২. দুতিযৱগ্গো

১. চক্খুসুত্তং

১৯৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো আযস্মা ৰাহুলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাহুলং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সোতং…পে… ঘানং… জিৱ্হা… কাযো… মনো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… সোতস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… ঘানস্মিম্পি নিব্বিন্দতি … জিৱ্হাযপি নিব্বিন্দতি… কাযস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. এতেন পেয্যালেন দস সুত্তন্তা কাতব্বা. পঠমং.

২-১০. ৰূপাদিসুত্তনৱকং

১৯৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… সদ্দা… গন্ধা… ৰসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা….

‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… সোতৱিঞ্ঞাণং… ঘানৱিঞ্ঞাণং… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং… কাযৱিঞ্ঞাণং… মনোৱিঞ্ঞাণং….

‘‘চক্খুসম্ফস্সো…পে… সোতসম্ফস্সো… ঘানসম্ফস্সো… জিৱ্হাসম্ফস্সো… কাযসম্ফস্সো… মনোসম্ফস্সো….

‘‘চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা… ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা… জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা… কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা… মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা….

‘‘ৰূপসঞ্ঞা…পে… সদ্দসঞ্ঞা… গন্ধসঞ্ঞা… ৰসসঞ্ঞা… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা… ধম্মসঞ্ঞা….

‘‘ৰূপসঞ্চেতনা…পে… সদ্দসঞ্চেতনা… গন্ধসঞ্চেতনা… ৰসসঞ্চেতনা… ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা… ধম্মসঞ্চেতনা….

‘‘ৰূপতণ্হা …পে… সদ্দতণ্হা… গন্ধতণ্হা… ৰসতণ্হা… ফোট্ঠব্বতণ্হা… ধম্মতণ্হা….

‘‘পথৱীধাতু…পে… আপোধাতু… তেজোধাতু… ৱাযোধাতু… আকাসধাতু … ৱিঞ্ঞাণধাতু….

‘‘ৰূপং …পে… ৱেদনা… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? অনিচ্চং, ভন্তে…পে… এৱং পস্সং ৰাহুল…পে… নাপৰং ইত্থত্তাযাতি পজানাতীতি. দসমং.

১১. অনুসযসুত্তং

২০০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো আযস্মা ৰাহুলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ৰাহুল, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. এৱং খো, ৰাহুল, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানানুসযা ন হোন্তী’’তি. একাদসমং.

১২. অপগতসুত্তং

২০১. সাৱত্থিনিদানং. অথ খো আযস্মা ৰাহুলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, জানতো কথং পস্সতো ইমস্মিং চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানাপগতং মানসং হোতি ৱিধা সমতিক্কন্তং সন্তং সুৱিমুত্ত’’ন্তি? ‘‘যং কিঞ্চি, ৰাহুল, ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা সব্বং ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি’’.

‘‘যা কাচি ৱেদনা…পে… যা কাচি সঞ্ঞা… যে কেচি সঙ্খাৰা… যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিস্ৱা অনুপাদা ৱিমুত্তো হোতি. এৱং খো, ৰাহুল, জানতো এৱং পস্সতো ইমস্মিঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকে কাযে বহিদ্ধা চ সব্বনিমিত্তেসু অহঙ্কাৰমমঙ্কাৰমানাপগতং মানসং হোতি ৱিধা সমতিক্কন্তং সন্তং সুৱিমুত্ত’’ন্তি. দ্ৱাদসমং.

দুতিযো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

চক্খু ৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, সম্ফস্সো ৱেদনায চ;

সঞ্ঞা সঞ্চেতনা তণ্হা, ধাতু খন্ধেন তে দস;

অনুসযং অপগতঞ্চেৱ, ৱগ্গো তেন পৱুচ্চতীতি.

ৰাহুলসংযুত্তং সমত্তং.