৫. সড়াযতনৱগ্গো

১. অনাথপিণ্ডিকোৱাদসুত্তং

৩৮৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন অনাথপিণ্ডিকো গহপতি আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি অঞ্ঞতৰং পুৰিসং আমন্তেসি – ‘‘এহি ত্ৱং, অম্ভো পুৰিস, যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দাহি [ৱন্দাহি এৱঞ্চ ৱদেহি (সব্বত্থ) অঞ্ঞসুত্তেসু পন নত্থি] – ‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি. যেন চাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কম; উপসঙ্কমিত্ৱা মম ৱচনেন আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পাদে সিৰসা ৱন্দাহি [ৱন্দাহি এৱঞ্চ ৱদেহি (সব্বত্থ) অঞ্ঞসুত্তেসু পন নত্থি] – ‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পাদে সিৰসা ৱন্দতী’তি. এৱঞ্চ ৱদেহি – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি.

‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো সো পুৰিসো অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স পটিস্সুত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুৰিসো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো ভগৱতো পাদে সিৰসা ৱন্দতী’’তি. যেন চাযস্মা সাৰিপুত্তো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো সো পুৰিসো আযস্মন্তং সাৰিপুত্তং এতদৱোচ – ‘‘অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আবাধিকো দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. সো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পাদে সিৰসা ৱন্দতি; এৱঞ্চ ৱদেতি – ‘সাধু কিৰ, ভন্তে, আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’’তি. অধিৱাসেসি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো তুণ্হীভাৱেন.

৩৮৪. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায আযস্মতা আনন্দেন পচ্ছাসমণেন যেন অনাথপিণ্ডিকস্স গহপতিস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, গহপতি, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি তে দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি?

‘‘ন মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সাৰিপুত্ত, বলৱা পুৰিসো তিণ্হেন সিখৰেন মুদ্ধনি [মুদ্ধানং (সী. স্যা. কং. পী.)] অভিমত্থেয্য [অভিমন্থেয্য (সী. পী.)]; এৱমেৱ খো মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, অধিমত্তা ৱাতা মুদ্ধনি [ওহনন্তি (স্যা. কং.)] ঊহনন্তি [অধিমত্তা ৱাতা সীলং পৰিকন্তন্তি (সী. স্যা. কং.)]. ন মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সাৰিপুত্ত, বলৱা পুৰিসো দড়্হেন ৱৰত্তখণ্ডেন সীসে সীসৱেঠং দদেয্য; এৱমেৱ খো মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, অধিমত্তা সীসে সীসৱেদনা. ন মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সাৰিপুত্ত, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন কুচ্ছিং পৰিকন্তেয্য; এৱমেৱ খো মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, অধিমত্তা ৱাতা কুচ্ছিং পৰিকন্তন্তি. ন মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, ভন্তে সাৰিপুত্ত, দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা দুব্বলতৰং পুৰিসং নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুযা সন্তাপেয্যুং, সম্পৰিতাপেয্যুং; এৱমেৱ খো মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, ভন্তে সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো’’তি.

৩৮৫. ‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে সোতনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ঘানং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ঘাননিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন জিৱ্হং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে জিৱ্হানিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন কাযং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে কাযনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন মনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে মনোনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৰূপং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ৰূপনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন সদ্দং উপাদিযিস্সামি…পে… ন গন্ধং উপাদিযিস্সামি… ন ৰসং উপাদিযিস্সামি… ন ফোট্ঠব্বং উপাদিযিস্সামি… ন ধম্মং উপাদিযিস্সামি ন চ মে ধম্মনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুৱিঞ্ঞাণনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন ঘানৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন কাযৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি… ন মনোৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি ন চ মে মনোৱিঞ্ঞাণনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুসম্ফস্সনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন ঘানসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন জিৱ্হাসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন কাযসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি… ন মনোসম্ফস্সং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে মনোসম্ফস্সনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে চক্খুসম্ফস্সজাৱেদনানিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন সোতসম্ফস্সজং ৱেদনং উপাদিযিস্সামি… ন ঘানসম্ফস্সজং ৱেদনং উপাদিযিস্সামি… ন জিৱ্হাসম্ফস্সজং ৱেদনং উপাদিযিস্সামি… ন কাযসম্ফস্সজং ৱেদনং উপাদিযিস্সামি… ন মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে মনোসম্ফস্সজাৱেদনানিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

৩৮৬. ‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন পথৱীধাতুং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে পথৱীধাতুনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন আপোধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন তেজোধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন ৱাযোধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন আকাসধাতুং উপাদিযিস্সামি… ন ৱিঞ্ঞাণধাতুং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৰূপং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ৰূপনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৱেদনং উপাদিযিস্সামি… ন সঞ্ঞং উপাদিযিস্সামি… ন সঙ্খাৰে উপাদিযিস্সামি… ন ৱিঞ্ঞাণং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ৱিঞ্ঞাণনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন আকাসানঞ্চাযতনং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং উপাদিযিস্সামি… ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং উপাদিযিস্সামি… ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং উপাদিযিস্সামি ন চ মে নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতননিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং.

‘‘তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন ইধলোকং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে ইধলোকনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘ন পৰলোকং উপাদিযিস্সামি, ন চ মে পৰলোকনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্বং. তস্মাতিহ তে, গহপতি, এৱং সিক্খিতব্বং – ‘যম্পি মে দিট্ঠং সুতং মুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুপৰিযেসিতং অনুচৰিতং মনসা তম্পি ন উপাদিযিস্সামি, ন চ মে তংনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’তি. এৱঞ্হি তে, গহপতি, সিক্খিতব্ব’’ন্তি.

৩৮৭. এৱং ৱুত্তে, অনাথপিণ্ডিকো গহপতি পৰোদি, অস্সূনি পৱত্তেসি. অথ খো আযস্মা আনন্দো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং এতদৱোচ – ‘‘ওলীযসি খো ত্ৱং, গহপতি, সংসীদসি খো ত্ৱং, গহপতী’’তি? ‘‘নাহং, ভন্তে আনন্দ, ওলীযামি, নপি সংসীদামি; অপি চ মে দীঘৰত্তং সত্থা পযিৰুপাসিতো মনোভাৱনীযা চ ভিক্খূ; ন চ মে এৱৰূপী ধম্মী কথা সুতপুব্বা’’তি. ‘‘ন খো, গহপতি, গিহীনং ওদাতৱসনানং এৱৰূপী ধম্মী কথা পটিভাতি; পব্বজিতানং খো, গহপতি, এৱৰূপী ধম্মী কথা পটিভাতী’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে সাৰিপুত্ত, গিহীনম্পি ওদাতৱসনানং এৱৰূপী ধম্মী কথা পটিভাতু. সন্তি হি, ভন্তে, কুলপুত্তা অপ্পৰজক্খজাতিকা, অস্সৱনতা ধম্মস্স পৰিহাযন্তি; ভৱিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতাৰো’’তি.

অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ আনন্দো অনাথপিণ্ডিকং গহপতিং ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো গহপতি, অচিৰপক্কন্তে আযস্মন্তে চ সাৰিপুত্তে আযস্মন্তে চ আনন্দে, কালমকাসি তুসিতং কাযং উপপজ্জি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো দেৱপুত্তো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো অনাথপিণ্ডিকো দেৱপুত্তো ভগৱন্তং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘ইদঞ্হি তং জেতৱনং, ইসিসঙ্ঘনিসেৱিতং;

আৱুত্থং ধম্মৰাজেন, পীতিসঞ্জননং মম.

‘‘কম্মং ৱিজ্জা চ ধম্মো চ, সীলং জীৱিতমুত্তমং;

এতেন মচ্চা সুজ্ঝন্তি, ন গোত্তেন ধনেন ৱা.

‘‘তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;

যোনিসো ৱিচিনে ধম্মং, এৱং তত্থ ৱিসুজ্ঝতি.

‘‘সাৰিপুত্তোৱ পঞ্ঞায, সীলেন উপসমেন;

যোপি পাৰঙ্গতো ভিক্খু, এতাৱপৰমো সিযা’’তি.

ইদমৱোচ অনাথপিণ্ডিকো দেৱপুত্তো. সমনুঞ্ঞো সত্থা অহোসি. অথ খো অনাথপিণ্ডিকো দেৱপুত্তো – ‘‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’’তি ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযি.

৩৮৮. অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ইমং, ভিক্খৱে, ৰত্তিং অঞ্ঞতৰো দেৱপুত্তো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা অভিক্কন্তৱণ্ণো কেৱলকপ্পং জেতৱনং ওভাসেত্ৱা যেনাহং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা মং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতো খো সো দেৱপুত্তো মং গাথাহি অজ্ঝভাসি –

‘‘ইদঞ্হি তং জেতৱনং, ইসিসঙ্ঘনিসেৱিতং;

আৱুত্থং ধম্মৰাজেন, পীতিসঞ্জননং মম.

‘‘কম্মং ৱিজ্জা চ ধম্মো চ, সীলং জীৱিতমুত্তমং;

এতেন মচ্চা সুজ্ঝন্তি, ন গোত্তেন ধনেন ৱা.

‘‘তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো;

যোনিসো ৱিচিনে ধম্মং, এৱং তত্থ ৱিসুজ্ঝতি.

‘‘সাৰিপুত্তোৱ পঞ্ঞায, সীলেন উপসমেন;

যোপি পাৰঙ্গতো ভিক্খু, এতাৱপৰমো সিযা’’তি.

‘‘ইদমৱোচ, ভিক্খৱে, সো দেৱপুত্তো. ‘সমনুঞ্ঞো মে সত্থা’তি মং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা তত্থেৱন্তৰধাযী’’তি.

এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সো হি নূন সো, ভন্তে, অনাথপিণ্ডিকো দেৱপুত্তো ভৱিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো, ভন্তে, গহপতি আযস্মন্তে সাৰিপুত্তে অভিপ্পসন্নো অহোসী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, আনন্দ! যাৱতকং খো, আনন্দ, তক্কায পত্তব্বং, অনুপ্পত্তং তং তযা. অনাথপিণ্ডিকো সো, আনন্দ, দেৱপুত্তো’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

অনাথপিণ্ডিকোৱাদসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. ছন্নোৱাদসুত্তং

৩৮৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. তেন খো পন সমযেন আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মা চ ছন্নো গিজ্ঝকূটে পব্বতে ৱিহৰন্তি. তেন খো পন সমযেন আযস্মা ছন্নো আবাধিকো হোতি দুক্খিতো বাড়্হগিলানো. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেনাযস্মা মহাচুন্দো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং মহাচুন্দং এতদৱোচ – ‘‘আযামাৱুসো চুন্দ, যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিস্সাম গিলানপুচ্ছকা’’তি. ‘‘এৱমাৱুসো’’তি খো আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মতো সাৰিপুত্তস্স পচ্চস্সোসি.

অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো যেনাযস্মা ছন্নো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মতা ছন্নেন সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৱোচ – ‘‘কচ্চি তে, আৱুসো ছন্ন, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং? কচ্চি তে দুক্খা ৱেদনা পটিক্কমন্তি, নো অভিক্কমন্তি; পটিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো অভিক্কমো’’তি?

‘‘ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, বলৱা পুৰিসো তিণ্হেন সিখৰেন মুদ্ধনি অভিমত্থেয্য; এৱমেৱ খো মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অধিমত্তা ৱাতা মুদ্ধনি ঊহনন্তি. ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, বলৱা পুৰিসো দড়্হেন ৱৰত্তক্খণ্ডেন সীসে সীসৱেঠং দদেয্য; এৱমেৱ খো মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অধিমত্তা সীসে সীসৱেদনা. ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন কুচ্ছিং পৰিকন্তেয্য; এৱমেৱ খো মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অধিমত্তা ৱাতা কুচ্ছিং পৰিকন্তন্তি. ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সেয্যথাপি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, দ্ৱে বলৱন্তো পুৰিসা দুব্বলতৰং পুৰিসং নানাবাহাসু গহেত্ৱা অঙ্গাৰকাসুযা সন্তাপেয্যুং সম্পৰিতাপেয্যুং; এৱমেৱ খো মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, অধিমত্তো কাযস্মিং ডাহো. ন মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, খমনীযং ন যাপনীযং. বাড়্হা মে দুক্খা ৱেদনা অভিক্কমন্তি, নো পটিক্কমন্তি; অভিক্কমোসানং পঞ্ঞাযতি, নো পটিক্কমো. সত্থং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, আহৰিস্সামি, নাৱকঙ্খামি জীৱিত’’ন্তি.

৩৯০. ‘‘মাযস্মা ছন্নো সত্থং আহৰেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো. যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছাম. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভোজনানি পৰিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি, অহং আযস্মতো ছন্নস্স সপ্পাযানি ভেসজ্জানি পৰিযেসিস্সামি. সচে আযস্মতো ছন্নস্স নত্থি পতিৰূপা উপট্ঠাকা, অহং আযস্মন্তং ছন্নং উপট্ঠহিস্সামি. মাযস্মা ছন্নো সত্থং আহৰেসি. যাপেতাযস্মা ছন্নো. যাপেন্তং মযং আযস্মন্তং ছন্নং ইচ্ছামা’’তি.

‘‘নপি মে, আৱুসো সাৰিপুত্ত, নত্থি সপ্পাযানি ভোজনানি; নপি মে নত্থি সপ্পাযানি ভেসজ্জানি; নপি মে নত্থি পতিৰূপা উপট্ঠাকা; অপি চাৱুসো সাৰিপুত্ত, পৰিচিণ্ণো মে সত্থা দীঘৰত্তং মনাপেনেৱ নো অমনাপেন. এতঞ্হি, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সাৱকস্স পতিৰূপং যং সত্থাৰং পৰিচৰেয্য মনাপেনেৱ নো অমনাপেন. ‘অনুপৱজ্জং ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহৰিস্সতী’তি এৱমেতং [এৱমেৱ খো ত্ৱং (ক.)], আৱুসো সাৰিপুত্ত, ধাৰেহী’’তি. ‘‘পুচ্ছেয্যাম মযং আযস্মন্তং ছন্নং কঞ্চিদেৱ দেসং, সচে আযস্মা ছন্নো ওকাসং কৰোতি পঞ্হস্স ৱেয্যাকৰণাযা’’তি. ‘‘পুচ্ছাৱুসো সাৰিপুত্ত, সুত্ৱা ৱেদিস্সামী’’তি.

৩৯১. ‘‘চক্খুং, আৱুসো ছন্ন, চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসি? সোতং, আৱুসো ছন্ন, সোতৱিঞ্ঞাণং…পে… ঘানং, আৱুসো ছন্ন, ঘানৱিঞ্ঞাণং… জিৱ্হং, আৱুসো ছন্ন, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং … কাযং, আৱুসো ছন্ন, কাযৱিঞ্ঞাণং… মনং, আৱুসো ছন্ন, মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?

‘‘চক্খুং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি. সোতং, আৱুসো সাৰিপুত্ত…পে… ঘানং, আৱুসো সাৰিপুত্ত… জিৱ্হং, আৱুসো সাৰিপুত্ত… কাযং, আৱুসো সাৰিপুত্ত… মনং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.

৩৯২. ‘‘চক্খুস্মিং, আৱুসো ছন্ন, চক্খুৱিঞ্ঞাণে চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৱা কিং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসি? সোতস্মিং, আৱুসো ছন্ন, সোতৱিঞ্ঞাণে … ঘানস্মিং, আৱুসো ছন্ন, ঘানৱিঞ্ঞাণে… জিৱ্হায, আৱুসো ছন্ন, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণে… কাযস্মিং, আৱুসো ছন্ন, কাযৱিঞ্ঞাণে… মনস্মিং, আৱুসো ছন্ন, মনোৱিঞ্ঞাণে মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু কিং দিস্ৱা কিং অভিঞ্ঞায মনং মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সসী’’তি?

‘‘চক্খুস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, চক্খুৱিঞ্ঞাণে চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিৰোধং দিস্ৱা নিৰোধং অভিঞ্ঞায চক্খুং চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামি. সোতস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, সোতৱিঞ্ঞাণে… ঘানস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, ঘানৱিঞ্ঞাণে… জিৱ্হায, আৱুসো সাৰিপুত্ত, জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণে… কাযস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, কাযৱিঞ্ঞাণে… মনস্মিং, আৱুসো সাৰিপুত্ত, মনোৱিঞ্ঞাণে মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসু নিৰোধং দিস্ৱা নিৰোধং অভিঞ্ঞা মনং মনোৱিঞ্ঞাণং মনোৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সামী’’তি.

৩৯৩. এৱং ৱুত্তে, আযস্মা মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং এতদৱোচ – ‘‘তস্মাতিহ, আৱুসো ছন্ন, ইদম্পি তস্স ভগৱতো সাসনং [ৱচনং (সী.)], নিচ্চকপ্পং মনসি কাতব্বং – ‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থি. চলিতে অসতি পস্সদ্ধি, পস্সদ্ধিযা সতি নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’’তি. অথ খো আযস্মা চ সাৰিপুত্তো আযস্মা চ মহাচুন্দো আযস্মন্তং ছন্নং ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু.

৩৯৪. অথ খো আযস্মা ছন্নো অচিৰপক্কন্তে আযস্মন্তে চ সাৰিপুত্তে আযস্মন্তে চ মহাচুন্দে সত্থং আহৰেসি. অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘আযস্মতা, ভন্তে, ছন্নেন সত্থং আহৰিতং. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পৰাযো’’তি? ‘‘ননু তে, সাৰিপুত্ত, ছন্নেন ভিক্খুনা সম্মুখাযেৱ অনুপৱজ্জতা ব্যাকতা’’তি? ‘‘অত্থি, ভন্তে, পুব্বজিৰং [পপ্পজিতঞ্হিতং (ক.), উপৱজ্জিতং (ক.), পুব্বৱিজ্জনং, পুব্বৱিজ্ঝনং, পুব্বৱিচিৰং (সংযুত্তকে)] নাম ৱজ্জিগামো. তত্থাযস্মতো ছন্নস্স মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৱজ্জকুলানী’’তি. ‘‘হোন্তি [পোসন্তি (ক.)] হেতে, সাৰিপুত্ত, ছন্নস্স ভিক্খুনো মিত্তকুলানি সুহজ্জকুলানি উপৱজ্জকুলানি. নাহং, সাৰিপুত্ত, এত্তাৱতা ‘সউপৱজ্জো’তি ৱদামি. যো খো, সাৰিপুত্ত, ইমঞ্চ কাযং নিক্খিপতি অঞ্ঞঞ্চ কাযং উপাদিযতি তমহং ‘সউপৱজ্জো’তি ৱদামি. তং ছন্নস্স ভিক্খুনো নত্থি. ‘অনুপৱজ্জো ছন্নো ভিক্খু সত্থং আহৰেসী’তি এৱমেতং, সাৰিপুত্ত, ধাৰেহী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

ছন্নোৱাদসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. পুণ্ণোৱাদসুত্তং

৩৯৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা পুণ্ণো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সাধু মং, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ওৱাদেন ওৱদতু, যমহং ভগৱতো ধম্মং সুত্ৱা একো ৱূপকট্ঠো অপ্পমত্তো আতাপী পহিতত্তো ৱিহৰেয্য’’ন্তি. ‘‘তেন হি, পুণ্ণ, সুণাহি, সাধুকং মনসি কৰোহি; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা পুণ্ণো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘সন্তি খো, পুণ্ণ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তং চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী [নন্দি (স্যা. কং.)]. ‘নন্দীসমুদযা দুক্খসমুদযো, পুণ্ণা’তি ৱদামি.

‘‘সন্তি খো, পুণ্ণ, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তং চে ভিক্খু অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অভিনন্দতো অভিৱদতো অজ্ঝোসায তিট্ঠতো উপ্পজ্জতি নন্দী. ‘নন্দীসমুদযা দুক্খসমুদযো, পুণ্ণা’তি ৱদামি.

‘‘সন্তি চ খো, পুণ্ণ, চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তং চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো নন্দী নিৰুজ্ঝতি. ‘নন্দীনিৰোধা দুক্খনিৰোধো, পুণ্ণা’তি ৱদামি.

‘‘সন্তি চ খো, পুণ্ণ, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা… মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা. তং চে ভিক্খু নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স তং অনভিনন্দতো অনভিৱদতো অনজ্ঝোসায তিট্ঠতো নন্দী নিৰুজ্ঝতি. ‘নন্দীনিৰোধা দুক্খনিৰোধো, পুণ্ণা’তি ৱদামি.

‘‘ইমিনা চ ত্ৱং পুণ্ণ, মযা সংখিত্তেন ওৱাদেন ওৱদিতো কতৰস্মিং জনপদে ৱিহৰিস্সসী’’তি? ‘‘ইমিনাহং, ভন্তে, ভগৱতা সংখিত্তেন ওৱাদেন ওৱদিতো, অত্থি সুনাপৰন্তো নাম জনপদো, তত্থাহং ৱিহৰিস্সামী’’তি.

৩৯৬. ‘‘চণ্ডা খো, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা; ফৰুসা খো, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা. সচে তং, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা অক্কোসিস্সন্তি পৰিভাসিস্সন্তি, তত্থ তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা অক্কোসিস্সন্তি পৰিভাসিস্সন্তি, তত্থ মে এৱং ভৱিস্সতি – ‘ভদ্দকা [ভদ্ৰকা (ক.)] ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে পাণিনা পহাৰং দেন্তী’তি. এৱমেত্থ [এৱম্মেত্থ (?)], ভগৱা, ভৱিস্সতি; এৱমেত্থ, সুগত, ভৱিস্সতী’’তি.

‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা পাণিনা পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা পাণিনা পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ মে এৱং ভৱিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে লেড্ডুনা পহাৰং দেন্তী’তি. এৱমেত্থ, ভগৱা, ভৱিস্সতি; এৱমেত্থ, সুগত, ভৱিস্সতী’’তি.

‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা লেড্ডুনা পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা লেড্ডুনা পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ মে এৱং ভৱিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে দণ্ডেন পহাৰং দেন্তী’তি. এৱমেত্থ, ভগৱা, ভৱিস্সতি; এৱমেত্থ, সুগত, ভৱিস্সতী’’তি.

‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা দণ্ডেন পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা দণ্ডেন পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ মে এৱং ভৱিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, যং মে নযিমে সত্থেন পহাৰং দেন্তী’তি. এৱমেত্থ, ভগৱা, ভৱিস্সতি; এৱমেত্থ, সুগত, ভৱিস্সতী’’তি.

‘‘সচে পন তে, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা সত্থেন পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মে, ভন্তে, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা সত্থেন পহাৰং দস্সন্তি, তত্থ মে এৱং ভৱিস্সতি – ‘ভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, সুভদ্দকা ৱতিমে সুনাপৰন্তকা মনুস্সা, যং মং [যং মে (সী. পী. ক.)] নযিমে তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেন্তী’তি. এৱমেত্থ, ভগৱা, ভৱিস্সতি; এৱমেত্থ, সুগত, ভৱিস্সতী’’তি.

‘‘সচে পন তং, পুণ্ণ, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেস্সন্তি, তত্থ পন তে, পুণ্ণ, কিন্তি ভৱিস্সতী’’তি? ‘‘সচে মং, ভন্তে, সুনাপৰন্তকা মনুস্সা তিণ্হেন সত্থেন জীৱিতা ৱোৰোপেস্সন্তি, তত্থ মে এৱং ভৱিস্সতি – ‘সন্তি খো ভগৱতো সাৱকা কাযে চ জীৱিতে চ অট্টীযমানা হৰাযমানা জিগুচ্ছমানা সত্থহাৰকং পৰিযেসন্তি. তং মে ইদং অপৰিযিট্ঠংযেৱ সত্থহাৰকং লদ্ধ’ন্তি. এৱমেত্থ, ভগৱা, ভৱিস্সতি; এৱমেত্থ, সুগত, ভৱিস্সতী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, পুণ্ণ! সক্খিস্সসি খো ত্ৱং, পুণ্ণ, ইমিনা দমূপসমেন সমন্নাগতো সুনাপৰন্তস্মিং জনপদে ৱিহৰিতুং. যস্সদানি ত্ৱং, পুণ্ণ, কালং মঞ্ঞসী’’তি.

৩৯৭. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা সেনাসনং সংসামেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায যেন সুনাপৰন্তো জনপদো তেন চাৰিকং পক্কামি. অনুপুব্বেন চাৰিকং চৰমানো যেন সুনাপৰন্তো জনপদো তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং আযস্মা পুণ্ণো সুনাপৰন্তস্মিং জনপদে ৱিহৰতি. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো তেনেৱন্তৰৱস্সেন পঞ্চমত্তানি উপাসকসতানি পটিৱেদেসি [পটিপাদেসি (সী. পী.), পটিদেসেসি (স্যা. কং.)], তেনেৱন্তৰৱস্সেন পঞ্চমত্তানি উপাসিকসতানি পটিৱেদেসি, তেনেৱন্তৰৱস্সেন তিস্সো ৱিজ্জা সচ্ছাকাসি. অথ খো আযস্মা পুণ্ণো অপৰেন সমযেন পৰিনিব্বাযি.

অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘যো সো, ভন্তে, পুণ্ণো নাম কুলপুত্তো ভগৱতা সংখিত্তেন ওৱাদেন ওৱদিতো সো কালঙ্কতো. তস্স কা গতি, কো অভিসম্পৰাযো’’তি? ‘‘পণ্ডিতো, ভিক্খৱে, পুণ্ণো কুলপুত্তো পচ্চপাদি [সচ্চৱাদী ধম্মৱাদী (ক.)] ধম্মস্সানুধম্মং, ন চ মং ধম্মাধিকৰণং ৱিহেঠেসি. পৰিনিব্বুতো, ভিক্খৱে, পুণ্ণো কুলপুত্তো’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

পুণ্ণোৱাদসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. নন্দকোৱাদসুত্তং

৩৯৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো মহাপজাপতিগোতমী পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুনিসতেহি সদ্ধিং যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠাসি. একমন্তং ঠিতা খো মহাপজাপতিগোতমী ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ওৱদতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খুনিযো; অনুসাসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খুনিযো; কৰোতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খুনীনং ধম্মিং কথ’’ন্তি [ধম্মিকথন্তি (স্যা. কং. ক.)].

তেন খো পন সমযেন থেৰা ভিক্খূ ভিক্খুনিযো ওৱদন্তি পৰিযাযেন. আযস্মা নন্দকো ন ইচ্ছতি ভিক্খুনিযো ওৱদিতুং পৰিযাযেন. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘কস্স নু খো, আনন্দ, অজ্জ পৰিযাযো ভিক্খুনিযো ওৱদিতুং পৰিযাযেনা’’তি? ‘‘সব্বেহেৱ, ভন্তে, কতো [নন্দকস্স ভন্তে (সী. পী.)] পৰিযাযো ভিক্খুনিযো ওৱদিতুং পৰিযাযেন. অযং, ভন্তে, আযস্মা নন্দকো ন ইচ্ছতি ভিক্খুনিযো ওৱদিতুং পৰিযাযেনা’’তি.

অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং নন্দকং আমন্তেসি – ‘‘ওৱদ, নন্দক, ভিক্খুনিযো; অনুসাস, নন্দক, ভিক্খুনিযো; কৰোহি ত্ৱং, ব্ৰাহ্মণ, ভিক্খুনীনং ধম্মিং কথ’’ন্তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা নন্দকো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসি. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো অত্তদুতিযো যেন ৰাজকাৰামো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান আসনং পঞ্ঞাপেসুং, উদকঞ্চ পাদানং উপট্ঠপেসুং. নিসীদি খো আযস্মা নন্দকো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেসি. তাপি খো ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মা নন্দকো এতদৱোচ – ‘‘পটিপুচ্ছকথা খো, ভগিনিযো, ভৱিস্সতি. তত্থ আজানন্তীহি – ‘আজানামা’ তিস্স ৱচনীযং, ন আজানন্তীহি – ‘ন আজানামা’ তিস্স ৱচনীযং. যস্সা ৱা পনস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা অহমেৱ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৱত্থো’’’তি? ‘‘এত্তকেনপি মযং, ভন্তে, অয্যস্স নন্দকস্স অত্তমনা অভিৰদ্ধা [অভিনন্দাম (স্যা. কং.)] যং নো অয্যো নন্দকো পৱাৰেতী’’তি.

৩৯৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খু নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘জিৱ্হা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘কাযো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’… ‘‘মনো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৱ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, ৰূপা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সদ্দা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… গন্ধা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ৰসা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ফোট্ঠব্বা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’… ‘‘ধম্মা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৱ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ বাহিৰা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০১. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘কাযৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’… ‘‘মনোৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱাতি’’? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৱ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০২. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ৱট্টিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, আভাপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৱং ৱদেয্য – ‘অমুস্স তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ৱট্টিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা; যা চ খ্ৱাস্স আভা সা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ৱট্টিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা; পগেৱস্স আভা অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৱং ৱদেয্য – ‘ছ খোমে অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা [অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা (?)]; যঞ্চ খো ছ অজ্ঝত্তিকে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিৰোধা তজ্জা তজ্জা ৱেদনা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০৩. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো মূলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৱিপৰিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ছাযাপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৱং ৱদেয্য – ‘অমুস্স মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো মূলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৱিপৰিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, যা চ খ্ৱাস্স ছাযা সা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো মূলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৱিপৰিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং; পগেৱস্স ছাযা অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৱং ৱদেয্য – ‘ছ খোমে বাহিৰা আযতনা অনিচ্চা [অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা (সী. পী.)]. যঞ্চ খো ছ বাহিৰে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিৰোধা তজ্জা তজ্জা ৱেদনা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০৪. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা গাৱিং ৱধিত্ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন গাৱিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তৰং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিৰং চম্মকাযং. যং যদেৱ তত্থ অন্তৰা ৱিলিমংসং [ৱিলিমং (সী. পী. ক.)] অন্তৰা ন্হাৰু অন্তৰা বন্ধনং তং তদেৱ তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পৰিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৱা সঙ্কন্তিত্ৱা সম্পকন্তিত্ৱা সম্পৰিকন্তিত্ৱা ৱিধুনিত্ৱা বাহিৰং চম্মকাযং তেনেৱ চম্মেন তং গাৱিং পটিচ্ছাদেত্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথেৱাযং গাৱী সংযুত্তা ইমিনাৱ চম্মেনা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা গাৱিং ৱধিত্ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন গাৱিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তৰং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিৰং চম্মকাযং. যং যদেৱ তত্থ অন্তৰা ৱিলিমংসং অন্তৰা ন্হাৰু অন্তৰা বন্ধনং তং তদেৱ তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পৰিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৱা সঙ্কন্তিত্ৱা সম্পকন্তিত্ৱা সম্পৰিকন্তিত্ৱা ৱিধুনিত্ৱা বাহিৰং চম্মকাযং তেনেৱ চম্মেন তং গাৱিং পটিচ্ছাদেত্ৱা কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য – ‘তথেৱাযং গাৱী সংযুত্তা ইমিনাৱ চম্মেনা’তি; অথ খো সা গাৱী ৱিসংযুত্তা তেনেৱ চম্মেনা’’তি.

‘‘উপমা খো মে অযং, ভগিনিযো, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায. অযমেৱেত্থ অত্থো; ‘অন্তৰা মংসকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচনং; ‘বাহিৰো চম্মকাযো’তি খো ভগিনিযো, ছন্নেতং বাহিৰানং আযতনানং অধিৱচনং; ‘অন্তৰা ৱিলিমংসং, অন্তৰা ন্হাৰু, অন্তৰা বন্ধন’ন্তি খো, ভগিনিযো, নন্দীৰাগস্সেতং অধিৱচনং; ‘তিণ্হং গোৱিকন্তন’ন্তি খো, ভগিনিযো, অৰিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৱচনং; যাযং অৰিযা পঞ্ঞা অন্তৰা কিলেসং অন্তৰা সংযোজনং অন্তৰা বন্ধনং সঞ্ছিন্দতি সঙ্কন্ততি সম্পকন্ততি সম্পৰিকন্ততি.

৪০৫. ‘‘সত্ত খো পনিমে, ভগিনিযো, বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. কতমে সত্ত? ইধ, ভগিনিযো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং, ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ইমে খো, ভগিনিযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি.

৪০৬. অথ খো আযস্মা নন্দকো তা ভিক্খুনিযো ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভগিনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মতো নন্দকস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা ভিক্খুনিযো ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘গচ্ছথ, ভিক্খুনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তীসু তাসু ভিক্খুনীসু ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে চাতুদ্দসে ন হোতি বহুনোজনস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা – ‘ঊনো নু খো চন্দো, পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো ঊনো চন্দোত্ৱেৱ হোতি. এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা হোন্তি নো চ খো পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পা’’তি.

৪০৭. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং নন্দকং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি ত্ৱং, নন্দক, স্ৱেপি তা ভিক্খুনিযো তেনেৱোৱাদেন ওৱদেয্যাসী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা নন্দকো ভগৱতো পচ্চস্সোসি. অথ খো আযস্মা নন্দকো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসি. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো অত্তদুতিযো যেন ৰাজকাৰামো তেনুপসঙ্কমি. অদ্দসংসু খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং. দিস্ৱান আসনং পঞ্ঞাপেসুং, উদকঞ্চ পাদানং উপট্ঠপেসুং. নিসীদি খো আযস্মা নন্দকো পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ পাদে পক্খালেসি. তাপি খো ভিক্খুনিযো আযস্মন্তং নন্দকং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মা নন্দকো এতদৱোচ – ‘‘পটিপুচ্ছকথা খো, ভগিনিযো, ভৱিস্সতি. তত্থ আজানন্তীহি ‘আজানামা’ তিস্স ৱচনীযং, ন আজানন্তীহি ‘ন আজানামা’ তিস্স ৱচনীযং. যস্সা ৱা পনস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা, অহমেৱ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – ‘ইদং, ভন্তে, কথং; ইমস্স ক্ৱত্থো’’’তি. ‘‘এত্তকেনপি মযং, ভন্তে, অয্যস্স নন্দকস্স অত্তমনা অভিৰদ্ধা যং নো অয্যো নন্দকো পৱাৰেতী’’তি.

৪০৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খু নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সোতং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… জিৱ্হা… কাযো… মনো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৱ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪০৯. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, ৰূপা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, সদ্দা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… গন্ধা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ৰসা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ফোট্ঠব্বা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে… ধম্মা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৱ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ বাহিৰা আযতনা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১০. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভগিনিযো, চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… সোতৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… ঘানৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… কাযৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে… মনোৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘পুব্বেৱ নো এতং, ভন্তে, যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং – ‘ইতিপিমে ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা অনিচ্চা’’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১১. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ৱট্টিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, আভাপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৱং ৱদেয্য – ‘অমুস্স তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ৱট্টিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা; যা চ খ্ৱাস্স আভা সা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, তেলপ্পদীপস্স ঝাযতো তেলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ৱট্টিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা, অচ্চিপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা; পগেৱস্স আভা অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৱং ৱদেয্য – ‘ছ খোমে অজ্ঝত্তিকা আযতনা অনিচ্চা. যঞ্চ খো ছ অজ্ঝত্তিকে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিৰোধা তজ্জা তজ্জা ৱেদনা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১২. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো মূলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৱিপৰিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, ছাযাপি অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা. যো নু খো, ভগিনিযো, এৱং ৱদেয্য – ‘অমুস্স মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো মূলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৱিপৰিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং; যা চ খ্ৱাস্স ছাযা সা নিচ্চা ধুৱা সস্সতা অৱিপৰিণামধম্মা’তি; সম্মা নু খো সো ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমুস্স হি, ভন্তে, মহতো ৰুক্খস্স তিট্ঠতো সাৰৱতো মূলম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং, খন্ধোপি অনিচ্চো ৱিপৰিণামধম্মো, সাখাপলাসম্পি অনিচ্চং ৱিপৰিণামধম্মং; পগেৱস্স ছাযা অনিচ্চা ৱিপৰিণামধম্মা’’তি. ‘‘এৱমেৱ খো, ভগিনিযো, যো নু খো এৱং ৱদেয্য – ‘ছ খোমে বাহিৰা আযতনা অনিচ্চা. যঞ্চ খো বাহিৰে আযতনে পটিচ্চ পটিসংৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তং নিচ্চং ধুৱং সস্সতং অৱিপৰিণামধম্ম’ন্তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘তজ্জং তজ্জং, ভন্তে, পচ্চযং পটিচ্চ তজ্জা তজ্জা ৱেদনা উপ্পজ্জন্তি. তজ্জস্স তজ্জস্স পচ্চযস্স নিৰোধা তজ্জা তজ্জা ৱেদনা নিৰুজ্ঝন্তী’’তি. ‘‘সাধু সাধু, ভগিনিযো! এৱঞ্হেতং, ভগিনিযো, হোতি অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’.

৪১৩. ‘‘সেয্যথাপি, ভগিনিযো, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা গাৱিং ৱধিত্ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন গাৱিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তৰং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিৰং চম্মকাযং. যং যদেৱ তত্থ অন্তৰা ৱিলিমংসং অন্তৰা ন্হাৰু অন্তৰা বন্ধনং তং তদেৱ তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পৰিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৱা সঙ্কন্তিত্ৱা সম্পকন্তিত্ৱা সম্পৰিকন্তিত্ৱা ৱিধুনিত্ৱা বাহিৰং চম্মকাযং তেনেৱ চম্মেন তং গাৱিং পটিচ্ছাদেত্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথেৱাযং গাৱী সংযুত্তা ইমিনাৱ চম্মেনা’তি; সম্মা নু খো সো, ভগিনিযো, ৱদমানো ৱদেয্যা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিস্স হেতু’’? ‘‘অমু হি, ভন্তে, দক্খো গোঘাতকো ৱা গোঘাতকন্তেৱাসী ৱা গাৱিং ৱধিত্ৱা তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন গাৱিং সঙ্কন্তেয্য অনুপহচ্চ অন্তৰং মংসকাযং অনুপহচ্চ বাহিৰং চম্মকাযং. যং যদেৱ তত্থ অন্তৰা ৱিলিমংসং অন্তৰা ন্হাৰু অন্তৰা বন্ধনং তং তদেৱ তিণ্হেন গোৱিকন্তনেন সঞ্ছিন্দেয্য সঙ্কন্তেয্য সম্পকন্তেয্য সম্পৰিকন্তেয্য. সঞ্ছিন্দিত্ৱা সঙ্কন্তিত্ৱা সম্পকন্তিত্ৱা সম্পৰিকন্তিত্ৱা ৱিধুনিত্ৱা বাহিৰং চম্মকাযং তেনেৱ চম্মেন তং গাৱিং পটিচ্ছাদেত্ৱা কিঞ্চাপি সো এৱং ৱদেয্য – ‘তথেৱাযং গাৱী সংযুত্তা ইমিনাৱ চম্মেনা’তি; অথ খো সা গাৱী ৱিসংযুত্তা তেনেৱ চম্মেনা’’তি.

‘‘উপমা খো মে অযং, ভগিনিযো, কতা অত্থস্স ৱিঞ্ঞাপনায অযমেৱেত্থ অত্থো. ‘অন্তৰা মংসকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং অজ্ঝত্তিকানং আযতনানং অধিৱচনং; ‘বাহিৰো চম্মকাযো’তি খো, ভগিনিযো, ছন্নেতং বাহিৰানং আযতনানং অধিৱচনং; ‘অন্তৰা ৱিলিমংসং অন্তৰা ন্হাৰু অন্তৰা বন্ধন’ন্তি খো, ভগিনিযো, নন্দীৰাগস্সেতং অধিৱচনং; ‘তিণ্হং গোৱিকন্তন’ন্তি খো, ভগিনিযো, অৰিযাযেতং পঞ্ঞায অধিৱচনং; যাযং অৰিযা পঞ্ঞা অন্তৰা কিলেসং অন্তৰা সংযোজনং অন্তৰা বন্ধনং সঞ্ছিন্দতি সঙ্কন্ততি সম্পকন্ততি সম্পৰিকন্ততি.

৪১৪. ‘‘সত্ত খো পনিমে, ভগিনিযো, বোজ্ঝঙ্গা, যেসং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. কতমে সত্ত? ইধ, ভগিনিযো, ভিক্খু সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি…পে… ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি… উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতি ৱিৱেকনিস্সিতং ৱিৰাগনিস্সিতং নিৰোধনিস্সিতং ৱোস্সগ্গপৰিণামিং. ইমে খো, ভগিনিযো, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা যেসং ভাৱিতত্তা বহুলীকতত্তা ভিক্খু আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি.

৪১৫. অথ খো আযস্মা নন্দকো তা ভিক্খুনিযো ইমিনা ওৱাদেন ওৱদিত্ৱা উয্যোজেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভগিনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো আযস্মতো নন্দকস্স ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা আযস্মন্তং নন্দকং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো তা ভিক্খুনিযো ভগৱা এতদৱোচ –‘‘গচ্ছথ, ভিক্খুনিযো; কালো’’তি. অথ খো তা ভিক্খুনিযো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তীসু তাসু ভিক্খুনীসু ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে পন্নৰসে ন হোতি বহুনো জনস্স কঙ্খা ৱা ৱিমতি ৱা – ‘ঊনো নু খো চন্দো, পুণ্ণো নু খো চন্দো’তি, অথ খো পুণ্ণো চন্দোত্ৱেৱ হোতি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, তা ভিক্খুনিযো নন্দকস্স ধম্মদেসনায অত্তমনা চেৱ পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পা চ. তাসং, ভিক্খৱে, পঞ্চন্নং ভিক্খুনিসতানং যা পচ্ছিমিতা ভিক্খুনী সা [যা পচ্ছিমা ভিক্খুনী, সা (সী. স্যা. কং. পী.), যা পচ্ছিমিকা, তা ভিক্খুনিযো (ক.)] সোতাপন্না অৱিনিপাতধম্মা নিযতা সম্বোধিপৰাযনা’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

নন্দকোৱাদসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. চূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তং

৪১৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো ভগৱতো ৰহোগতস্স পটিসল্লীনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি – ‘‘পৰিপক্কা খো ৰাহুলস্স ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা. যংনূনাহং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেয্য’’ন্তি. অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসি. সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো আযস্মন্তং ৰাহুলং আমন্তেসি – ‘‘গণ্হাহি, ৰাহুল, নিসীদনং; যেন অন্ধৱনং তেনুপসঙ্কমিস্সাম দিৱাৱিহাৰাযা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা নিসীদনং আদায ভগৱন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধি.

তেন খো পন সমযেন অনেকানি দেৱতাসহস্সানি ভগৱন্তং অনুবন্ধানি হোন্তি – ‘‘অজ্জ ভগৱা আযস্মন্তং ৰাহুলং উত্তৰিং আসৱানং খযে ৱিনেস্সতী’’তি. অথ খো ভগৱা অন্ধৱনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. আযস্মাপি খো ৰাহুলো ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো আযস্মন্তং ৰাহুলং ভগৱা এতদৱোচ –

৪১৭. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খু নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে ’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, ৰূপা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, চক্খুসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, যমিদং [যম্পিদং (সী. ক.)] চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং তম্পি নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

৪১৮. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি ৰাহুল, সোতং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… ঘানং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে…পে… জিৱ্হা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে…পে… কাযো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে…পে… মনো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং –‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি ৰাহুল, ধম্মা নিচ্চা ৱা অনিচ্চা ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চা, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি ৰাহুল, মনোৱিঞ্ঞাণং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি ৰাহুল, মনোসম্ফস্সো নিচ্চো ৱা অনিচ্চো ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চো, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং, কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’. ‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৰাহুল, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং, তম্পি নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৱা তং সুখং ৱা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৱিপৰিণামধম্মং কল্লং নু তং সমনুপস্সিতুং – ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’.

৪১৯. ‘‘এৱং পস্সং, ৰাহুল, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুস্মিং [চক্খুস্মিম্পি (স্যা. কং.) এৱমিতৰেসুপি] নিব্বিন্দতি, ৰূপেসু নিব্বিন্দতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. সোতস্মিং নিব্বিন্দতি, সদ্দেসু নিব্বিন্দতি…পে…, ঘানস্মিং নিব্বিন্দতি, গন্ধেসু নিব্বিন্দতি… জিৱ্হায নিব্বিন্দতি, ৰসেসু নিব্বিন্দতি… কাযস্মিং নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসু নিব্বিন্দতি… মনস্মিং নিব্বিন্দতি, ধম্মেসু নিব্বিন্দতি, মনোৱিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদনাগতং সঞ্ঞাগতং সঙ্খাৰগতং ৱিঞ্ঞাণগতং তস্মিম্পি নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা ৰাহুলো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি. ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো ৰাহুলস্স অনুপাদায আসৱেহি চিত্তং ৱিমুচ্চি. তাসঞ্চ অনেকানং দেৱতাসহস্সানং ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.

চূড়ৰাহুলোৱাদসুত্তং নিট্ঠিতং পঞ্চমং.

৬. ছছক্কসুত্তং

৪২০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘ধম্মং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি আদিকল্যাণং মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণং সাত্থং সব্যঞ্জনং, কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেস্সামি, যদিদং – ছ ছক্কানি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৱেদিতব্বানি, ছ বাহিৰানি আযতনানি ৱেদিতব্বানি, ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা ৱেদিতব্বা, ছ ফস্সকাযা ৱেদিতব্বা, ছ ৱেদনাকাযা ৱেদিতব্বা, ছ তণ্হাকাযা ৱেদিতব্বা.

৪২১. ‘‘‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৱেদিতব্বানী’তি – ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৱ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং. ‘ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৱেদিতব্বানী’তি – ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইদং পঠমং ছক্কং.

‘‘‘ছ বাহিৰানি আযতনানি ৱেদিতব্বানী’তি – ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? ৰূপাযতনং, সদ্দাযতনং, গন্ধাযতনং, ৰসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, ধম্মাযতনং. ‘ছ বাহিৰানি আযতনানি ৱেদিতব্বানী’তি – ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইদং দুতিযং ছক্কং.

‘‘‘ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং, ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং, জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং, মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং. ‘ছ ৱিঞ্ঞাণকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইদং ততিযং ছক্কং.

‘‘‘ছ ফস্সকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো; মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো. ‘ছ ফস্সকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইদং চতুত্থং ছক্কং.

‘‘‘ছ ৱেদনাকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা; মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. ‘ছ ৱেদনাকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইদং পঞ্চমং ছক্কং.

‘‘‘ছ তণ্হাকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি খো পনেতং ৱুত্তং. কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং? চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা; সোতঞ্চ পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং… জিৱ্হঞ্চ পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং… কাযঞ্চ পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং… মনঞ্চ পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা, ৱেদনাপচ্চযা তণ্হা. ‘ছ তণ্হাকাযা ৱেদিতব্বা’তি – ইতি যং তং ৱুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইদং ছট্ঠং ছক্কং.

৪২২. ‘‘‘চক্খু অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. চক্খুস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘চক্খু অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা.

‘‘‘ৰূপা অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ৰূপানং উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ৰূপা অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, ৰূপা অনত্তা.

‘‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, ৰূপা অনত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনত্তা.

‘‘‘চক্খুসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. চক্খুসম্ফস্সস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘চক্খুসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, ৰূপা অনত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, চক্খুসম্ফস্সো অনত্তা.

‘‘‘ৱেদনা অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ৱেদনায উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ৱেদনা অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, ৰূপা অনত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, চক্খুসম্ফস্সো অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা.

‘‘‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. তণ্হায উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি চক্খু অনত্তা, ৰূপা অনত্তা, চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, চক্খুসম্ফস্সো অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, তণ্হা অনত্তা.

৪২৩. ‘‘‘সোতং অত্তা’তি যো ৱদেয্য…পে… ‘ঘানং অত্তা’তি যো ৱদেয্য… ‘জিৱ্হা অত্তা’তি যো ৱদেয্য… ‘কাযো অত্তা’তি যো ৱদেয্য… ‘মনো অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. মনস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘মনো অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি মনো অনত্তা.

‘‘‘ধম্মা অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ধম্মানং উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ধম্মা অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা.

‘‘‘মনোৱিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. মনোৱিঞ্ঞাণস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘মনোৱিঞ্ঞাণং অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৱিঞ্ঞাণং অনত্তা.

‘‘‘মনোসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. মনোসম্ফস্সস্স উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘মনোসম্ফস্সো অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, মনোসম্ফস্সো অনত্তা.

‘‘‘ৱেদনা অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. ৱেদনায উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘ৱেদনা অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, মনোসম্ফস্সো অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা.

‘‘‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৱদেয্য তং ন উপপজ্জতি. তণ্হায উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি. যস্স খো পন উপ্পাদোপি ৱযোপি পঞ্ঞাযতি, ‘অত্তা মে উপ্পজ্জতি চ ৱেতি চা’তি ইচ্চস্স এৱমাগতং হোতি. তস্মা তং ন উপপজ্জতি – ‘তণ্হা অত্তা’তি যো ৱদেয্য. ইতি মনো অনত্তা, ধম্মা অনত্তা, মনোৱিঞ্ঞাণং অনত্তা, মনোসম্ফস্সো অনত্তা, ৱেদনা অনত্তা, তণ্হা অনত্তা.

৪২৪. ‘‘অযং খো পন, ভিক্খৱে, সক্কাযসমুদযগামিনী পটিপদা – চক্খুং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; ৰূপে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; চক্খুৱিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; চক্খুসম্ফস্সং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; ৱেদনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; তণ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি; সোতং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… ঘানং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… জিৱ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… কাযং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… মনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ধম্মে ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, মনোৱিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, মনোসম্ফস্সং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৱেদনং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, তণ্হং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি.

‘‘অযং খো পন, ভিক্খৱে, সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদা – চক্খুং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৰূপে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. চক্খুৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. চক্খুসম্ফস্সং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৱেদনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তণ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সোতং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি…পে… ঘানং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি… জিৱ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি… কাযং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি… মনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ধম্মে ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. মনোৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. মনোসম্ফস্সং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৱেদনং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. তণ্হং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি.

৪২৫. ‘‘চক্খুঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা. সো সুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰাগানুসযো অনুসেতি. দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতি. অদুক্খমসুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৱেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি. সো ৱত, ভিক্খৱে, সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযং অপ্পহায দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযং অপ্পটিৱিনোদেত্ৱা অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযং অসমূহনিত্ৱা অৱিজ্জং অপ্পহায ৱিজ্জং অনুপ্পাদেত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো ভৱিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

‘‘সোতঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং…পে… ঘানঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং…পে… জিৱ্হঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং…পে… কাযঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং…পে… মনঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা. সো সুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো অভিনন্দতি অভিৱদতি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰাগানুসযো অনুসেতি. দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো অনুসেতি. অদুক্খমসুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৱেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানাতি. তস্স অৱিজ্জানুসযো অনুসেতি. সো ৱত, ভিক্খৱে, সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযং অপ্পহায দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযং অপ্পটিৱিনোদেত্ৱা অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযং অসমূহনিত্ৱা অৱিজ্জং অপ্পহায ৱিজ্জং অনুপ্পাদেত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো ভৱিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি.

৪২৬. ‘‘চক্খুঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা. সো সুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰাগানুসযো নানুসেতি. দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি পৰিদেৱতি ন উৰত্তাড়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো নানুসেতি. অদুক্খমসুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৱেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স অৱিজ্জানুসযো নানুসেতি. সো ৱত, ভিক্খৱে, সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযং পহায দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযং পটিৱিনোদেত্ৱা অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযং সমূহনিত্ৱা অৱিজ্জং পহায ৱিজ্জং উপ্পাদেত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো ভৱিস্সতীতি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি.

‘‘সোতঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ সদ্দে চ উপ্পজ্জতি সোতৱিঞ্ঞাণং…পে….

‘‘ঘানঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ গন্ধে চ উপ্পজ্জতি ঘানৱিঞ্ঞাণং…পে….

‘‘জিৱ্হঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ৰসে চ উপ্পজ্জতি জিৱ্হাৱিঞ্ঞাণং…পে….

‘‘কাযঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ফোট্ঠব্বে চ উপ্পজ্জতি কাযৱিঞ্ঞাণং…পে….

‘‘মনঞ্চ, ভিক্খৱে, পটিচ্চ ধম্মে চ উপ্পজ্জতি মনোৱিঞ্ঞাণং তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা. সো সুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো নাভিনন্দতি নাভিৱদতি নাজ্ঝোসায তিট্ঠতি. তস্স ৰাগানুসযো নানুসেতি. দুক্খায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো ন সোচতি ন কিলমতি ন পৰিদেৱতি ন উৰত্তাড়িং কন্দতি ন সম্মোহং আপজ্জতি. তস্স পটিঘানুসযো নানুসেতি. অদুক্খমসুখায ৱেদনায ফুট্ঠো সমানো তস্সা ৱেদনায সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতি. তস্স অৱিজ্জানুসযো নানুসেতি. সো ৱত, ভিক্খৱে, সুখায ৱেদনায ৰাগানুসযং পহায দুক্খায ৱেদনায পটিঘানুসযং পটিৱিনোদেত্ৱা অদুক্খমসুখায ৱেদনায অৱিজ্জানুসযং সমূহনিত্ৱা অৱিজ্জং পহায ৱিজ্জং উপ্পাদেত্ৱা দিট্ঠেৱ ধম্মে দুক্খস্সন্তকৰো ভৱিস্সতীতি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি.

৪২৭. ‘‘এৱং পস্সং, ভিক্খৱে, সুতৱা অৰিযসাৱকো চক্খুস্মিং [চক্খুস্মিম্পি (স্যা. কং.) এৱমিতৰেসুপি] নিব্বিন্দতি, ৰূপেসু নিব্বিন্দতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, চক্খুসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, ৱেদনায নিব্বিন্দতি, তণ্হায নিব্বিন্দতি. সোতস্মিং নিব্বিন্দতি, সদ্দেসু নিব্বিন্দতি…পে… ঘানস্মিং নিব্বিন্দতি, গন্ধেসু নিব্বিন্দতি… জিৱ্হায নিব্বিন্দতি, ৰসেসু নিব্বিন্দতি… কাযস্মিং নিব্বিন্দতি, ফোট্ঠব্বেসু নিব্বিন্দতি… মনস্মিং নিব্বিন্দতি, ধম্মেসু নিব্বিন্দতি, মনোৱিঞ্ঞাণে নিব্বিন্দতি, মনোসম্ফস্সে নিব্বিন্দতি, ৱেদনায নিব্বিন্দতি, তণ্হায নিব্বিন্দতি. নিব্বিন্দং ৱিৰজ্জতি, ৱিৰাগা ৱিমুচ্চতি. ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি. ইমস্মিং খো পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে সট্ঠিমত্তানং ভিক্খূনং অনুপাদায আসৱেহি চিত্তানি ৱিমুচ্চিংসূতি.

ছছক্কসুত্তং নিট্ঠিতং ছট্ঠং.

৭. মহাসড়াযতনিকসুত্তং

৪২৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ – ‘‘মহাসড়াযতনিকং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি. তং সুণাথ, সাধুকং মনসি কৰোথ; ভাসিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

৪২৯. ‘‘চক্খুং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, ৰূপে অজানং অপস্সং যথাভূতং, চক্খুৱিঞ্ঞাণং অজানং অপস্সং যথাভূতং, চক্খুসম্ফস্সং অজানং অপস্সং যথাভূতং, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি অজানং অপস্সং যথাভূতং, চক্খুস্মিং সাৰজ্জতি, ৰূপেসু সাৰজ্জতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণে সাৰজ্জতি, চক্খুসম্ফস্সে সাৰজ্জতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তস্মিম্পি সাৰজ্জতি.

‘‘তস্স সাৰত্তস্স সংযুত্তস্স সম্মূড়্হস্স অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপচযং গচ্ছন্তি. তণ্হা চস্স পোনোব্ভৱিকা নন্দীৰাগসহগতা তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী, সা চস্স পৱড্ঢতি. তস্স কাযিকাপি দৰথা পৱড্ঢন্তি, চেতসিকাপি দৰথা পৱড্ঢন্তি; কাযিকাপি সন্তাপা পৱড্ঢন্তি, চেতসিকাপি সন্তাপা পৱড্ঢন্তি; কাযিকাপি পৰিড়াহা পৱড্ঢন্তি, চেতসিকাপি পৰিড়াহা পৱড্ঢন্তি. সো কাযদুক্খম্পি [কাযিকদুক্খম্পি (স্যা. কং.), কাযিকং দুক্খম্পি (ক.)] চেতোদুক্খম্পি পটিসংৱেদেতি.

‘‘সোতং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… ঘানং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… জিৱ্হং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… কাযং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং…পে… মনং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, ধম্মে, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, মনোৱিঞ্ঞাণং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, মনোসম্ফস্সং, ভিক্খৱে, অজানং অপস্সং যথাভূতং, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি অজানং অপস্সং যথাভূতং, মনস্মিং সাৰজ্জতি, ধম্মেসু সাৰজ্জতি, মনোৱিঞ্ঞাণে সাৰজ্জতি, মনোসম্ফস্সে সাৰজ্জতি, যমিদং মনোসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তস্মিম্পি সাৰজ্জতি.

‘‘তস্স সাৰত্তস্স সংযুত্তস্স সম্মূড়্হস্স অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধা উপচযং গচ্ছন্তি. তণ্হা চস্স পোনোব্ভৱিকা নন্দীৰাগসহগতা তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী, সা চস্স পৱড্ঢতি. তস্স কাযিকাপি দৰথা পৱড্ঢন্তি, চেতসিকাপি দৰথা পৱড্ঢন্তি; কাযিকাপি সন্তাপা পৱড্ঢন্তি, চেতসিকাপি সন্তাপা পৱড্ঢন্তি; কাযিকাপি পৰিড়াহা পৱড্ঢন্তি, চেতসিকাপি পৰিড়াহা পৱড্ঢন্তি. সো কাযদুক্খম্পি চেতোদুক্খম্পি পটিসংৱেদেতি.

৪৩০. ‘‘চক্খুঞ্চ খো, ভিক্খৱে, জানং পস্সং যথাভূতং, ৰূপে জানং পস্সং যথাভূতং, চক্খুৱিঞ্ঞাণং জানং পস্সং যথাভূতং, চক্খুসম্ফস্সং জানং পস্সং যথাভূতং, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তম্পি জানং পস্সং যথাভূতং, চক্খুস্মিং ন সাৰজ্জতি, ৰূপেসু ন সাৰজ্জতি, চক্খুৱিঞ্ঞাণে ন সাৰজ্জতি, চক্খুসম্ফস্সে ন সাৰজ্জতি, যমিদং চক্খুসম্ফস্সপচ্চযা উপ্পজ্জতি ৱেদযিতং সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা তস্মিম্পি ন সাৰজ্জতি.

‘‘তস্স অসাৰত্তস্স অসংযুত্তস্স অসম্মূড়্হস্স আদীনৱানুপস্সিনো ৱিহৰতো আযতিং পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অপচযং গচ্ছন্তি. তণ্হা চস্স পোনোব্ভৱিকা নন্দীৰাগসহগতা তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী, সা চস্স পহীযতি. তস্স কাযিকাপি দৰথা পহীযন্তি, চেতসিকাপি দৰথা পহীযন্তি; কাযিকাপি সন্তাপা পহীযন্তি, চেতসিকাপি সন্তাপা পহীযন্তি; কাযিকাপি পৰিড়াহা পহীযন্তি, চেতসিকাপি পৰিড়াহা পহীযন্তি. সো কাযসুখম্পি চেতোসুখম্পি পটিসংৱেদেতি.

৪৩১. ‘‘যা তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] দিট্ঠি সাস্স হোতি সম্মাদিট্ঠি; যো তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] সঙ্কপ্পো স্ৱাস্স হোতি সম্মাসঙ্কপ্পো; যো তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] ৱাযামো স্ৱাস্স হোতি সম্মাৱাযামো; যা তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] সতি সাস্স হোতি সম্মাসতি; যো তথাভূতস্স [যথাভূতস্স (সী. পী.)] সমাধি স্ৱাস্স হোতি সম্মাসমাধি. পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো সুপৰিসুদ্ধো হোতি. এৱমস্সাযং অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি.

‘‘তস্স এৱং ইমং অৰিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৱযতো চত্তাৰোপি সতিপট্ঠানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, চত্তাৰোপি সম্মপ্পধানা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, চত্তাৰোপি ইদ্ধিপাদা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, পঞ্চপি ইন্দ্ৰিযানি ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, পঞ্চপি বলানি ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি, সত্তপি বোজ্ঝঙ্গা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তি.

‘‘তস্সিমে দ্ৱে ধম্মা যুগনন্ধা [যুগনদ্ধা (সী. স্যা. কং.)] ৱত্তন্তি – সমথো চ ৱিপস্সনা চ. সো যে ধম্মা অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞেয্যা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা পৰিজানাতি. যে ধম্মা অভিঞ্ঞা পহাতব্বা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা পজহতি. যে ধম্মা অভিঞ্ঞা ভাৱেতব্বা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা ভাৱেতি. যে ধম্মা অভিঞ্ঞা সচ্ছিকাতব্বা তে ধম্মে অভিঞ্ঞা সচ্ছিকৰোতি.

‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, ধম্মা অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞেয্যা? ‘পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’ তিস্স ৱচনীযং, সেয্যথিদং – ৰূপুপাদানক্খন্ধো, ৱেদনুপাদানক্খন্ধো, সঞ্ঞুপাদানক্খন্ধো, সঙ্খাৰুপাদানক্খন্ধো, ৱিঞ্ঞাণুপাদানক্খন্ধো. ইমে ধম্মা অভিঞ্ঞা পৰিঞ্ঞেয্যা.