১০. ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তং
৪৫৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা গজঙ্গলাযং [কজঙ্গলাযং (সী. পী.), কজ্জঙ্গলাযং (স্যা. কং.)] ৱিহৰতি সুৱেড়ুৱনে [ৱেড়ুৱনে (স্যা. কং.), মুখেলুৱনে (সী. পী.)]. অথ খো উত্তৰো মাণৱো পাৰাসিৱিযন্তেৱাসী [পাৰাসৰিযন্তেৱাসী (সী. পী.), পাৰাসিৰিযন্তেৱাসী (স্যা. কং.)] যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো উত্তৰং মাণৱং পাৰাসিৱিযন্তেৱাসিং ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘দেসেতি, উত্তৰ, পাৰাসিৱিযো ব্ৰাহ্মণো সাৱকানং ইন্দ্ৰিযভাৱন’’ন্তি? ‘‘দেসেতি, ভো গোতম, পাৰাসিৱিযো ব্ৰাহ্মণো সাৱকানং ইন্দ্ৰিযভাৱন’’ন্তি. ‘‘যথা কথং পন, উত্তৰ, দেসেতি পাৰাসিৱিযো ব্ৰাহ্মণো সাৱকানং ইন্দ্ৰিযভাৱন’’ন্তি? ‘‘ইধ, ভো গোতম, চক্খুনা ৰূপং ন পস্সতি, সোতেন সদ্দং ন সুণাতি – এৱং খো, ভো গোতম, দেসেতি পাৰাসিৱিযো ব্ৰাহ্মণো সাৱকানং ইন্দ্ৰিযভাৱন’’ন্তি. ‘‘এৱং সন্তে খো, উত্তৰ, অন্ধো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো ভৱিস্সতি, বধিৰো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো ভৱিস্সতি; যথা পাৰাসিৱিযস্স ব্ৰাহ্মণস্স ৱচনং. অন্ধো হি, উত্তৰ, চক্খুনা ৰূপং ন পস্সতি, বধিৰো সোতেন সদ্দং ন সুণাতী’’তি. এৱং ৱুত্তে, উত্তৰো মাণৱো পাৰাসিৱিযন্তেৱাসী তুণ্হীভূতো মঙ্কুভূতো পত্তক্খন্ধো অধোমুখো পজ্ঝাযন্তো অপ্পটিভানো নিসীদি.
অথ খো ভগৱা উত্তৰং মাণৱং পাৰাসিৱিযন্তেৱাসিং তুণ্হীভূতং মঙ্কুভূতং পত্তক্খন্ধং অধোমুখং পজ্ঝাযন্তং অপ্পটিভানং ৱিদিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘অঞ্ঞথা খো, আনন্দ, দেসেতি পাৰাসিৱিযো ব্ৰাহ্মণো সাৱকানং ইন্দ্ৰিযভাৱনং, অঞ্ঞথা চ পনানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা হোতী’’তি. ‘‘এতস্স, ভগৱা, কালো; এতস্স, সুগত, কালো যং ভগৱা অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰং ইন্দ্ৰিযভাৱনং দেসেয্য. ভগৱতো সুত্ৱা ভিক্খূ ধাৰেস্সন্তী’’তি. ‘‘তেনহানন্দ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –
৪৫৪. ‘‘কথঞ্চানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা হোতি? ইধানন্দ, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্নং খো মে ইদং মনাপং, উপ্পন্নং অমনাপং, উপ্পন্নং মনাপামনাপং. তঞ্চ খো সঙ্খতং ওড়াৰিকং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – উপেক্খা’তি. তস্স তং উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি; উপেক্খা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, চক্খুমা পুৰিসো উম্মীলেত্ৱা ৱা নিমীলেয্য, নিমীলেত্ৱা ৱা উম্মীলেয্য; এৱমেৱ খো, আনন্দ, যস্স কস্সচি এৱংসীঘং এৱংতুৱটং এৱংঅপ্পকসিৰেন উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি – অযং ৱুচ্চতানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা চক্খুৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰূপেসু.
৪৫৫. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো সোতেন সদ্দং সুত্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্নং খো মে ইদং মনাপং, উপ্পন্নং অমনাপং, উপ্পন্নং মনাপামনাপং. তঞ্চ খো সঙ্খতং ওড়াৰিকং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – উপেক্খা’তি. তস্স তং উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি; উপেক্খা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বলৱা পুৰিসো অপ্পকসিৰেনেৱ অচ্ছৰং [অচ্ছৰিকং (স্যা. কং. পী. ক.)] পহৰেয্য; এৱমেৱ খো, আনন্দ, যস্স কস্সচি এৱংসীঘং এৱংতুৱটং এৱংঅপ্পকসিৰেন উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি – অযং ৱুচ্চতানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা সোতৱিঞ্ঞেয্যেসু সদ্দেসু.
৪৫৬. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্নং খো মে ইদং মনাপং, উপ্পন্নং অমনাপং, উপ্পন্নং মনাপামনাপং. তঞ্চ খো সঙ্খতং ওড়াৰিকং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – উপেক্খা’তি. তস্স তং উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি; উপেক্খা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, ঈসকংপোণে [ঈসকপোণে (সী. স্যা. কং. পী.), ঈসকফণে (সী. অট্ঠ.), ‘‘মজ্ঝে উচ্চং হুত্ৱা’’তি টীকায সংসন্দিতব্বা] পদুমপলাসে [পদুমিনিপত্তে (সী. স্যা. কং. পী.)] উদকফুসিতানি পৱত্তন্তি, ন সণ্ঠন্তি; এৱমেৱ খো, আনন্দ, যস্স কস্সচি এৱংসীঘং এৱংতুৱটং এৱংঅপ্পকসিৰেন উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি – অযং ৱুচ্চতানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা ঘানৱিঞ্ঞেয্যেসু গন্ধেসু.
৪৫৭. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্নং খো মে ইদং মনাপং, উপ্পন্নং অমনাপং, উপ্পন্নং মনাপামনাপং. তঞ্চ খো সঙ্খতং ওড়াৰিকং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – উপেক্খা’তি. তস্স তং উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি; উপেক্খা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বলৱা পুৰিসো জিৱ্হগ্গে খেড়পিণ্ডং সংযূহিত্ৱা অপ্পকসিৰেন ৱমেয্য [সন্ধমেয্য (ক.)]; এৱমেৱ খো, আনন্দ, যস্স কস্সচি এৱংসীঘং এৱংতুৱটং এৱংঅপ্পকসিৰেন উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি – অযং ৱুচ্চতানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যেসু ৰসেসু.
৪৫৮. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্নং খো মে ইদং মনাপং, উপ্পন্নং অমনাপং, উপ্পন্নং মনাপামনাপং. তঞ্চ খো সঙ্খতং ওড়াৰিকং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – উপেক্খা’তি. তস্স তং উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি; উপেক্খা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য; এৱমেৱ খো, আনন্দ, যস্স কস্সচি এৱংসীঘং এৱংতুৱটং এৱংঅপ্পকসিৰেন উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি – অযং ৱুচ্চতানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা কাযৱিঞ্ঞেয্যেসু ফোট্ঠব্বেসু.
৪৫৯. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো এৱং পজানাতি – ‘উপ্পন্নং খো মে ইদং মনাপং, উপ্পন্নং অমনাপং, উপ্পন্নং মনাপামনাপং. তঞ্চ খো সঙ্খতং ওড়াৰিকং পটিচ্চসমুপ্পন্নং. এতং সন্তং এতং পণীতং যদিদং – উপেক্খা’তি. তস্স তং উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি; উপেক্খা সণ্ঠাতি. সেয্যথাপি, আনন্দ, বলৱা পুৰিসো দিৱসংসন্তত্তে [দিৱসসন্তেত্তে (সী.)] অযোকটাহে দ্ৱে ৱা তীণি ৱা উদকফুসিতানি নিপাতেয্য. দন্ধো, আনন্দ, উদকফুসিতানং নিপাতো, অথ খো নং খিপ্পমেৱ পৰিক্খযং পৰিযাদানং গচ্ছেয্য; এৱমেৱ খো, আনন্দ, যস্স কস্সচি এৱংসীঘং এৱংতুৱটং এৱংঅপ্পকসিৰেন উপ্পন্নং মনাপং উপ্পন্নং অমনাপং উপ্পন্নং মনাপামনাপং নিৰুজ্ঝতি, উপেক্খা সণ্ঠাতি – অযং ৱুচ্চতানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা মনোৱিঞ্ঞেয্যেসু ধম্মেসু. এৱং খো, আনন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা হোতি.
৪৬০. ‘‘কথঞ্চানন্দ, সেখো হোতি পাটিপদো? ইধানন্দ, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো তেন উপ্পন্নেন মনাপেন উপ্পন্নেন অমনাপেন উপ্পন্নেন মনাপামনাপেন অট্টীযতি হৰাযতি জিগুচ্ছতি. সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা…, জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো তেন উপ্পন্নেন মনাপেন উপ্পন্নেন অমনাপেন উপ্পন্নেন মনাপামনাপেন অট্টীযতি হৰাযতি জিগুচ্ছতি. এৱং খো, আনন্দ, সেখো হোতি পাটিপদো.
৪৬১. ‘‘কথঞ্চানন্দ, অৰিযো হোতি ভাৱিতিন্দ্ৰিযো? ইধানন্দ, ভিক্খুনো চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো সচে আকঙ্খতি – ‘পটিকূলে [পটিক্কূলে (সব্বত্থ)] অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘পটিকূলঞ্চ অপ্পটিকূলঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো.
৪৬২. ‘‘পুন চপৰং, আনন্দ, ভিক্খুনো সোতেন সদ্দং সুত্ৱা…পে… ঘানেন গন্ধং ঘাযিত্ৱা… জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা… কাযেন ফোট্ঠব্বং ফুসিত্ৱা… মনসা ধম্মং ৱিঞ্ঞায উপ্পজ্জতি মনাপং, উপ্পজ্জতি অমনাপং, উপ্পজ্জতি মনাপামনাপং. সো সচে আকঙ্খতি – ‘পটিকূলে অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘অপ্পটিকূলে পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চ অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, অপ্পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘অপ্পটিকূলে চ পটিকূলে চ পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য’ন্তি, পটিকূলসঞ্ঞী তত্থ ৱিহৰতি. সচে আকঙ্খতি – ‘পটিকূলঞ্চ অপ্পটিকূলঞ্চ তদুভযম্পি অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰেয্যং সতো সম্পজানো’তি, উপেক্খকো তত্থ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. এৱং খো, আনন্দ, অৰিযো হোতি ভাৱিতিন্দ্ৰিযো.
৪৬৩. ‘‘ইতি খো, আনন্দ, দেসিতা মযা অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা, দেসিতো সেখো পাটিপদো, দেসিতো অৰিযো ভাৱিতিন্দ্ৰিযো. যং খো, আনন্দ, সত্থাৰা কৰণীযং সাৱকানং হিতেসিনা অনুকম্পকেন অনুকম্পং উপাদায, কতং ৱো তং মযা. এতানি, আনন্দ, ৰুক্খমূলানি, এতানি সুঞ্ঞাগাৰানি, ঝাযথানন্দ, মা পমাদত্থ, মা পচ্ছা ৱিপ্পটিসাৰিনো অহুৱত্থ. অযং ৱো অম্হাকং অনুসাসনী’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.
ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তং নিট্ঠিতং দসমং.
সড়াযতনৱগ্গো নিট্ঠিতো পঞ্চমো.