১. পঠমৱগ্গো

১. তিণকট্ঠসুত্তং

১২৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘অনমতগ্গোযং [অনমতগ্গাযং (পী. ক.)] ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো যং ইমস্মিং জম্বুদীপে তিণকট্ঠসাখাপলাসং তং ছেত্ৱা [তচ্ছেত্ৱা (বহূসু)] একজ্ঝং সংহৰিত্ৱা চতুৰঙ্গুলং চতুৰঙ্গুলং ঘটিকং কত্ৱা নিক্খিপেয্য – ‘অযং মে মাতা, তস্সা মে মাতু অযং মাতা’তি, অপৰিযাদিন্নাৱ [অপৰিযাদিণ্ণাৱ (সী.)] ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স মাতুমাতৰো অস্সু, অথ ইমস্মিং জম্বুদীপে তিণকট্ঠসাখাপলাসং পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. এৱং দীঘৰত্তং ৱো, ভিক্খৱে, দুক্খং পচ্চনুভূতং তিব্বং পচ্চনুভূতং ব্যসনং পচ্চনুভূতং, কটসী [কটসি (সী. পী. ক.) কটা ছৱা সযন্তি এত্থাতি কটসী] ৱড্ঢিতা. যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং অলং ৱিৰজ্জিতুং অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. পঠমং.

২. পথৱীসুত্তং

১২৫. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো ইমং মহাপথৱিং কোলট্ঠিমত্তং কোলট্ঠিমত্তং মত্তিকাগুড়িকং কৰিত্ৱা নিক্খিপেয্য – ‘অযং মে পিতা, তস্স মে পিতু অযং পিতা’তি, অপৰিযাদিন্নাৱ ভিক্খৱে, তস্স পুৰিসস্স পিতুপিতৰো অস্সু, অথাযং মহাপথৱী পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. এৱং দীঘৰত্তং ৱো, ভিক্খৱে, দুক্খং পচ্চনুভূতং তিব্বং পচ্চনুভূতং ব্যসনং পচ্চনুভূতং, কটসী ৱড্ঢিতা. যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৱিৰজ্জিতুং, অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. দুতিযং.

৩. অস্সুসুত্তং

১২৬. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো বহুতৰং, যং ৱা ৱো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৱতং সংসৰতং অমনাপসম্পযোগা মনাপৱিপ্পযোগা কন্দন্তানং ৰোদন্তানং [ৰুদন্তানং (সী.)] অস্সু পস্সন্নং [পস্সন্দং (ক. সী.), পসন্দং (স্যা. কং.), পসন্নং (পী. ক.)] পগ্ঘৰিতং, যং ৱা চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি? ‘‘যথা খো মযং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানাম, এতদেৱ, ভন্তে, বহুতৰং যং নো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৱতং সংসৰতং অমনাপসম্পযোগা মনাপৱিপ্পযোগা কন্দন্তানং ৰোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘৰিতং, ন ত্ৱেৱ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৱে, সাধু খো মে তুম্হে, ভিক্খৱে, এৱং ধম্মং দেসিতং আজানাথ. এতদেৱ, ভিক্খৱে, বহুতৰং যং ৱো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৱতং সংসৰতং অমনাপসম্পযোগা মনাপৱিপ্পযোগা কন্দন্তানং ৰোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘৰিতং, ন ত্ৱেৱ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. দীঘৰত্তং ৱো, ভিক্খৱে, মাতুমৰণং পচ্চনুভূতং; তেসং ৱা মাতুমৰণং পচ্চনুভোন্তানং অমনাপসম্পযোগা মনাপৱিপ্পযোগা কন্দন্তানং ৰোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘৰিতং, ন ত্ৱেৱ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. দীঘৰত্তং ৱো, ভিক্খৱে, পিতুমৰণং পচ্চনুভূতং …পে… ভাতুমৰণং পচ্চনুভূতং… ভগিনিমৰণং পচ্চনুভূতং… পুত্তমৰণং পচ্চনুভূতং… ধীতুমৰণং পচ্চনুভূতং… ঞাতিব্যসনং পচ্চনুভূতং… ভোগব্যসনং পচ্চনুভূতং. দীঘৰত্তং ৱো, ভিক্খৱে, ৰোগব্যসনং পচ্চনুভূতং, তেসং ৱো ৰোগব্যসনং পচ্চনুভোন্তানং অমনাপসম্পযোগা মনাপৱিপ্পযোগা কন্দন্তানং ৰোদন্তানং অস্সু পস্সন্নং পগ্ঘৰিতং, ন ত্ৱেৱ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো …পে… যাৱঞ্চিদং, ভিক্খৱে, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৱিৰজ্জিতুং, অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. ততিযং.

৪. খীৰসুত্তং

১২৭. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, কতমং নু খো বহুতৰং, যং ৱা ৱো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৱতং সংসৰতং মাতুথঞ্ঞং পীতং, যং ৱা চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি? ‘‘যথা খো মযং, ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানাম, এতদেৱ, ভন্তে, বহুতৰং যং নো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৱতং সংসৰতং মাতুথঞ্ঞং পীতং, ন ত্ৱেৱ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদক’’ন্তি.

‘‘সাধু সাধু, ভিক্খৱে, সাধু খো মে তুম্হে, ভিক্খৱে, এৱং ধম্মং দেসিতং আজানাথ. এতদেৱ, ভিক্খৱে, বহুতৰং যং ৱো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা সন্ধাৱতং সংসৰতং মাতুথঞ্ঞং পীতং, ন ত্ৱেৱ চতূসু মহাসমুদ্দেসু উদকং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো…পে… অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. চতুত্থং.

৫. পব্বতসুত্তং

১২৮. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… আৰামে. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কীৱদীঘো নু খো, ভন্তে, কপ্পো’’তি? ‘‘দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো. সো ন সুকৰো সঙ্খাতুং এত্তকানি ৱস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱস্সসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱস্সসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱস্সসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খু, মহাসেলো পব্বতো যোজনং আযামেন যোজনং ৱিত্থাৰেন যোজনং উব্বেধেন অচ্ছিন্নো অসুসিৰো একগ্ঘনো. তমেনং পুৰিসো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন কাসিকেন ৱত্থেন সকিং সকিং পৰিমজ্জেয্য. খিপ্পতৰং খো সো, ভিক্খু, মহাসেলো পব্বতো ইমিনা উপক্কমেন পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৱেৱ কপ্পো. এৱং দীঘো, ভিক্খু, কপ্পো. এৱং দীঘানং খো, ভিক্খু, কপ্পানং নেকো কপ্পো সংসিতো, নেকং কপ্পসতং সংসিতং, নেকং কপ্পসহস্সং সংসিতং, নেকং কপ্পসতসহস্সং সংসিতং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খু, সংসাৰো. পুব্বা কোটি…পে… যাৱঞ্চিদং, ভিক্খু, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৱিৰজ্জিতুং, অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. পঞ্চমং.

৬. সাসপসুত্তং

১২৯. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো অঞ্ঞতৰো ভিক্খু যেন ভগৱা…পে… একমন্তং নিসিন্নো খো সো ভিক্খু ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কীৱদীঘো, নু খো, ভন্তে, কপ্পো’’তি? ‘‘দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো. সো ন সুকৰো সঙ্খাতুং এত্তকানি ৱস্সানি ইতি ৱা…পে… এত্তকানি ৱস্সসতসহস্সানি ইতি ৱা’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ভিক্খূ’’তি ভগৱা অৱোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খু, আযসং নগৰং যোজনং আযামেন যোজনং ৱিত্থাৰেন যোজনং উব্বেধেন, পুণ্ণং সাসপানং গুড়িকাবদ্ধং [চূড়িকাবদ্ধং (সী. পী.)]. ততো পুৰিসো ৱস্সসতস্স ৱস্সসতস্স অচ্চযেন একমেকং সাসপং উদ্ধৰেয্য. খিপ্পতৰং খো সো, ভিক্খু মহাসাসপৰাসি ইমিনা উপক্কমেন পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য, ন ত্ৱেৱ কপ্পো. এৱং দীঘো খো, ভিক্খু, কপ্পো. এৱং দীঘানং খো, ভিক্খু, কপ্পানং নেকো কপ্পো সংসিতো, নেকং কপ্পসতং সংসিতং, নেকং কপ্পসহস্সং সংসিতং, নেকং কপ্পসতসহস্সং সংসিতং. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খু, সংসাৰো …পে… অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. ছট্ঠং.

৭. সাৱকসুত্তং

১৩০. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা…পে… একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘কীৱবহুকা নু খো, ভন্তে, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা’’তি? ‘‘বহুকা খো, ভিক্খৱে, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকৰা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৱা’’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ভিক্খৱে’’তি ভগৱা অৱোচ. ‘‘ইধস্সু, ভিক্খৱে, চত্তাৰো সাৱকা ৱস্সসতাযুকা ৱস্সসতজীৱিনো. তে দিৱসে দিৱসে কপ্পসতসহস্সং কপ্পসতসহস্সং অনুস্সৰেয্যুং. অননুস্সৰিতাৱ ভিক্খৱে, তেহি কপ্পা অস্সু, অথ খো তে চত্তাৰো সাৱকা ৱস্সসতাযুকা ৱস্সসতজীৱিনো ৱস্সসতস্স অচ্চযেন কালং কৰেয্যুং. এৱং বহুকা খো, ভিক্খৱে, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকৰা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৱা’তি. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো…পে… অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. সত্তমং.

৮. গঙ্গাসুত্তং

১৩১. ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে. অথ খো অঞ্ঞতৰো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘কীৱবহুকা নু খো, ভো গোতম, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা’’তি? ‘‘বহুকা খো, ব্ৰাহ্মণ, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকৰা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৱা’’’তি.

‘‘সক্কা পন, ভো গোতম, উপমং কাতু’’ন্তি? ‘‘সক্কা, ব্ৰাহ্মণা’’তি ভগৱা অৱোচ. ‘‘সেয্যথাপি, ব্ৰাহ্মণ, যতো চাযং গঙ্গা নদী পভৱতি যত্থ চ মহাসমুদ্দং অপ্পেতি, যা এতস্মিং অন্তৰে ৱালিকা সা ন সুকৰা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা ৱালিকা ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালিকসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালিকসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি ৱালিকসতসহস্সানি ইতি ৱা’তি. ততো বহুতৰা খো, ব্ৰাহ্মণ, কপ্পা অব্ভতীতা অতিক্কন্তা. তে ন সুকৰা সঙ্খাতুং – ‘এত্তকা কপ্পা ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসহস্সানি ইতি ৱা, এত্তকানি কপ্পসতসহস্সানি ইতি ৱা’তি. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ব্ৰাহ্মণ, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. এৱং দীঘৰত্তং খো, ব্ৰাহ্মণ, দুক্খং পচ্চনুভূতং তিব্বং পচ্চনুভূতং ব্যসনং পচ্চনুভূতং, কটসী ৱড্ঢিতা. যাৱঞ্চিদং, ব্ৰাহ্মণ, অলমেৱ সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দিতুং, অলং ৱিৰজ্জিতুং, অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি.

এৱং ৱুত্তে, সো ব্ৰাহ্মণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতম…পে… উপাসকং মং ভৱং গোতমো ধাৰেতু অজ্জতগ্গে পাণুপেতং সৰণং গত’’ন্তি. অট্ঠমং.

৯. দণ্ডসুত্তং

১৩২. সাৱত্থিযং ৱিহৰতি…পে… ‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো. পুব্বা কোটি ন পঞ্ঞাযতি অৱিজ্জানীৱৰণানং সত্তানং তণ্হাসংযোজনানং সন্ধাৱতং সংসৰতং. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, দণ্ডো উপৰিৱেহাসং খিত্তো সকিম্পি মূলেন নিপততি, সকিম্পি মজ্ঝেন নিপততি, সকিম্পি অন্তেন নিপততি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, অৱিজ্জানীৱৰণা সত্তা তণ্হাসংযোজনা সন্ধাৱন্তা সংসৰন্তা সকিম্পি অস্মা লোকা পৰং লোকং গচ্ছন্তি, সকিম্পি পৰস্মা লোকা ইমং লোকং আগচ্ছন্তি. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো…পে… অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি. নৱমং.

১০. পুগ্গলসুত্তং

১৩৩. একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো…পে… একপুগ্গলস্স, ভিক্খৱে, কপ্পং সন্ধাৱতো সংসৰতো সিযা এৱং মহা অট্ঠিকঙ্কলো অট্ঠিপুঞ্জো অট্ঠিৰাসি যথাযং ৱেপুল্লো পব্বতো, সচে সংহাৰকো অস্স, সম্ভতঞ্চ ন ৱিনস্সেয্য. তং কিস্স হেতু? অনমতগ্গোযং, ভিক্খৱে, সংসাৰো…পে… অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. ইদং ৱত্ৱান সুগতো অথাপৰং এতদৱোচ সত্থা –

‘‘একস্সেকেন কপ্পেন, পুগ্গলস্সট্ঠিসঞ্চযো;

সিযা পব্বতসমো ৰাসি, ইতি ৱুত্তং মহেসিনা.

‘‘সো খো পনাযং অক্খাতো, ৱেপুল্লো পব্বতো মহা;

উত্তৰো গিজ্ঝকূটস্স, মগধানং গিৰিব্বজে.

‘‘যতো চ অৰিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি;

দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;

অৰিযং চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং.

‘‘স সত্তক্খত্তুংপৰমং, সন্ধাৱিত্ৱান পুগ্গলো;

দুক্খস্সন্তকৰো হোতি, সব্বসংযোজনক্খযা’’তি. দসমং;

পঠমো ৱগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

তিণকট্ঠঞ্চ পথৱী, অস্সু খীৰঞ্চ পব্বতং;

সাসপা সাৱকা গঙ্গা, দণ্ডো চ পুগ্গলেন চাতি.