১. নকুলপিতুৱগ্গো

১. নকুলপিতুসুত্তং

১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ভগ্গেসু ৱিহৰতি সুসুমাৰগিৰে [সুংসুমাৰগিৰে (সী. স্যা. কং. পী.)] ভেসকড়াৱনে মিগদাযে. অথ খো নকুলপিতা গহপতি যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো নকুলপিতা গহপতি ভগৱন্তং এতদৱোচ –

‘‘অহমস্মি, ভন্তে, জিণ্ণো ৱুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো আতুৰকাযো অভিক্খণাতঙ্কো. অনিচ্চদস্সাৱী খো পনাহং, ভন্তে, ভগৱতো মনোভাৱনীযানঞ্চ ভিক্খূনং. ওৱদতু মং, ভন্তে, ভগৱা; অনুসাসতু মং, ভন্তে, ভগৱা; যং মমস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’তি.

‘‘এৱমেতং, গহপতি, এৱমেতং, গহপতি! আতুৰো হাযং, গহপতি, কাযো অণ্ডভূতো পৰিযোনদ্ধো. যো হি, গহপতি, ইমং কাযং পৰিহৰন্তো মুহুত্তম্পি আৰোগ্যং পটিজানেয্য, কিমঞ্ঞত্ৰ বাল্যা? তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘আতুৰকাযস্স মে সতো চিত্তং অনাতুৰং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

অথ খো নকুলপিতা গহপতি ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো নকুলপিতৰং গহপতিং আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ – ‘‘ৱিপ্পসন্নানি খো তে, গহপতি, ইন্দ্ৰিযানি; পৰিসুদ্ধো মুখৱণ্ণো পৰিযোদাতো. অলত্থ নো অজ্জ ভগৱতো সম্মুখা ধম্মিং কথং সৱনাযা’’তি?

‘‘কথঞ্হি নো সিযা, ভন্তে! ইদানাহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মিযা কথায অমতেন অভিসিত্তো’’তি. ‘‘যথা কথং পন ত্ৱং, গহপতি, ভগৱতা ধম্মিযা কথায অমতেন অভিসিত্তো’’তি? ‘‘ইধাহং, ভন্তে, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিং. একমন্তং নিসিন্নো খ্ৱাহং, ভন্তে, ভগৱন্তং এতদৱোচং – ‘অহমস্মি, ভন্তে, জিণ্ণো ৱুড্ঢো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো আতুৰকাযো অভিক্খণাতঙ্কো. অনিচ্চদস্সাৱী খো পনাহং, ভন্তে, ভগৱতো মনোভাৱনীযানঞ্চ ভিক্খূনং. ওৱদতু মং, ভন্তে, ভগৱা; অনুসাসতু মং, ভন্তে, ভগৱা; যং মমস্স দীঘৰত্তং হিতায সুখাযা’’’তি.

‘‘এৱং ৱুত্তে, মং, ভন্তে, ভগৱা এতদৱোচ – ‘এৱমেতং, গহপতি, এৱমেতং, গহপতি! আতুৰো হাযং, গহপতি, কাযো অণ্ডভূতো পৰিযোনদ্ধো. যো হি, গহপতি, ইমং কাযং পৰিহৰন্তো মুহুত্তম্পি আৰোগ্যং পটিজানেয্য, কিমঞ্ঞত্ৰ বাল্যা? তস্মাতিহ তে গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – আতুৰকাযস্স মে সতো চিত্তং অনাতুৰং ভৱিস্সতীতি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’ন্তি. এৱং খ্ৱাহং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মিযা কথায অমতেন অভিসিত্তো’’তি.

‘‘ন হি পন তং, গহপতি, পটিভাসি ভগৱন্তং [তং ভগৱন্তং (সী.)] উত্তৰিং পটিপুচ্ছিতুং – ‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, আতুৰকাযো চেৱ হোতি আতুৰচিত্তো চ, কিত্তাৱতা চ পন আতুৰকাযো হি খো হোতি নো চ আতুৰচিত্তো’’’তি? ‘‘দূৰতোপি খো মযং, ভন্তে, আগচ্ছেয্যাম আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থমঞ্ঞাতুং. সাধু ৱতাযস্মন্তংযেৱ সাৰিপুত্তং পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি.

‘‘তেন হি, গহপতি, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো নকুলপিতা গহপতি আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, আতুৰকাযো চেৱ হোতি, আতুৰচিত্তো চ? ইধ, গহপতি, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ‘অহং ৰূপং, মম ৰূপ’ন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৰূপং, মম ৰূপ’ন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানং. ‘অহং ৱেদনা, মম ৱেদনা’তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৱেদনা, মম ৱেদনা’তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা ৱেদনা ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱেদনাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা সঞ্ঞং, সঞ্ঞায ৱা অত্তানং. ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা সঞ্ঞা ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স সঞ্ঞাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে, সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং. ‘অহং সঙ্খাৰা, মম সঙ্খাৰা’তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঙ্খাৰা, মম সঙ্খাৰা’তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তে সঙ্খাৰা ৱিপৰিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খাৰৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. ‘অহং ৱিঞ্ঞাণং, মম ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৱিঞ্ঞাণং, মম ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি পৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৱং খো, গহপতি, আতুৰকাযো চেৱ হোতি আতুৰচিত্তো চ.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, আতুৰকাযো হি খো হোতি নো চ আতুৰচিত্তো? ইধ, গহপতি, সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. ‘অহং ৰূপং, মম ৰূপ’ন্তি ন পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৰূপং, মম ৰূপ’ন্তি অপৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱেদনং, ন ৱেদনায ৱা অত্তানং. ‘অহং ৱেদনা, মম ৱেদনা’তি ন পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৱেদনা, মম ৱেদনা’তি অপৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা ৱেদনা ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱেদনাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ন সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঞ্ঞাৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা সঞ্ঞং, ন সঞ্ঞায ৱা অত্তানং. ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি ন পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঞ্ঞা, মম সঞ্ঞা’তি অপৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, সা সঞ্ঞা ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স সঞ্ঞাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

``ন সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে, ন সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং. ‘অহং সঙ্খাৰা, মম সঙ্খাৰা’তি ন পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং সঙ্খাৰা, মম সঙ্খাৰা’তি অপৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তে সঙ্খাৰা ৱিপৰিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খাৰৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা.

‘‘ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ন ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. ‘অহং ৱিঞ্ঞাণং, মম ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি ন পৰিযুট্ঠট্ঠাযী হোতি. তস্স ‘অহং ৱিঞ্ঞাণং, মম ৱিঞ্ঞাণ’ন্তি অপৰিযুট্ঠট্ঠাযিনো, তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৱং খো, গহপতি, আতুৰকাযো হোতি নো চ আতুৰচিত্তো’’তি.

ইদমৱোচ আযস্মা সাৰিপুত্তো. অত্তমনো নকুলপিতা গহপতি আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দীতি. পঠমং.

২. দেৱদহসুত্তং

২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সক্কেসু [সক্যেসু (ক.)] ৱিহৰতি দেৱদহং নাম সক্যানং নিগমো. অথ খো সম্বহুলা পচ্ছাভূমগমিকা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইচ্ছাম মযং, ভন্তে, পচ্ছাভূমং জনপদং গন্তুং, পচ্ছাভূমে জনপদে নিৱাসং কপ্পেতু’’ন্তি.

‘‘অপলোকিতো পন ৱো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো’’তি? ‘‘ন খো নো, ভন্তে, অপলোকিতো আযস্মা সাৰিপুত্তো’’তি. ‘‘অপলোকেথ, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তং. সাৰিপুত্তো, ভিক্খৱে, পণ্ডিতো, ভিক্খূনং অনুগ্গাহকো সব্ৰহ্মচাৰীন’’ন্তি. ‘‘এৱং ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং.

তেন খো পন সমযেন আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতো অৱিদূৰে অঞ্ঞতৰস্মিং এড়গলাগুম্বে নিসিন্নো হোতি. অথ খো তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেনাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং [সাৰাণীযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইচ্ছাম মযং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, পচ্ছাভূমং জনপদং গন্তুং, পচ্ছাভূমে জনপদে নিৱাসং কপ্পেতুং. অপলোকিতো নো সত্থা’’তি.

‘‘সন্তি হাৱুসো, নানাৱেৰজ্জগতং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতাৰো – খত্তিযপণ্ডিতাপি ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতাপি গহপতিপণ্ডিতাপি সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৱুসো, মনুস্সা ৱীমংসকা – ‘কিংৱাদী পনাযস্মন্তানং [কিংৱাদাযস্মন্তানং (পী. ক.)] সত্থা কিমক্খাযীতি, কচ্চি ৱো আযস্মন্তানং ধম্মা সুস্সুতা সুগ্গহিতা সুমনসিকতা সূপধাৰিতা সুপ্পটিৱিদ্ধা পঞ্ঞায, যথা ব্যাকৰমানা আযস্মন্তো ৱুত্তৱাদিনো চেৱ ভগৱতো অস্সথ, ন চ ভগৱন্তং অভূতেন অব্ভাচিক্খেয্যাথ, ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকৰেয্যাথ, ন চ কোচি সহধম্মিকো ৱাদানুৱাদো [ৱাদানুপাতো (অট্ঠকথাযং পাঠন্তৰং)] গাৰয্হং ঠানং আগচ্ছেয্যা’’’তি?

‘‘দূৰতোপি খো মযং, আৱুসো, আগচ্ছেয্যাম আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থমঞ্ঞাতুং. সাধু ৱতাযস্মন্তংযেৱ সাৰিপুত্তং পটিভাতু এতস্স ভাসিতস্স অত্থো’’তি. ‘‘তেন হাৱুসো, সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা সাৰিপুত্তো এতদৱোচ –

‘‘সন্তি হাৱুসো, নানাৱেৰজ্জগতং ভিক্খুং পঞ্হং পুচ্ছিতাৰো – খত্তিযপণ্ডিতাপি …পে… সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৱুসো, মনুস্সা ৱীমংসকা – ‘কিংৱাদী পনাযস্মন্তানং সত্থা কিমক্খাযী’তি? এৱং পুট্ঠা তুম্হে, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্যাথ – ‘ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী খো নো, আৱুসো, সত্থা’’’তি.

‘‘এৱং ব্যাকতেপি খো, আৱুসো, অস্সুযেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছিতাৰো – খত্তিযপণ্ডিতাপি…পে… সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৱুসো, মনুস্সা ৱীমংসকা – ‘কিস্মিং পনাযস্মন্তানং ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা’তি? এৱং পুট্ঠা তুম্হে, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্যাথ – ‘ৰূপে খো, আৱুসো, ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা’’’তি.

‘‘এৱং ব্যাকতেপি খো, আৱুসো, অস্সুযেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছিতাৰো – খত্তিযপণ্ডিতাপি…পে… সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৱুসো, মনুস্সা ৱীমংসকা – ‘কিং পনাযস্মন্তানং আদীনৱং দিস্ৱা ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা’তি? এৱং পুট্ঠা তুম্হে, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্যাথ – ‘ৰূপে খো, আৱুসো, অৱিগতৰাগস্স [অৱীতৰাগস্স (স্যা. কং.)] অৱিগতছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স তস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু অৱিগতৰাগস্স…পে… অৱিগততণ্হস্স তেসং সঙ্খাৰানং ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱিঞ্ঞাণে অৱিগতৰাগস্স অৱিগতছন্দস্স অৱিগতপেমস্স অৱিগতপিপাসস্স অৱিগতপৰিড়াহস্স অৱিগততণ্হস্স তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ইদং খো নো, আৱুসো, আদীনৱং দিস্ৱা ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা’’’তি.

‘‘এৱং ব্যাকতেপি খো, আৱুসো, অস্সুযেৱ উত্তৰিং পঞ্হং পুচ্ছিতাৰো – খত্তিযপণ্ডিতাপি ব্ৰাহ্মণপণ্ডিতাপি গহপতিপণ্ডিতাপি সমণপণ্ডিতাপি. পণ্ডিতা হাৱুসো, মনুস্সা ৱীমংসকা – ‘কিং পনাযস্মন্তানং আনিসংসং দিস্ৱা ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা’তি? এৱং পুট্ঠা তুম্হে, আৱুসো, এৱং ব্যাকৰেয্যাথ – ‘ৰূপে খো, আৱুসো, ৱিগতৰাগস্স ৱিগতছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স তস্স ৰূপস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু ৱিগতৰাগস্স ৱিগতছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স তেসং সঙ্খাৰানং ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱিঞ্ঞাণে ৱিগতৰাগস্স ৱিগতছন্দস্স ৱিগতপেমস্স ৱিগতপিপাসস্স ৱিগতপৰিড়াহস্স ৱিগততণ্হস্স তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ইদং খো নো, আৱুসো, আনিসংসং দিস্ৱা ৰূপে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা, ৱেদনায… সঞ্ঞায… সঙ্খাৰেসু… ৱিঞ্ঞাণে ছন্দৰাগৱিনযক্খাযী সত্থা’’’তি.

‘‘অকুসলে চাৱুসো, ধম্মে উপসম্পজ্জ ৱিহৰতো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে সুখো ৱিহাৰো অভৱিস্স অৱিঘাতো অনুপাযাসো অপৰিড়াহো, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা সুগতি পাটিকঙ্খা, নযিদং ভগৱা অকুসলানং ধম্মানং পহানং ৱণ্ণেয্য. যস্মা চ খো, আৱুসো, অকুসলে ধম্মে উপসম্পজ্জ ৱিহৰতো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে দুক্খো ৱিহাৰো সৱিঘাতো সউপাযাসো সপৰিড়াহো, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা, তস্মা ভগৱা অকুসলানং ধম্মানং পহানং ৱণ্ণেতি.

‘‘কুসলে চাৱুসো, ধম্মে উপসম্পজ্জ ৱিহৰতো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে দুক্খো ৱিহাৰো অভৱিস্স সৱিঘাতো সউপাযাসো সপৰিড়াহো, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা দুগ্গতি পাটিকঙ্খা, নযিদং ভগৱা কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং ৱণ্ণেয্য. যস্মা চ খো, আৱুসো, কুসলে ধম্মে উপসম্পজ্জ ৱিহৰতো দিট্ঠে চেৱ ধম্মে সুখো ৱিহাৰো অৱিঘাতো অনুপাযাসো অপৰিড়াহো, কাযস্স চ ভেদা পৰং মৰণা সুগতি পাটিকঙ্খা, তস্মা ভগৱা কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং ৱণ্ণেতী’’তি.

ইদমৱোচাযস্মা সাৰিপুত্তো. অত্তমনা তে ভিক্খূ আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. দুতিযং.

৩. হালিদ্দিকানিসুত্তং

৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৱন্তীসু ৱিহৰতি কুৰৰঘৰে [কুলঘৰে (ক.)] পপাতে পব্বতে. অথ খো হালিদ্দিকানি [হালিদ্দকানি (সী.), হলিদ্দিকানি (স্যা.)] গহপতি যেনাযস্মা মহাকচ্চানো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহাকচ্চানং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো হালিদ্দিকানি গহপতি আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৱোচ – ‘‘ৱুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৱতা অট্ঠকৱগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হে –

‘‘ওকং পহায অনিকেতসাৰী,

গামে অকুব্বং [অক্ৰুব্বং (ক.)] মুনি সন্থৱানি [সন্ধৱানি (ক.)];

কামেহি ৰিত্তো অপুৰক্খৰানো [অপুৰেক্খৰানো (সী. সুত্তনিপাতেপি) মোগ্গল্লানে ৫-১৩৫ সুত্তম্পি ওলোকেতব্বং],

কথং ন ৱিগ্গয্হ জনেন কযিৰা’’তি.

‘‘ইমস্স নু খো, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘ৰূপধাতু খো, গহপতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ওকো. ৰূপধাতুৰাগৱিনিবন্ধঞ্চ [… ৱিনিবদ্ধঞ্জ (পী. সী. অট্ঠ.)] পন ৱিঞ্ঞাণং ‘ওকসাৰী’তি ৱুচ্চতি. ৱেদনাধাতু খো, গহপতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ওকো. ৱেদনাধাতুৰাগৱিনিবন্ধঞ্চ পন ৱিঞ্ঞাণং ‘ওকসাৰী’তি ৱুচ্চতি. সঞ্ঞাধাতু খো, গহপতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ওকো. সঞ্ঞাধাতুৰাগৱিনিবন্ধঞ্চ পন ৱিঞ্ঞাণং ‘ওকসাৰী’তি ৱুচ্চতি. সঙ্খাৰধাতু খো, গহপতি, ৱিঞ্ঞাণস্স ওকো. সঙ্খাৰধাতুৰাগৱিনিবন্ধঞ্চ পন ৱিঞ্ঞাণং ‘ওকসাৰী’তি ৱুচ্চতি. এৱং খো, গহপতি, ওকসাৰী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অনোকসাৰী হোতি? ৰূপধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী [নন্দি (সী. স্যা. কং. পী.)] যা তণ্হা যে উপযুপাদানা [উপাযুপাদানা (সী. স্যা. কং. পী.)] চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা তে তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা [অনভাৱকতা (সী. পী.), অনভাৱংগতা (স্যা. কং.)] আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনোকসাৰী’তি ৱুচ্চতি. ৱেদনাধাতুযা খো, গহপতি… সঞ্ঞাধাতুযা খো, গহপতি… সঙ্খাৰধাতুযা খো, গহপতি… ৱিঞ্ঞাণধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা তে তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনোকসাৰী’তি ৱুচ্চতি. এৱং খো, গহপতি, অনোকসাৰী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, নিকেতসাৰী হোতি? ৰূপনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসাৰী’তি ৱুচ্চতি. সদ্দনিমিত্ত…পে… গন্ধনিমিত্ত… ৰসনিমিত্ত… ফোট্ঠব্বনিমিত্ত… ধম্মনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধা খো, গহপতি, ‘নিকেতসাৰী’তি ৱুচ্চতি. এৱং খো, গহপতি, নিকেতসাৰী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অনিকেতসাৰী হোতি? ৰূপনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধা খো, গহপতি, তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনিকেতসাৰী’তি ৱুচ্চতি. সদ্দনিমিত্ত… গন্ধনিমিত্ত… ৰসনিমিত্ত… ফোট্ঠব্বনিমিত্ত… ধম্মনিমিত্তনিকেতৱিসাৰৱিনিবন্ধা খো, গহপতি, তথাগতস্স পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৱত্থুকতা অনভাৱংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা. তস্মা তথাগতো ‘অনিকেতসাৰী’তি ৱুচ্চতি. এৱং খো, গহপতি, অনিকেতসাৰী হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, গামে সন্থৱজাতো [সন্ধৱজাতো (ক.)] হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো গিহীহি [গিহি (ক.)] সংসট্ঠো ৱিহৰতি সহনন্দী সহসোকী, সুখিতেসু সুখিতো, দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. এৱং খো, গহপতি, গামে সন্থৱজাতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, গামে ন সন্থৱজাতো হোতি? ইধ, গহপতি, ভিক্খু গিহীহি [গিহি (ক.)] অসংসট্ঠো ৱিহৰতি ন সহনন্দী ন সহসোকী ন সুখিতেসু সুখিতো ন দুক্খিতেসু দুক্খিতো, উপ্পন্নেসু কিচ্চকৰণীযেসু ন অত্তনা তেসু যোগং আপজ্জতি. এৱং খো, গহপতি, গামে ন সন্থৱজাতো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কামেহি অৰিত্তো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো কামেসু অৱিগতৰাগো হোতি অৱিগতছন্দো অৱিগতপেমো অৱিগতপিপাসো অৱিগতপৰিড়াহো অৱিগততণ্হো. এৱং খো, গহপতি, কামেহি অৰিত্তো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কামেহি ৰিত্তো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো কামেসু ৱিগতৰাগো হোতি ৱিগতছন্দো ৱিগতপেমো ৱিগতপিপাসো ৱিগতপৰিড়াহো ৱিগততণ্হো. এৱং খো, গহপতি, কামেহি ৰিত্তো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, পুৰক্খৰানো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চস্স এৱং হোতি – ‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঙ্খাৰো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৱং খো, গহপতি, পুৰক্খৰানো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, অপুৰক্খৰানো হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চস্স ন এৱং হোতি – ‘এৱংৰূপো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱেদনো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঞ্ঞো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংসঙ্খাৰো সিযং অনাগতমদ্ধানং, এৱংৱিঞ্ঞাণো সিযং অনাগতমদ্ধান’ন্তি. এৱং খো, গহপতি, অপুৰক্খৰানো হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কথং ৱিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি? ইধ, গহপতি, একচ্চো এৱৰূপিং কথং কত্তা হোতি – ‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি; অহং ইমং ধম্মৱিনযং আজানামি. কিং ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানিস্সসি? মিচ্ছাপটিপন্নো ত্ৱমসি; অহমস্মি সম্মাপটিপন্নো. পুৰে ৱচনীযং পচ্ছা অৱচ; পচ্ছা ৱচনীযং পুৰে অৱচ. সহিতং মে, অসহিতং তে. অধিচিণ্ণং তে ৱিপৰাৱত্তং. আৰোপিতো তে ৱাদো; চৰ ৱাদপ্পমোক্খায. নিগ্গহিতোসি; নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’তি. এৱং খো, গহপতি, কথং ৱিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, গহপতি, কথং ন ৱিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি? ইধ, গহপতি, ভিক্খু ন এৱৰূপিং কথং কত্তা হোতি – ‘ন ত্ৱং ইমং ধম্মৱিনযং আজানাসি…পে… নিব্বেঠেহি ৱা সচে পহোসী’তি. এৱং খো, গহপতি, কথং ন ৱিগ্গয্হ জনেন কত্তা হোতি.

‘‘ইতি খো, গহপতি, যং তং ৱুত্তং ভগৱতা অট্ঠকৱগ্গিযে মাগণ্ডিযপঞ্হে –

‘‘ওকং পহায অনিকেতসাৰী,

গামে অকুব্বং মুনিসন্থৱানি;

কামেহি ৰিত্তো অপুৰক্খৰানো,

কথং ন ৱিগ্গয্হ জনেন কযিৰা’’তি.

‘‘ইমস্স খো, গহপতি, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. ততিযং.

৪. দুতিযহালিদ্দিকানিসুত্তং

৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহাকচ্চানো অৱন্তীসু ৱিহৰতি কুৰৰঘৰে পপাতে পব্বতে. অথ খো হালিদ্দিকানি গহপতি যেনাযস্মা মহাকচ্চানো…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো হালিদ্দিকানি গহপতি আযস্মন্তং মহাকচ্চানং এতদৱোচ – ‘‘ৱুত্তমিদং, ভন্তে, ভগৱতা সক্কপঞ্হে – ‘যে তে সমণব্ৰাহ্মণা তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তা, তে অচ্চন্তনিট্ঠা অচ্চন্তযোগক্খেমিনো অচ্চন্তব্ৰহ্মচাৰিনো অচ্চন্তপৰিযোসানা সেট্ঠা দেৱমনুস্সান’’’ন্তি.

‘‘ইমস্স নু খো, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স কথং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি?

‘‘ৰূপধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তেসং খযা ৱিৰাগা নিৰোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা চিত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি.

‘‘ৱেদনাধাতুযা খো, গহপতি… সঞ্ঞাধাতুযা খো, গহপতি… সঙ্খাৰধাতুযা খো, গহপতি… ৱিঞ্ঞাণধাতুযা খো, গহপতি, যো ছন্দো যো ৰাগো যা নন্দী যা তণ্হা যে উপযুপাদানা চেতসো অধিট্ঠানাভিনিৱেসানুসযা, তেসং খযা ৱিৰাগা নিৰোধা চাগা পটিনিস্সগ্গা চিত্তং সুৱিমুত্তন্তি ৱুচ্চতি.

‘‘ইতি খো, গহপতি, যং তং ৱুত্তং ভগৱতা সক্কপঞ্হে – ‘যে তে সমণব্ৰাহ্মণা তণ্হাসঙ্খযৱিমুত্তা তে অচ্চন্তনিট্ঠা অচ্চন্তযোগক্খেমিনো অচ্চন্তব্ৰহ্মচাৰিনো অচ্চন্তপৰিযোসানা সেট্ঠা দেৱমনুস্সান’’’ন্তি.

‘‘ইমস্স খো, গহপতি, ভগৱতা সংখিত্তেন ভাসিতস্স এৱং ৱিত্থাৰেন অত্থো দট্ঠব্বো’’তি. চতুত্থং.

৫. সমাধিসুত্তং

৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘সমাধিং, ভিক্খৱে, ভাৱেথ; সমাহিতো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ৰূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৱেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঞ্ঞায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঙ্খাৰানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ’’.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ৰূপস্স সমুদযো, কো ৱেদনায সমুদযো, কো সঞ্ঞায সমুদযো, কো সঙ্খাৰানং সমুদযো, কো ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি.

‘‘কিঞ্চ অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি? ৰূপং অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰূপং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. যা ৰূপে নন্দী তদুপাদানং. তস্সুপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা জৰামৰণং সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা সম্ভৱন্তি. এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘ৱেদনং অভিনন্দতি…পে… সঞ্ঞং অভিনন্দতি… সঙ্খাৰে অভিনন্দতি… ৱিঞ্ঞাণং অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. যা ৱিঞ্ঞাণে নন্দী তদুপাদানং. তস্সুপাদানপচ্চযা ভৱো; ভৱপচ্চযা জাতি; জাতিপচ্চযা…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতি.

‘‘অযং, ভিক্খৱে, ৰূপস্স সমুদযো; অযং ৱেদনায সমুদযো; অযং সঞ্ঞায সমুদযো; অযং সঙ্খাৰানং সমুদযো; অযং ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযো.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, কো ৱেদনায… কো সঞ্ঞায… কো সঙ্খাৰানং… কো ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো?

ইধ, ভিক্খৱে, নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি.

‘‘কিঞ্চ নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি? ৰূপং নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰূপং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা ৰূপে নন্দী সা নিৰুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘ৱেদনং নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৱেদনং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসা তিট্ঠতো যা ৱেদনায নন্দী সা নিৰুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘সঞ্ঞং নাভিনন্দতি…পে… সঙ্খাৰে নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স সঙ্খাৰে অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা সঙ্খাৰেসু নন্দী সা নিৰুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিৰোধা উপাদাননিৰোধো; উপাদাননিৰোধা ভৱনিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো যা ৱিঞ্ঞাণে নন্দী সা নিৰুজ্ঝতি. তস্স নন্দীনিৰোধা উপাদাননিৰোধো…পে… এৱমেতস্স কেৱলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিৰোধো হোতি.

‘‘অযং, ভিক্খৱে, ৰূপস্স অত্থঙ্গমো, অযং ৱেদনায অত্থঙ্গমো, অযং সঞ্ঞায অত্থঙ্গমো, অযং সঙ্খাৰানং অত্থঙ্গমো, অযং ৱিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’’তি. পঞ্চমং.

৬. পটিসল্লাণসুত্তং

৬. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘পটিসল্লাণে, ভিক্খৱে, যোগমাপজ্জথ. পটিসল্লীণো, ভিক্খৱে, ভিক্খু যথাভূতং পজানাতি. কিঞ্চ যথাভূতং পজানাতি? ৰূপস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৱেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঞ্ঞায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, সঙ্খাৰানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ, ৱিঞ্ঞাণস্স সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ’’…পে… (যথা পঠমসুত্তে তথা ৱিত্থাৰেতব্বো.) ছট্ঠং.

৭. উপাদাপৰিতস্সনাসুত্তং

৭. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘উপাদাপৰিতস্সনঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অনুপাদাঅপৰিতস্সনঞ্চ. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি, খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, উপাদাপৰিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো অৰিযধম্মে অৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স অকোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৰূপং, ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পৰিযাদানা উত্তাসৱা চ হোতি ৱিঘাতৱা চ অপেক্খৱা চ উপাদায চ পৰিতস্সতি.

‘‘ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱেদনং, ৱেদনায ৱা অত্তানং. তস্স সা ৱেদনা ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱেদনাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ৱেদনাৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ৱেদনাৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পৰিযাদানা উত্তাসৱা চ হোতি ৱিঘাতৱা চ অপেক্খৱা চ উপাদায চ পৰিতস্সতি.

‘‘সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতি…পে… সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে, সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং. তস্স তে সঙ্খাৰা ৱিপৰিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খাৰৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা সঙ্খাৰৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স সঙ্খাৰৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পৰিযাদানা উত্তাসৱা চ হোতি ৱিঘাতৱা চ অপেক্খৱা চ উপাদায চ পৰিতস্সতি.

‘‘ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং; অত্তনি ৱা ৱিঞ্ঞাণং, ৱিঞ্ঞাণস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো পৰিযাদানা উত্তাসৱা চ হোতি ৱিঘাতৱা চ অপেক্খৱা চ উপাদায চ পৰিতস্সতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, উপাদাপৰিতস্সনা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অনুপাদাঅপৰিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অৰিযানং দস্সাৱী অৰিযধম্মস্স কোৱিদো অৰিযধম্মে সুৱিনীতো, সপ্পুৰিসানং দস্সাৱী সপ্পুৰিসধম্মস্স কোৱিদো সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ন ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৰূপৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৰূপং, ন ৰূপস্মিং ৱা অত্তানং. তস্স তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ন ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন ৰূপৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপৰিযাদানা ন চেৱুত্তাসৱা [ন চেৱ উত্তাসৱা (পী. ক.)] হোতি ন চ ৱিঘাতৱা ন চ অপেক্খৱা, অনুপাদায চ ন পৰিতস্সতি.

‘‘ন ৱেদনং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱেদনাৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা ৱেদনং, ন ৱেদনায ৱা অত্তানং. তস্স সা ৱেদনা ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱেদনাৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ন ৱেদনাৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন ৱেদনাৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপৰিযাদানা ন চেৱুত্তাসৱা হোতি ন চ ৱিঘাতৱা ন চ অপেক্খৱা, অনুপাদায চ ন পৰিতস্সতি.

‘‘ন সঞ্ঞং…পে… ন সঙ্খাৰে অত্ততো সমনুপস্সতি, ন সঙ্খাৰৱন্তং ৱা অত্তানং; ন অত্তনি ৱা সঙ্খাৰে, ন সঙ্খাৰেসু ৱা অত্তানং. তস্স তে সঙ্খাৰা ৱিপৰিণমন্তি অঞ্ঞথা হোন্তি. তস্স সঙ্খাৰৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ন সঙ্খাৰৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন সঙ্খাৰৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপৰিযাদানা ন চেৱুত্তাসৱা হোতি ন চ ৱিঘাতৱা ন চ অপেক্খৱা, অনুপাদায চ ন পৰিতস্সতি.

‘‘ন ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতি, ন ৱিঞ্ঞাণৱন্তং ৱা অত্তানং…পে… তস্স তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা ন ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তি ৱিঞ্ঞাণং হোতি. তস্স ন ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তিজা পৰিতস্সনা ধম্মসমুপ্পাদা চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. চেতসো অপৰিযাদানা ন চেৱুত্তাসৱা হোতি ন চ ৱিঘাতৱা ন চ অপেক্খৱা, অনুপাদায চ ন পৰিতস্সতি. এৱং খো, ভিক্খৱে, অনুপাদা অপৰিতস্সনং হোতী’’তি. সত্তমং.

৮. দুতিযউপাদাপৰিতস্সনাসুত্তং

৮. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘উপাদাপৰিতস্সনঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি অনুপাদাঅপৰিতস্সনঞ্চ. তং সুণাথ…পে… কথঞ্চ, ভিক্খৱে, উপাদাপৰিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো ৰূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱেদনং এতং মম…পে… সঞ্ঞং এতং মম… সঙ্খাৰে এতং মম… ৱিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা উপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৱং খো, ভিক্খৱে, উপাদাপৰিতস্সনা হোতি.

‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অনুপাদাঅপৰিতস্সনা হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং ৰূপং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৰূপৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. ৱেদনং নেতং মম… সঞ্ঞং নেতং মম… সঙ্খাৰে নেতং মম… ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তস্স তং ৱিঞ্ঞাণং ৱিপৰিণমতি অঞ্ঞথা হোতি. তস্স ৱিঞ্ঞাণৱিপৰিণামঞ্ঞথাভাৱা নুপ্পজ্জন্তি সোকপৰিদেৱদুক্খদোমনস্সুপাযাসা. এৱং খো, ভিক্খৱে, অনুপাদাঅপৰিতস্সনা হোতী’’তি. অট্ঠমং.

৯. কালত্তযঅনিচ্চসুত্তং

৯. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনিচ্চং অতীতানাগতং; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতস্মিং ৰূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. ৱেদনা অনিচ্চা…পে… সঞ্ঞা অনিচ্চা… সঙ্খাৰা অনিচ্চা অতীতানাগতা; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নানং! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতেসু সঙ্খাৰেসু অনপেক্খো হোতি; অনাগতে সঙ্খাৰে নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নানং সঙ্খাৰানং নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. ৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চং অতীতানাগতং; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতস্মিং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. নৱমং.

১০. কালত্তযদুক্খসুত্তং

১০. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, দুক্খং অতীতানাগতং; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতস্মিং ৰূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. ৱেদনা দুক্খা… সঞ্ঞা দুক্খা… সঙ্খাৰা দুক্খা… ৱিঞ্ঞাণং দুক্খং অতীতানাগতং; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতস্মিং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. দসমং.

১১. কালত্তযঅনত্তসুত্তং

১১. সাৱত্থিনিদানং. ‘‘ৰূপং, ভিক্খৱে, অনত্তা অতীতানাগতং; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতস্মিং ৰূপস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৰূপং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৰূপস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতি. ৱেদনা অনত্তা… সঞ্ঞা অনত্তা… সঙ্খাৰা অনত্তা… ৱিঞ্ঞাণং অনত্তা অতীতানাগতং; কো পন ৱাদো পচ্চুপ্পন্নস্স! এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো অতীতস্মিং ৱিঞ্ঞাণস্মিং অনপেক্খো হোতি; অনাগতং ৱিঞ্ঞাণং নাভিনন্দতি; পচ্চুপ্পন্নস্স ৱিঞ্ঞাণস্স নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতী’’তি. একাদসমং.

নকুলপিতুৱগ্গো পঠমো.

তস্সুদ্দানং –

নকুলপিতা দেৱদহা, দ্ৱেপি হালিদ্দিকানি চ;

সমাধিপটিসল্লাণা, উপাদাপৰিতস্সনা দুৱে;

অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না, ৱগ্গো তেন পৱুচ্চতি.