১. পঠমৱগ্গো
১. চক্খুসুত্তং
১৮৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো আযস্মা ৰাহুলো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘সোতং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে…. ‘‘ঘানং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ‘‘জিৱ্হা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘কাযো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’ …পে… ‘‘মনো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.
‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুস্মিম্পি নিব্বিন্দতি …পে… সোতস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… ঘানস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… জিৱ্হাযপি নিব্বিন্দতি… কাযস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… মনস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. পঠমং.
২. ৰূপসুত্তং
১৮৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… সদ্দা… গন্ধা… ৰসা… ফোট্ঠব্বা… ধম্মা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱাতি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপেসুপি নিব্বিন্দতি… সদ্দেসুপি নিব্বিন্দতি… গন্ধেসুপি নিব্বিন্দতি… ৰসেসুপি নিব্বিন্দতি… ফোট্ঠব্বেসুপি নিব্বিন্দতি… ধম্মেসুপি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি…পে… পজানাতী’’তি. দুতিযং.
৩. ৱিঞ্ঞাণসুত্তং
১৯০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ‘‘সোতৱিঞ্ঞাণং…পে… ঘানৱিঞ্ঞাণং… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং… কাযৱিঞ্ঞাণং… মনোৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’ …পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… সোতৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… ঘানৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… কাযৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… মনোৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি…পে… পজানাতী’’তি. ততিযং.
৪. সম্ফস্সসুত্তং
১৯১. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’…পে… ‘‘সোতসম্ফস্সো…পে… ঘানসম্ফস্সো… জিৱ্হাসম্ফস্সো… কাযসম্ফস্সো… মনোসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুসম্ফস্সস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… সোতসম্ফস্সস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… ঘানসম্ফস্সস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… জিৱ্হাসম্ফস্সস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… কাযসম্ফস্সস্মিম্পি নিব্বিন্দতি… মনোসম্ফস্সস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি…পে… পজানাতী’’তি. চতুত্থং.
৫. ৱেদনাসুত্তং
১৯২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুসম্ফস্সজা ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘সোতসম্ফস্সজা ৱেদনা…পে… ঘানসম্ফস্সজা ৱেদনা… জিৱ্হাসম্ফস্সজা ৱেদনা… কাযসম্ফস্সজা ৱেদনা… মনোসম্ফস্সজা ৱেদনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুসম্ফস্সজায ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি…পে… সোত… ঘান… জিৱ্হা… কায… মনোসম্ফস্সজায ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি…পে… পজানাতী’’তি. পঞ্চমং.
৬. সঞ্ঞাসুত্তং
১৯৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপসঞ্ঞা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘সদ্দসঞ্ঞা…পে… গন্ধসঞ্ঞা… ৰসসঞ্ঞা… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞা… ধম্মসঞ্ঞা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপসঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি…পে… সদ্দসঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি… গন্ধসঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি… ৰসসঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি… ফোট্ঠব্বসঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি… ধম্মসঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি…পে… পজানাতী’’তি. ছট্ঠং.
৭. সঞ্চেতনাসুত্তং
১৯৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপসঞ্চেতনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘সদ্দসঞ্চেতনা…পে… গন্ধসঞ্চেতনা… ৰসসঞ্চেতনা … ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনা… ধম্মসঞ্চেতনা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপসঞ্চেতনাযপি নিব্বিন্দতি…পে… সদ্দসঞ্চেতনাযপি নিব্বিন্দতি… গন্ধসঞ্চেতনাযপি নিব্বিন্দতি… ৰসসঞ্চেতনাযপি নিব্বিন্দতি… ফোট্ঠব্বসঞ্চেতনাযপি নিব্বিন্দতি… ধম্মসঞ্চেতনাযপি নিব্বিন্দতি…পে… পজানাতী’’তি. সত্তমং.
৮. তণ্হাসুত্তং
১৯৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপতণ্হা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘সদ্দতণ্হা…পে… গন্ধতণ্হা… ৰসতণ্হা… ফোট্ঠব্বতণ্হা… ধম্মতণ্হা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপতণ্হাযপি নিব্বিন্দতি…পে… সদ্দতণ্হাযপি নিব্বিন্দতি… গন্ধতণ্হাযপি নিব্বিন্দতি… ৰসতণ্হাযপি নিব্বিন্দতি… ফোট্ঠব্বতণ্হায নিব্বিন্দতি… ধম্মতণ্হাযপি নিব্বিন্দতি …পে… পজানাতী’’তি. অট্ঠমং.
৯. ধাতুসুত্তং
১৯৬. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, পথৱীধাতু নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘আপোধাতু…পে… তেজোধাতু… ৱাযোধাতু… আকাসধাতু… ৱিঞ্ঞাণধাতু নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো পথৱীধাতুযাপি নিব্বিন্দতি…পে… আপোধাতুযাপি নিব্বিন্দতি… তেজোধাতুযাপি নিব্বিন্দতি… ৱাযোধাতুযাপি নিব্বিন্দতি… আকাসধাতুযাপি নিব্বিন্দতি… ৱিঞ্ঞাণধাতুযাপি নিব্বিন্দতি…পে… পজানাতী’’তি. নৱমং.
১০. খন্ধসুত্তং
১৯৭. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ‘‘ৱেদনা…পে… সঞ্ঞা… সঙ্খাৰা… ৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’…পে… ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো ৰূপস্মিম্পি নিব্বিন্দতি…পে… ৱেদনাযপি নিব্বিন্দতি… সঞ্ঞাযপি নিব্বিন্দতি… সঙ্খাৰেসুপি নিব্বিন্দতি… ৱিঞ্ঞাণস্মিম্পি নিব্বিন্দতি; নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি; ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি; ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি. দসমং.
পঠমো ৱগ্গো.
তস্সুদ্দানং –
চক্খু ৰূপঞ্চ ৱিঞ্ঞাণং, সম্ফস্সো ৱেদনায চ;
সঞ্ঞা সঞ্চেতনা তণ্হা, ধাতু খন্ধেন তে দসাতি.