ পটিপদং. তং সুণাথ. কতমা চ, ভিক্খৱে, সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো, ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং অত্ততো… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা, সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা’তি. ইতি হিদং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি ‘দুক্খসমুদযগামিনী সমনুপস্সনা’তি. অযমেৱেত্থ অত্থো’’.

‘‘কতমা চ, ভিক্খৱে, সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদা? ইধ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো, ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ন ৱেদনং অত্ততো… ন সঞ্ঞং… ন সঙ্খাৰে… ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ‘সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদা, সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদা’তি. ইতি হিদং, ভিক্খৱে, ৱুচ্চতি ‘দুক্খনিৰোধগামিনী সমনুপস্সনা’তি. অযমেৱেত্থ অত্থো’’তি. দুতিযং.

৩. অনিচ্চসুত্তং

৪৫. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. ৱেদনা অনিচ্চা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো চিত্তং ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. ৰূপধাতুযা চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চিত্তং ৱিৰত্তং ৱিমুত্তং হোতি অনুপাদায আসৱেহি, ৱেদনাধাতুযা…পে… সঞ্ঞাধাতুযা… সঙ্খাৰধাতুযা… ৱিঞ্ঞাণধাতুযা চে, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চিত্তং ৱিৰত্তং ৱিমুত্তং হোতি অনুপাদায আসৱেহি. ৱিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং [সন্তুস্সিতং (ক. সী. পী. ক.)]. সন্তুসিতত্তা ন পৰিতস্সতি. অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. ততিযং.

৪. দুতিযঅনিচ্চসুত্তং

৪৬. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং. ৱেদনা অনিচ্চা… সঞ্ঞা অনিচ্চা… সঙ্খাৰা অনিচ্চা… ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং. যদনিচ্চং তং দুক্খং; যং দুক্খং তদনত্তা; যদনত্তা তং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং’’.

‘‘এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো পুব্বন্তানুদিট্ঠিযো ন হোন্তি. পুব্বন্তানুদিট্ঠীনং অসতি, অপৰন্তানুদিট্ঠিযো ন হোন্তি. অপৰন্তানুদিট্ঠীনং অসতি, থামসো [থামসা (সী. স্যা. কং.)] পৰামাসো ন হোতি. থামসে [থামসা (সী. স্যা. কং.), থামসো (ক.)] পৰামাসে অসতি ৰূপস্মিং… ৱেদনায … সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণস্মিং চিত্তং ৱিৰজ্জতি ৱিমুচ্চতি অনুপাদায আসৱেহি. ৱিমুত্তত্তা ঠিতং. ঠিতত্তা সন্তুসিতং. সন্তুসিতত্তা ন পৰিতস্সতি. অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. চতুত্থং.

৫. সমনুপস্সনাসুত্তং

৪৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনেকৱিহিতং অত্তানং সমনুপস্সমানা সমনুপস্সন্তি, সব্বেতে পঞ্চুপাদানক্খন্ধে সমনুপস্সন্তি, এতেসং ৱা অঞ্ঞতৰং. কতমে পঞ্চ? ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং’’.

‘‘ইতি অযঞ্চেৱ সমনুপস্সনা ‘অস্মী’তি চস্স অৱিগতং [অধিগতং (বহূসু)] হোতি. ‘অস্মী’তি খো পন, ভিক্খৱে, অৱিগতে পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং অৱক্কন্তি হোতি – চক্খুন্দ্ৰিযস্স সোতিন্দ্ৰিযস্স ঘানিন্দ্ৰিযস্স জিৱ্হিন্দ্ৰিযস্স কাযিন্দ্ৰিযস্স. অত্থি, ভিক্খৱে, মনো, অত্থি ধম্মা, অত্থি অৱিজ্জাধাতু. অৱিজ্জাসম্ফস্সজেন, ভিক্খৱে, ৱেদযিতেন ফুট্ঠস্স অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স ‘অস্মী’তিপিস্স হোতি; ‘অযমহমস্মী’তিপিস্স হোতি; ‘ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘ন ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘ৰূপী ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘অৰূপী ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘সঞ্ঞী ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘অসঞ্ঞী ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি; ‘নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৱিস্স’ন্তিপিস্স হোতি’’.

‘‘তিট্ঠন্তেৱ খো [তিট্ঠন্তি খো পন (সী. স্যা. কং. পী.)], ভিক্খৱে, তত্থেৱ [তথেৱ (কত্থচি)] পঞ্চিন্দ্ৰিযানি. অথেত্থ সুতৱতো অৰিযসাৱকস্স অৱিজ্জা পহীযতি, ৱিজ্জা উপ্পজ্জতি. তস্স অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা ‘অস্মী’তিপিস্স ন হোতি; ‘অযমহমস্মী’তিপিস্স ন হোতি; ‘ভৱিস্স’ন্তি… ‘ন ভৱিস্স’ন্তি… ৰূপী… অৰূপী … সঞ্ঞী… অসঞ্ঞী… ‘নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী ভৱিস্স’ন্তিপিস্স ন হোতী’’তি. পঞ্চমং.

৬. খন্ধসুত্তং

৪৮. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পঞ্চ, ভিক্খৱে, খন্ধে দেসেস্সামি, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে চ. তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৰূপক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকা ৱা সুখুমা ৱা…পে… অযং ৱুচ্চতি সঙ্খাৰক্খন্ধো. যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, অযং ৱুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চক্খন্ধা’’.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা? যং কিঞ্চি, ভিক্খৱে, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা সাসৱং উপাদানিযং, অযং ৱুচ্চতি ৰূপুপাদানক্খন্ধো. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা দূৰে সন্তিকে ৱা সাসৱা উপাদানিযা, অযং ৱুচ্চতি ৱেদনুপাদানক্খন্ধো. যা কাচি সঞ্ঞা…পে… যা দূৰে সন্তিকে ৱা সাসৱা উপাদানিযা, অযং ৱুচ্চতি সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো. যে কেচি সঙ্খাৰা…পে… সাসৱা উপাদানিযা, অযং ৱুচ্চতি সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো. যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… যং দূৰে সন্তিকে ৱা সাসৱং উপাদানিযং, অযং ৱুচ্চতি ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি. ছট্ঠং.

৭. সোণসুত্তং

৪৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো সোণো গহপতিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি …পে… একমন্তং নিসিন্নং খো সোণং গহপতিপুত্তং ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘যে হি কেচি, সোণ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনিচ্চেন ৰূপেন দুক্খেন ৱিপৰিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স অদস্সনা? অনিচ্চায ৱেদনায দুক্খায ৱিপৰিণামধম্মায ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স অদস্সনা? অনিচ্চায সঞ্ঞায… অনিচ্চেহি সঙ্খাৰেহি দুক্খেহি ৱিপৰিণামধম্মেহি ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স অদস্সনা? অনিচ্চেন ৱিঞ্ঞাণেন দুক্খেন ৱিপৰিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তি ৱা সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স অদস্সনা?

‘‘যে চ খো কেচি, সোণ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা অনিচ্চেন ৰূপেন দুক্খেন ৱিপৰিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স দস্সনা? অনিচ্চায ৱেদনায… অনিচ্চায সঞ্ঞায… অনিচ্চেহি সঙ্খাৰেহি… অনিচ্চেন ৱিঞ্ঞাণেন দুক্খেন ৱিপৰিণামধম্মেন ‘সেয্যোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘সদিসোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; ‘হীনোহমস্মী’তিপি ন সমনুপস্সন্তি; কিমঞ্ঞত্ৰ যথাভূতস্স দস্সনা?

‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, সোণ, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

‘‘তস্মাতিহ, সোণ, যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.

‘‘যা কাচি ৱেদনা… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দট্ঠব্বং.

‘‘এৱং পস্সং, সোণ, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি, ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি, সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি, সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি, ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযসোণসুত্তং

৫০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো সোণো গহপতিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো সোণং গহপতিপুত্তং ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘যে হি কেচি, সোণ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ৰূপং নপ্পজানন্তি, ৰূপসমুদযং নপ্পজানন্তি, ৰূপনিৰোধং নপ্পজানন্তি, ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; ৱেদনং নপ্পজানন্তি, ৱেদনাসমুদযং নপ্পজানন্তি, ৱেদনানিৰোধং নপ্পজানন্তি, ৱেদনানিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; সঞ্ঞং নপ্পজানন্তি…পে… সঙ্খাৰে নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰসমুদযং নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধং নপ্পজানন্তি, সঙ্খাৰনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি; ৱিঞ্ঞাণং নপ্পজানন্তি, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং নপ্পজানন্তি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং নপ্পজানন্তি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং নপ্পজানন্তি. ন মে তে, সোণ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু ৱা সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু ৱা ব্ৰাহ্মণসম্মতা, ন চ পন তে আযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থং ৱা ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থং ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তি.

‘‘যে চ খো কেচি, সোণ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ৰূপং পজানন্তি, ৰূপসমুদযং পজানন্তি, ৰূপনিৰোধং পজানন্তি, ৰূপনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি; ৱেদনং পজানন্তি…পে… সঞ্ঞং পজানন্তি… সঙ্খাৰে পজানন্তি… ৱিঞ্ঞাণং পজানন্তি, ৱিঞ্ঞাণসমুদযং পজানন্তি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধং পজানন্তি, ৱিঞ্ঞাণনিৰোধগামিনিং পটিপদং পজানন্তি. তে চ খো মে, সোণ, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা সমণেসু চেৱ সমণসম্মতা ব্ৰাহ্মণেসু চ ব্ৰাহ্মণসম্মতা, তে চ পনাযস্মন্তো সামঞ্ঞত্থঞ্চ ব্ৰহ্মঞ্ঞত্থঞ্চ দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তী’’তি. অট্ঠমং.

৯. নন্দিক্খযসুত্তং

৫১. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অনিচ্চঞ্ঞেৱ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৰূপং অনিচ্চন্তি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. অনিচ্চঞ্ঞেৱ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱেদনং অনিচ্চন্তি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. অনিচ্চেযেৱ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সঞ্ঞং অনিচ্চন্তি পস্সতি…পে… অনিচ্চেযেৱ ভিক্খৱে, ভিক্খু সঙ্খাৰে অনিচ্চাতি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. অনিচ্চঞ্ঞেৱ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তি পস্সতি. সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি. সম্মা পস্সং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতী’’তি. নৱমং.

১০. দুতিযনন্দিক্খযসুত্তং

৫২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসি কৰোথ, ৰূপানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. ৰূপং, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসো মনসি কৰোন্তো, ৰূপানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সন্তো ৰূপস্মিং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. ৱেদনং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসি কৰোথ, ৱেদনানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. ৱেদনং, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসো মনসি কৰোন্তো, ৱেদনানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সন্তো ৱেদনায নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. সঞ্ঞং ভিক্খৱে… সঙ্খাৰে, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসি কৰোথ, সঙ্খাৰানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. সঙ্খাৰে, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসো মনসি কৰোন্তো, সঙ্খাৰানিচ্চতং যথাভূতং সমনুপস্সন্তো সঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি. ৱিঞ্ঞাণং, ভিক্খৱে, যোনিসো মনসি কৰোথ, ৱিঞ্ঞাণানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সথ. ৱিঞ্ঞাণং, ভিক্খৱে, ভিক্খু যোনিসো মনসি কৰোন্তো, ৱিঞ্ঞাণানিচ্চতঞ্চ যথাভূতং সমনুপস্সন্তো ৱিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দতি. নন্দিক্খযা ৰাগক্খযো, ৰাগক্খযা নন্দিক্খযো. নন্দিৰাগক্খযা চিত্তং ৱিমুত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতী’’তি. দসমং.

অত্তদীপৱগ্গো পঞ্চমো.

তস্সুদ্দানং –

অত্তদীপা পটিপদা, দ্ৱে চ হোন্তি অনিচ্চতা;

সমনুপস্সনা খন্ধা, দ্ৱে সোণা দ্ৱে নন্দিক্খযেন চাতি.

মূলপণ্ণাসকো সমত্তো.

তস্স মূলপণ্ণাসকস্স ৱগ্গুদ্দানং –

নকুলপিতা অনিচ্চো চ, ভাৰো নতুম্হাকেন চ;

অত্তদীপেন পঞ্ঞাসো, পঠমো তেন পৱুচ্চতীতি.