১. পঠমৱগ্গো
১. দাৰুণসুত্তং
১৫৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো কটুকো ফৰুসো অন্তৰাযিকো অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘উপ্পন্নং লাভসক্কাৰসিলোকং পজহিস্সাম, ন চ নো উপ্পন্নো লাভসক্কাৰসিলোকো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতী’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঠমং.
২. বড়িসসুত্তং
১৫৮. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো কটুকো ফৰুসো অন্তৰাযিকো অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, বাড়িসিকো আমিসগতং বড়িসং গম্ভীৰে উদকৰহদে পক্খিপেয্য. তমেনং অঞ্ঞতৰো আমিসচক্খু মচ্ছো গিলেয্য. এৱঞ্হি সো, ভিক্খৱে, মচ্ছো গিলবড়িসো বাড়িসিকস্স অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকৰণীযো বাড়িসিকস্স’’.
‘‘বাড়িসিকোতি খো, ভিক্খৱে, মাৰস্সেতং পাপিমতো অধিৱচনং. বড়িসন্তি খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকস্সেতং অধিৱচনং. যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং লাভসক্কাৰসিলোকং অস্সাদেতি নিকামেতি, অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু গিলবড়িসো মাৰস্স অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকৰণীযো পাপিমতো. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো কটুকো ফৰুসো অন্তৰাযিকো অনুত্তৰস্স যোগক্খেমস্স অধিগমায. তস্মাতিহ, ভিক্খৱে, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘উপ্পন্নং লাভসক্কাৰসিলোকং পজহিস্সাম, ন চ নো উপ্পন্নো লাভসক্কাৰসিলোকো চিত্তং পৰিযাদায ঠস্সতী’তি. এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. দুতিযং.
৩. কুম্মসুত্তং
১৫৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. ভূতপুব্বং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতৰস্মিং উদকৰহদে মহাকুম্মকুলং চিৰনিৱাসি অহোসি. অথ খো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতৰো কুম্মো অঞ্ঞতৰং কুম্মং এতদৱোচ – ‘মা খো ত্ৱং, তাত কুম্ম, এতং পদেসং অগমাসী’তি. অগমাসি খো, ভিক্খৱে, সো কুম্মো তং পদেসং. তমেনং লুদ্দো পপতায ৱিজ্ঝি. অথ খো, ভিক্খৱে, সো কুম্মো যেন সো কুম্মো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসা খো, ভিক্খৱে, সো কুম্মো তং কুম্মং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান তং কুম্মং এতদৱোচ – ‘কচ্চি ত্ৱং, তাত কুম্ম, ন তং পদেসং অগমাসী’তি? ‘অগমাসিং খ্ৱাহং, তাত কুম্ম, তং পদেস’ন্তি. ‘কচ্চি পনাসি, তাত কুম্ম, অক্খতো অনুপহতো’তি? ‘অক্খতো খোম্হি, তাত কুম্ম, অনুপহতো, অত্থি চ মে ইদং সুত্তকং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধ’ন্তি. ‘তগ্ঘসি, তাত কুম্ম, খতো, তগ্ঘ উপহতো. এতেন হি তে, তাত কুম্ম, সুত্তকেন পিতৰো চ পিতামহা চ অনযং আপন্না ব্যসনং আপন্না. গচ্ছ দানি ত্ৱং, তাত কুম্ম, ন দানি ত্ৱং অম্হাক’’’ন্তি.
‘‘লুদ্দোতি খো, ভিক্খৱে, মাৰস্সেতং পাপিমতো অধিৱচনং. পপতাতি খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকস্সেতং অধিৱচনং. সুত্তকন্তি খো, ভিক্খৱে, নন্দিৰাগস্সেতং অধিৱচনং. যো হি কোচি, ভিক্খৱে, ভিক্খু উপ্পন্নং লাভসক্কাৰসিলোকং অস্সাদেতি নিকামেতি – অযং ৱুচ্চতি, ভিক্খৱে, ভিক্খু গিদ্ধো পপতায [ভিক্খু পপতায (স্যা. কং.), ভিক্খু ৱিদ্ধো পপতায (?)] অনযং আপন্নো ব্যসনং আপন্নো যথাকামকৰণীযো পাপিমতো. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ততিযং.
৪. দীঘলোমিকসুত্তং
১৬০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দীঘলোমিকা এড়কা কণ্টকগহনং পৱিসেয্য. সা তত্ৰ তত্ৰ সজ্জেয্য, তত্ৰ তত্ৰ গয্হেয্য [গচ্ছেয্য (সী.), গণ্হেয্য (স্যা. কং. পী. ক.)], তত্ৰ তত্ৰ বজ্ঝেয্য, তত্ৰ তত্ৰ অনযব্যসনং আপজ্জেয্য. ‘এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসতি. সো তত্ৰ তত্ৰ সজ্জতি, তত্ৰ তত্ৰ গয্হতি, তত্ৰ তত্ৰ বজ্ঝতি, তত্ৰ তত্ৰ অনযব্যসনং আপজ্জতি. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’’ন্তি. চতুত্থং.
৫. মীড়্হকসুত্তং
১৬১. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মীড়্হকা গূথাদী গূথপূৰা পুণ্ণা গূথস্স. পুৰতো চস্স মহাগূথপুঞ্জো. সা তেন অঞ্ঞা মীড়্হকা অতিমঞ্ঞেয্য – ‘অহম্হি গূথাদী গূথপূৰা পুণ্ণা গূথস্স, পুৰতো চ ম্যাযং মহাগূথপুঞ্জো’তি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসতি. সো তত্থ ভুত্তাৱী চ হোতি যাৱদত্থো, নিমন্তিতো চ স্ৱাতনায, পিণ্ডপাতো চস্স পূৰো. সো আৰামং গন্ত্ৱা ভিক্খুগণস্স মজ্ঝে ৱিকত্থতি – ‘ভুত্তাৱী চম্হি যাৱদত্থো, নিমন্তিতো চম্হি স্ৱাতনায, পিণ্ডপাতো চ ম্যাযং পূৰো, লাভী চম্হি চীৱৰ-পিণ্ডপাত-সেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জপৰিক্খাৰানং, ইমে পনঞ্ঞে ভিক্খূ অপ্পপুঞ্ঞা অপ্পেসক্খা ন লাভিনো চীৱৰ-পিণ্ডপাতসেনাসন-গিলানপ্পচ্চয-ভেসজ্জ-পৰিক্খাৰান’ন্তি. সো তেন লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো অঞ্ঞে পেসলে ভিক্খূ অতিমঞ্ঞতি. তঞ্হি তস্স, ভিক্খৱে, মোঘপুৰিসস্স হোতি দীঘৰত্তং অহিতায দুক্খায. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. পঞ্চমং.
৬. অসনিসুত্তং
১৬২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. [উপৰি ততিযৱগ্গে ততিযচতুত্থসুত্তেসু ‘‘মা চ খো ত্ৱং তাত সেখং… অনুপাপুণাতূ’’তি আগতং. তেন নযেন ইধাপি অত্থো গহেতব্বো. এত্থ হি কিং সদ্দেন পটিক্খেপত্থোপি সক্কা ঞাতুং, যথা ‘‘সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্য’’ন্তি. তস্মা কং… আগচ্ছতূতি এত্থ কমপি… মা আগচ্ছতূতি চ, কং সেখং… অনুপাপুণাতূতি এত্থ কমপি সেখং… মা পাপুণাতূতি চ অত্থো ৱেদিতব্বো. অট্ঠকথাটীকাসু চ অযমেৱত্থো ঞাপিতো] কং, ভিক্খৱে, অসনিৱিচক্কং আগচ্ছতু [উপৰি ততিযৱগ্গে তৰিযচতুত্থসুত্তেসু ‘‘মা চ খো ত্ৱং তাত সেখং… অনুপাপুণাতূ’’তি আগতং. তেন নযেন ইধাপি অত্থো গহেতব্বো. এত্থ হি কিং সদ্দেন পটিক্খেপত্থোপি সক্কা ঞাতুং, যথা ‘‘সযং অভিঞ্ঞায কমুদ্দিসেয্য’’ন্তি. তস্মা কং… আগচ্ছতূতি এত্থ কমপি… মা আগচ্ছতূতিচ, তং সেখং… অনুপাপুণাতূতি এত্থ কমপি সেখং… মা পাপুণাতূতি চ অত্থো ৱেদিতব্বো. অট্ঠকথাটীকাসু চ অযমেৱত্থো ঞাপিতো], সেখং [অসনিৱিচক্কং, তং সেখং (পী. ক.), অসনিৱিচক্কং, সেখং (স্যা. কং.), অসনিৱিচক্কং আগচ্ছতু, কং সেখং (?)] অপ্পত্তমানসং লাভসক্কাৰসিলোকো অনুপাপুণাতু’’ [অনুপাপুণাতি (পী. ক.)].
‘‘অসনিৱিচক্কন্তি খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকস্সেতং অধিৱচনং. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. ছট্ঠং.
৭. দিদ্ধসুত্তং
১৬৩. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. কং, ভিক্খৱে, দিদ্ধগতেন ৱিসল্লেন সল্লেন [দিট্ঠিগতেন ৱিসল্লেন (ক. সী.), দিট্ঠিগতেন সল্লেন (স্যা. কং.), দিট্ঠিগতেন ৱিসল্লেন সল্লেন (ক.), দিট্ঠগতেন ৱিসল্লেন সল্লেন (পী.)] ৱিজ্ঝতু, সেখং [ৱিজ্ঝতু, তং সেখং (সী.), ৱিজ্ঝতি, তং সেখং (পী. ক.)] অপ্পত্তমানসং লাভসক্কাৰসিলোকো অনুপাপুণাতু’’ [অনুপাপুণাতি (পী. ক.)].
‘‘সল্লন্তি খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকস্সেতং অধিৱচনং. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. সত্তমং.
৮. সিঙ্গালসুত্তং
১৬৪. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. অস্সুত্থ নো তুম্হে, ভিক্খৱে, ৰত্তিযা পচ্চূসসমযং জৰসিঙ্গালস্স [সিঙ্গালস্স (ক.), জৰসিগালস্স (সী. স্যা. কং.)] ৱস্সমানস্সা’’তি? ‘‘এৱং, ভন্তে’’. ‘‘এসো খো, ভিক্খৱে, জৰসিঙ্গালো উক্কণ্ডকেন [উক্কণ্ডকেন (সী.), উক্কণ্ণকেন (স্যা. কং. পী.)] নাম ৰোগজাতেন ফুট্ঠো নেৱ বিলগতো ৰমতি, ন ৰুক্খমূলগতো ৰমতি, ন অজ্ঝোকাসগতো ৰমতি; যেন যেন গচ্ছতি, যত্থ যত্থ তিট্ঠতি, যত্থ যত্থ নিসীদতি, যত্থ যত্থ নিপজ্জতি; তত্থ তত্থ অনযব্যসনং আপজ্জতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো নেৱ সুঞ্ঞাগাৰগতো ৰমতি, ন ৰুক্খমূলগতো ৰমতি, ন অজ্ঝোকাসগতো ৰমতি; যেন যেন গচ্ছতি, যত্থ যত্থ তিট্ঠতি, যত্থ যত্থ নিসীদতি, যত্থ যত্থ নিপজ্জতি; তত্থ তত্থ অনযব্যসনং আপজ্জতি. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. অট্ঠমং.
৯. ৱেৰম্ভসুত্তং
১৬৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. উপৰি, ভিক্খৱে, আকাসে ৱেৰম্ভা [ৱেৰম্বা (সী. পী.)] নাম ৱাতা ৱাযন্তি. তত্থ যো পক্খী গচ্ছতি তমেনং ৱেৰম্ভা ৱাতা খিপন্তি. তস্স ৱেৰম্ভৱাতক্খিত্তস্স অঞ্ঞেনেৱ পাদা গচ্ছন্তি, অঞ্ঞেন পক্খা গচ্ছন্তি, অঞ্ঞেন সীসং গচ্ছতি, অঞ্ঞেন কাযো গচ্ছতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, ইধেকচ্চো ভিক্খু লাভসক্কাৰসিলোকেন অভিভূতো পৰিযাদিণ্ণচিত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায গামং ৱা নিগমং ৱা পিণ্ডায পৱিসতি অৰক্খিতেনেৱ কাযেন অৰক্খিতায ৱাচায অৰক্খিতেন চিত্তেন, অনুপট্ঠিতায সতিযা, অসংৱুতেহি ইন্দ্ৰিযেহি. সো তত্থ পস্সতি মাতুগামং দুন্নিৱত্থং ৱা দুপ্পাৰুতং ৱা. তস্স মাতুগামং দিস্ৱা দুন্নিৱত্থং ৱা দুপ্পাৰুতং ৱা ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেতি. সো ৰাগানুদ্ধংসিতেন চিত্তেন সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্ততি. তস্স অঞ্ঞে চীৱৰং হৰন্তি, অঞ্ঞে পত্তং হৰন্তি, অঞ্ঞে নিসীদনং হৰন্তি, অঞ্ঞে সূচিঘৰং হৰন্তি, ৱেৰম্ভৱাতক্খিত্তস্সেৱ সকুণস্স. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি. নৱমং.
১০. সগাথকসুত্তং
১৬৬. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘দাৰুণো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… অধিগমায. ইধাহং, ভিক্খৱে, একচ্চং পুগ্গলং পস্সামি সক্কাৰেন অভিভূতং পৰিযাদিণ্ণচিত্তং, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্নং. ইধ পনাহং, ভিক্খৱে, একচ্চং পুগ্গলং পস্সামি অসক্কাৰেন অভিভূতং পৰিযাদিণ্ণচিত্তং, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্নং. ইধ পনাহং, ভিক্খৱে, একচ্চং পুগ্গলং পস্সামি সক্কাৰেন চ অসক্কাৰেন চ তদুভযেন অভিভূতং পৰিযাদিণ্ণচিত্তং, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্নং. এৱং দাৰুণো খো, ভিক্খৱে, লাভসক্কাৰসিলোকো…পে… এৱঞ্হি ৱো, ভিক্খৱে, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –
‘‘যস্স সক্কৰিযমানস্স, অসক্কাৰেন চূভযং;
সমাধি ন ৱিকম্পতি, অপ্পমাণৱিহাৰিনো [অপ্পমাদৱিহাৰিনো (পী. ক.) অপ্পমাণোতি হেত্থ ফলসমাধি, ন সতি].
‘‘তং ঝাযিনং সাততিকং, সুখুমং দিট্ঠিৱিপস্সকং;
উপাদানক্খযাৰামং, আহু সপ্পুৰিসো ইতী’’তি. দসমং;
পঠমো ৱগ্গো.
তস্সুদ্দানং –
দাৰুণো বড়িসং কুম্মং, দীঘলোমি চ মীড়্হকং;
অসনি দিদ্ধং সিঙ্গালং, ৱেৰম্ভেন সগাথকন্তি.