৩. ভাৰৱগ্গো

১. ভাৰসুত্তং

২২. সাৱত্থিযং … তত্ৰ খো … ‘‘ভাৰঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি ভাৰহাৰঞ্চ ভাৰাদানঞ্চ ভাৰনিক্খেপনঞ্চ. তং সুণাথ. কতমো চ, ভিক্খৱে, ভাৰো? পঞ্চুপাদানক্খন্ধা তিস্স ৱচনীযং. কতমে পঞ্চ? ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৰো’’.

‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, ভাৰহাৰো? পুগ্গলো তিস্স ৱচনীযং. য্ৱাযং আযস্মা এৱংনামো এৱংগোত্তো; অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৰহাৰো.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ভাৰাদানং? যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা [পোনোব্ভৱিকা (স্যা. কং. ক.)] নন্দীৰাগসহগতা [নন্দিৰাগসহগতা (সব্বত্থ)] তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৰাদানং.

‘‘কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, ভাৰনিক্খেপনং? যো তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভাৰনিক্খেপন’’ন্তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান [ৱত্ৱা (সী.) এৱমীদিসেসু ঠানেসু] সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘‘ভাৰা হৱে পঞ্চক্খন্ধা, ভাৰহাৰো চ পুগ্গলো;

ভাৰাদানং দুখং লোকে, ভাৰনিক্খেপনং সুখং.

‘‘নিক্খিপিত্ৱা গৰুং ভাৰং, অঞ্ঞং ভাৰং অনাদিয;

সমূলং তণ্হমব্বুয্হ [তণ্হমব্ভুয্হ (পী. ক.)], নিচ্ছাতো পৰিনিব্বুতো’’তি. পঠমং;

২. পৰিঞ্ঞসুত্তং

২৩. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পৰিঞ্ঞেয্যে চ, ভিক্খৱে, ধম্মে দেসেস্সামি পৰিঞ্ঞঞ্চ. তং সুণাথ. কতমে চ, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা? ৰূপং, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৱেদনা পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঞ্ঞা পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, সঙ্খাৰা পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো, ৱিঞ্ঞাণং পৰিঞ্ঞেয্যো ধম্মো. ইমে ৱুচ্চন্তি, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. কতমা চ, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞা? যো, ভিক্খৱে, ৰাগক্খযো দোসক্খযো মোহক্খযো. অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, পৰিঞ্ঞা’’তি. দুতিযং.

৩. অভিজানসুত্তং

২৪. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায; ৱেদনং অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায; সঞ্ঞং অনভিজানং… সঙ্খাৰে অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায; ৱিঞ্ঞাণং অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায. ৰূপঞ্চ খো, ভিক্খৱে, অভিজানং পৰিজানং ৱিৰাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযায; ৱেদনং অভিজানং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অভিজানং পৰিজানং ৱিৰাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি. ততিযং.

৪. ছন্দৰাগসুত্তং

২৫. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপস্মিং ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং তং ৰূপং পহীনং ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং. যো ৱেদনায ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং সা ৱেদনা পহীনা ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যো সঞ্ঞায ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং সা সঞ্ঞা পহীনা ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যো সঙ্খাৰেসু ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং তে সঙ্খাৰা পহীনা ভৱিস্সন্তি উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগো তং পজহথ. এৱং তং ৱিঞ্ঞাণং পহীনং ভৱিস্সতি উচ্ছিন্নমূলং তালাৱত্থুকতং অনভাৱংকতং আযতিং অনুপ্পাদধম্ম’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. অস্সাদসুত্তং

২৬. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পুব্বেৱ [পুব্বে (পী. ক.)] মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ [বোধিসত্তস্স (পী. ক.)] সতো এতদহোসি – ‘কো নু খো ৰূপস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো ৱেদনায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো সঞ্ঞায অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো সঙ্খাৰানং অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’ন্তি? তস্স ময্হং, ভিক্খৱে, এতদহোসি – ‘যং খো ৰূপং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৰূপস্স অস্সাদো. যং ৰূপং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৰূপস্স আদীনৱো. যো ৰূপস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৰূপস্স নিস্সৰণং. যং ৱেদনং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱেদনায অস্সাদো [যা (ক.)]. যং ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং ৱেদনায আদীনৱো. যো ৱেদনায ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱেদনায নিস্সৰণং. যং সঞ্ঞং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি…পে… যং সঙ্খাৰে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং সঙ্খাৰানং অস্সাদো. যং [যে (সী. ক.)] সঙ্খাৰা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা, অযং সঙ্খাৰানং আদীনৱো. যো সঙ্খাৰেসু ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং সঙ্খাৰানং নিস্সৰণং. যং ৱিঞ্ঞাণং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো. যং ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো. যো ৱিঞ্ঞাণস্মিং ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং, ইদং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং’’’.

‘‘যাৱকীৱঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং এৱং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং [অভিসম্বুদ্ধো (সী.)]. যতো চ খ্ৱাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং এৱং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞাসিং; অথাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি [চেতোৱিমুত্তি (সী. পী. ক.)]; অযমন্তিমা জাতি; নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’’তি. পঞ্চমং.

৬. দুতিযঅস্সাদসুত্তং

২৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপস্সাহং, ভিক্খৱে, অস্সাদপৰিযেসনং অচৰিং. যো ৰূপস্স অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৱতা ৰূপস্স অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৰূপস্সাহং, ভিক্খৱে, আদীনৱপৰিযেসনং অচৰিং. যো ৰূপস্স আদীনৱো তদজ্ঝগমং. যাৱতা ৰূপস্স আদীনৱো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৰূপস্সাহং, ভিক্খৱে, নিস্সৰণপৰিযেসনং অচৰিং. যং ৰূপস্স নিস্সৰণং তদজ্ঝগমং. যাৱতা ৰূপস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. ৱেদনাযাহং, ভিক্খৱে… সঞ্ঞাযাহং, ভিক্খৱে… সঙ্খাৰানাহং, ভিক্খৱে… ৱিঞ্ঞাণস্সাহং, ভিক্খৱে, অস্সাদপৰিযেসনং অচৰিং. যো ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো তদজ্ঝগমং. যাৱতা ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৱিঞ্ঞাণস্সাহং, ভিক্খৱে, আদীনৱপৰিযেসনং অচৰিং. যো ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো তদজ্ঝগমং. যাৱতা ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো পঞ্ঞায মে সো সুদিট্ঠো. ৱিঞ্ঞাণস্সাহং, ভিক্খৱে, নিস্সৰণপৰিযেসনং অচৰিং. যং ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং তদজ্ঝগমং. যাৱতা ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞায মে তং সুদিট্ঠং. যাৱকীৱঞ্চাহং, ভিক্খৱে, ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞাসিং…পে… অব্ভঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি [চেতোৱিমুত্তি (সী. পী. ক.)]; অযমন্তিমা জাতি; নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’’তি. ছট্ঠং.

৭. ততিযঅস্সাদসুত্তং

২৮. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘নো চেদং, ভিক্খৱে, ৰূপস্স অস্সাদো অভৱিস্স নযিদং সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি ৰূপস্স অস্সাদো, তস্মা সত্তা ৰূপস্মিং সাৰজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৱে, ৰূপস্স আদীনৱো অভৱিস্স নযিদং সত্তা ৰূপস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি ৰূপস্স আদীনৱো, তস্মা সত্তা ৰূপস্মিং নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৱে, ৰূপস্স নিস্সৰণং অভৱিস্স নযিদং সত্তা ৰূপস্মা নিস্সৰেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি ৰূপস্স নিস্সৰণং, তস্মা সত্তা ৰূপস্মা নিস্সৰন্তি. নো চেদং, ভিক্খৱে, ৱেদনায…পে… নো চেদং, ভিক্খৱে, সঞ্ঞায… নো চেদং, ভিক্খৱে, সঙ্খাৰানং নিস্সৰণং অভৱিস্স, নযিদং সত্তা সঙ্খাৰেহি নিস্সৰেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি সঙ্খাৰানং নিস্সৰণং, তস্মা সত্তা সঙ্খাৰেহি নিস্সৰন্তি. নো চেদং, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো অভৱিস্স, নযিদং সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং সাৰজ্জেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি ৱিঞ্ঞাণস্স অস্সাদো, তস্মা সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং সাৰজ্জন্তি. নো চেদং, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো অভৱিস্স, নযিদং সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি ৱিঞ্ঞাণস্স আদীনৱো, তস্মা সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মিং নিব্বিন্দন্তি. নো চেদং, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং অভৱিস্স, নযিদং সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মা নিস্সৰেয্যুং. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি ৱিঞ্ঞাণস্স নিস্সৰণং, তস্মা সত্তা ৱিঞ্ঞাণস্মা নিস্সৰন্তি.

‘‘যাৱকীৱঞ্চ, ভিক্খৱে, সত্তা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নাব্ভঞ্ঞংসু [নাব্ভঞ্ঞিংসু (সী.)]; নেৱ তাৱ, ভিক্খৱে, সত্তা সদেৱকা লোকা সমাৰকা সব্ৰহ্মকা সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায নিস্সটা ৱিসংযুত্তা ৱিপ্পমুত্তা ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰিংসু. যতো চ খো, ভিক্খৱে, সত্তা ইমেসং পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং অব্ভঞ্ঞংসু; অথ, ভিক্খৱে, সত্তা সদেৱকা লোকা সমাৰকা সব্ৰহ্মকা সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায নিস্সটা ৱিসংযুত্তা ৱিপ্পমুত্তা ৱিমৰিযাদীকতেন চেতসা ৱিহৰন্তি’’. সত্তমং.

৮. অভিনন্দনসুত্তং

২৯. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপৰিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৱদামি. যো ৱেদনং অভিনন্দতি… যো সঞ্ঞং অভিনন্দতি… যো সঙ্খাৰে অভিনন্দতি… যো ৱিঞ্ঞাণং অভিনন্দতি, দুক্খং সো অভিনন্দতি. যো দুক্খং অভিনন্দতি, অপৰিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৱদামি. যো চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পৰিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৱদামি. যো ৱেদনং নাভিনন্দতি… যো সঞ্ঞং নাভিনন্দতি… যো সঙ্খাৰে নাভিনন্দতি… যো ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি, দুক্খং সো নাভিনন্দতি. যো দুক্খং নাভিনন্দতি, পৰিমুত্তো সো দুক্খস্মাতি ৱদামী’’তি. অট্ঠমং.

৯. উপ্পাদসুত্তং

৩০. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘যো, ভিক্খৱে, ৰূপস্স উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৱো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো ৰোগানং ঠিতি জৰামৰণস্স পাতুভাৱো. যো ৱেদনায…পে… যো সঞ্ঞায…পে… যো সঙ্খাৰানং…পে… যো ৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদো ঠিতি অভিনিব্বত্তি পাতুভাৱো, দুক্খস্সেসো উপ্পাদো ৰোগানং ঠিতি জৰামৰণস্স পাতুভাৱো. যো চ খো, ভিক্খৱে, ৰূপস্স নিৰোধো ৱূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিৰোধো ৰোগানং ৱূপসমো জৰামৰণস্স অত্থঙ্গমো. যো ৱেদনায …পে… যো সঞ্ঞায… যো সঙ্খাৰানং… যো ৱিঞ্ঞাণস্স নিৰোধো ৱূপসমো অত্থঙ্গমো, দুক্খস্সেসো নিৰোধো ৰোগানং ৱূপসমো জৰামৰণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. নৱমং.

১০. অঘমূলসুত্তং

৩১. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘অঘঞ্চ, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অঘমূলঞ্চ. তং সুণাথ. কতমঞ্চ ভিক্খৱে অঘং? ৰূপং, ভিক্খৱে, অঘং, ৱেদনা অঘং, সঞ্ঞা অঘং, সঙ্খাৰা অঘং, ৱিঞ্ঞাণং অঘং. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অঘং. কতমঞ্চ, ভিক্খৱে, অঘমূলং? যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা নন্দীৰাগসহগতা [নন্দিৰাগসহগতা (সব্বত্থ)] তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী; সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা. ইদং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, অঘমূল’’ন্তি. দসমং.

১১. পভঙ্গুসুত্তং

৩২. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পভঙ্গুঞ্চ, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অপ্পভঙ্গুঞ্চ. তং সুণাথ. কিঞ্চ, ভিক্খৱে, পভঙ্গু, কিং অপ্পভঙ্গু? ৰূপং, ভিক্খৱে, পভঙ্গু. যো তস্স নিৰোধো ৱূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গু. ৱেদনা পভঙ্গু. যো তস্সা নিৰোধো ৱূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গু. সঞ্ঞা পভঙ্গু… সঙ্খাৰা পভঙ্গু. যো তেসং নিৰোধো ৱূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গু. ৱিঞ্ঞাণং পভঙ্গু. যো তস্স নিৰোধো ৱূপসমো অত্থঙ্গমো, ইদং অপ্পভঙ্গূ’’তি. একাদসমং.

ভাৰৱগ্গো ততিযো.

তস্সুদ্দানং –

ভাৰং পৰিঞ্ঞং অভিজানং, ছন্দৰাগং চতুত্থকং;

অস্সাদা চ তযো ৱুত্তা, অভিনন্দনমট্ঠমং;

উপ্পাদং অঘমূলঞ্চ, একাদসমো পভঙ্গূতি.