২. সীহনাদৱগ্গো

১. চূড়সীহনাদসুত্তং

১৩৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –

‘‘ইধেৱ, ভিক্খৱে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো; সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহীতি [সমণেহি অঞ্ঞেতি (সী. পী. ক.) এত্থ অঞ্ঞেহীতি সকায পটিঞ্ঞায সচ্চাভিঞ্ঞেহীতি অত্থো ৱেদিতব্বো]. এৱমেতং [এৱমেৱ (স্যা. ক.)], ভিক্খৱে, সম্মা সীহনাদং নদথ.

১৪০. ‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ৱদেয্যুং – ‘কো পনাযস্মন্তানং অস্সাসো, কিং বলং, যেন তুম্হে আযস্মন্তো এৱং ৱদেথ – ইধেৱ সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো; সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’তি? এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘অত্থি খো নো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো ধম্মা অক্খাতা যে মযং অত্তনি সম্পস্সমানা এৱং ৱদেম – ইধেৱ সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো; সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহীতি. কতমে চত্তাৰো? অত্থি খো নো, আৱুসো, সত্থৰি পসাদো, অত্থি ধম্মে পসাদো, অত্থি সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতা; সহধম্মিকা খো পন পিযা মনাপা – গহট্ঠা চেৱ পব্বজিতা চ. ইমে খো নো, আৱুসো, তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন চত্তাৰো ধম্মা অক্খাতা যে মযং অত্তনি সম্পস্সমানা এৱং ৱদেম – ইধেৱ সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো; সুঞ্ঞা পৰপ্পৱাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’তি.

১৪১. ‘‘ঠানং খো পনেতং, ভিক্খৱে, ৱিজ্জতি যং অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ৱদেয্যুং – ‘অম্হাকম্পি খো, আৱুসো, অত্থি সত্থৰি পসাদো যো অম্হাকং সত্থা, অম্হাকম্পি অত্থি ধম্মে পসাদো যো অম্হাকং ধম্মো, মযম্পি সীলেসু পৰিপূৰকাৰিনো যানি অম্হাকং সীলানি, অম্হাকম্পি সহধম্মিকা পিযা মনাপা – গহট্ঠা চেৱ পব্বজিতা চ. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো কো অধিপ্পযাসো [অধিপ্পাযো (ক. সী. স্যা. পী.), অধিপ্পযোগো (ক.)] কিং নানাকৰণং যদিদং তুম্হাকঞ্চেৱ অম্হাকঞ্চা’তি?

‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘কিং পনাৱুসো, একা নিট্ঠা, উদাহু পুথু নিট্ঠা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘একাৱুসো, নিট্ঠা, ন পুথু নিট্ঠা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা সৰাগস্স উদাহু ৱীতৰাগস্সা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘ৱীতৰাগস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা সৰাগস্সা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা সদোসস্স উদাহু ৱীতদোসস্সা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘ৱীতদোসস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা সদোসস্সা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা সমোহস্স উদাহু ৱীতমোহস্সা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘ৱীতমোহস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা সমোহস্সা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা সতণ্হস্স উদাহু ৱীততণ্হস্সা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘ৱীততণ্হস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা সতণ্হস্সা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা সউপাদানস্স উদাহু অনুপাদানস্সা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘অনুপাদানস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা সউপাদানস্সা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা ৱিদ্দসুনো উদাহু অৱিদ্দসুনো’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘ৱিদ্দসুনো, আৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা অৱিদ্দসুনো’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা অনুৰুদ্ধপ্পটিৱিৰুদ্ধস্স উদাহু অননুৰুদ্ধঅপ্পটিৱিৰুদ্ধস্সা’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘অননুৰুদ্ধঅপ্পটিৱিৰুদ্ধস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা, ন সা নিট্ঠা অনুৰুদ্ধপ্পটিৱিৰুদ্ধস্সা’তি.

‘‘‘সা পনাৱুসো, নিট্ঠা পপঞ্চাৰামস্স পপঞ্চৰতিনো উদাহু নিপ্পপঞ্চাৰামস্স নিপ্পপঞ্চৰতিনো’তি? সম্মা ব্যাকৰমানা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱং ব্যাকৰেয্যুং – ‘নিপ্পপঞ্চাৰামস্সাৱুসো, সা নিট্ঠা নিপ্পপঞ্চৰতিনো, ন সা নিট্ঠা পপঞ্চাৰামস্স পপঞ্চৰতিনো’তি.

১৪২. ‘‘দ্ৱেমা, ভিক্খৱে, দিট্ঠিযো – ভৱদিট্ঠি চ ৱিভৱদিট্ঠি চ. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভৱদিট্ঠিং অল্লীনা ভৱদিট্ঠিং উপগতা ভৱদিট্ঠিং অজ্ঝোসিতা, ৱিভৱদিট্ঠিযা তে পটিৱিৰুদ্ধা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ৱিভৱদিট্ঠিং অল্লীনা ৱিভৱদিট্ঠিং উপগতা ৱিভৱদিট্ঠিং অজ্ঝোসিতা, ভৱদিট্ঠিযা তে পটিৱিৰুদ্ধা. যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমাসং দ্ৱিন্নং দিট্ঠীনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং নপ্পজানন্তি, ‘তে সৰাগা তে সদোসা তে সমোহা তে সতণ্হা তে সউপাদানা তে অৱিদ্দসুনো তে অনুৰুদ্ধপ্পটিৱিৰুদ্ধা তে পপঞ্চাৰামা পপঞ্চৰতিনো; তে ন পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি; ন পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ইমাসং দ্ৱিন্নং দিট্ঠীনং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানন্তি, ‘তে ৱীতৰাগা তে ৱীতদোসা তে ৱীতমোহা তে ৱীততণ্হা তে অনুপাদানা তে ৱিদ্দসুনো তে অননুৰুদ্ধঅপ্পটিৱিৰুদ্ধা তে নিপ্পপঞ্চাৰামা নিপ্পপঞ্চৰতিনো; তে পৰিমুচ্চন্তি জাতিযা জৰায মৰণেন সোকেহি পৰিদেৱেহি দুক্খেহি দোমনস্সেহি উপাযাসেহি; পৰিমুচ্চন্তি দুক্খস্মা’তি ৱদামি.

১৪৩. ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, উপাদানানি. কতমানি চত্তাৰি? কামুপাদানং, দিট্ঠুপাদানং, সীলব্বতুপাদানং, অত্তৱাদুপাদানং. সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদা পটিজানমানা. তে ন সম্মা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. তং কিস্স হেতু? ইমানি হি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা তীণি ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানন্তি. তস্মা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদা পটিজানমানা; তে ন সম্মা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদা পটিজানমানা. তে ন সম্মা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. তং কিস্স হেতু? ইমানি হি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা দ্ৱে ঠানানি যথাভূতং নপ্পজানন্তি. তস্মা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদা পটিজানমানা; তে ন সম্মা [পটিজানমানা ন সম্মা (?)] সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি.

‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদা পটিজানমানা. তে ন সম্মা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি. তং কিস্স হেতু? ইমঞ্হি তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা একং ঠানং যথাভূতং নপ্পজানন্তি. তস্মা তে ভোন্তো সমণব্ৰাহ্মণা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদা পটিজানমানা; তে ন সম্মা [পটিজানমানা ন সম্মা (?)] সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি, ন অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেন্তি.

‘‘এৱৰূপে খো, ভিক্খৱে, ধম্মৱিনযে যো সত্থৰি পসাদো সো ন সম্মগ্গতো অক্খাযতি; যো ধম্মে পসাদো সো ন সম্মগ্গতো অক্খাযতি; যা সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতা সা ন সম্মগ্গতা অক্খাযতি; যা সহধম্মিকেসু পিযমনাপতা সা ন সম্মগ্গতা অক্খাযতি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হেতং, ভিক্খৱে, হোতি যথা তং দুৰক্খাতে ধম্মৱিনযে দুপ্পৱেদিতে অনিয্যানিকে অনুপসমসংৱত্তনিকে অসম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতে.

১৪৪. ‘‘তথাগতো চ খো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞাৱাদো পটিজানমানো সম্মা সব্বুপাদানপৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি – কামুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, দিট্ঠুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, সীলব্বতুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, অত্তৱাদুপাদানস্স পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি. এৱৰূপে খো, ভিক্খৱে, ধম্মৱিনযে যো সত্থৰি পসাদো সো সম্মগ্গতো অক্খাযতি; যো ধম্মে পসাদো সো সম্মগ্গতো অক্খাযতি; যা সীলেসু পৰিপূৰকাৰিতা সা সম্মগ্গতা অক্খাযতি; যা সহধম্মিকেসু পিযমনাপতা সা সম্মগ্গতা অক্খাযতি. তং কিস্স হেতু? এৱঞ্হেতং, ভিক্খৱে, হোতি যথা তং স্ৱাক্খাতে ধম্মৱিনযে সুপ্পৱেদিতে নিয্যানিকে উপসমসংৱত্তনিকে সম্মাসম্বুদ্ধপ্পৱেদিতে.

১৪৫. ‘‘ইমে চ, ভিক্খৱে, চত্তাৰো উপাদানা. কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? ইমে চত্তাৰো উপাদানা তণ্হানিদানা তণ্হাসমুদযা তণ্হাজাতিকা তণ্হাপভৱা. তণ্হা চাযং, ভিক্খৱে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? তণ্হা ৱেদনানিদানা ৱেদনাসমুদযা ৱেদনাজাতিকা ৱেদনাপভৱা. ৱেদনা চাযং, ভিক্খৱে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? ৱেদনা ফস্সনিদানা ফস্সসমুদযা ফস্সজাতিকা ফস্সপভৱা. ফস্সো চাযং, ভিক্খৱে, কিংনিদানো কিংসমুদযো কিংজাতিকো কিংপভৱো? ফস্সো সড়াযতননিদানো সড়াযতনসমুদযো সড়াযতনজাতিকো সড়াযতনপভৱো. সড়াযতনঞ্চিদং, ভিক্খৱে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? সড়াযতনং নামৰূপনিদানং নামৰূপসমুদযং নামৰূপজাতিকং নামৰূপপভৱং. নামৰূপঞ্চিদং, ভিক্খৱে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণনিদানং ৱিঞ্ঞাণসমুদযং ৱিঞ্ঞাণজাতিকং ৱিঞ্ঞাণপভৱং. ৱিঞ্ঞাণঞ্চিদং, ভিক্খৱে, কিংনিদানং কিংসমুদযং কিংজাতিকং কিংপভৱং? ৱিঞ্ঞাণং সঙ্খাৰনিদানং সঙ্খাৰসমুদযং সঙ্খাৰজাতিকং সঙ্খাৰপভৱং. সঙ্খাৰা চিমে, ভিক্খৱে, কিংনিদানা কিংসমুদযা কিংজাতিকা কিংপভৱা? সঙ্খাৰা অৱিজ্জানিদানা অৱিজ্জাসমুদযা অৱিজ্জাজাতিকা অৱিজ্জাপভৱা.

‘‘যতো চ খো, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো অৱিজ্জা পহীনা হোতি ৱিজ্জা উপ্পন্না, সো অৱিজ্জাৱিৰাগা ৱিজ্জুপ্পাদা নেৱ কামুপাদানং উপাদিযতি, ন দিট্ঠুপাদানং উপাদিযতি, ন সীলব্বতুপাদানং উপাদিযতি, ন অত্তৱাদুপাদানং উপাদিযতি. অনুপাদিযং ন পৰিতস্সতি, অপৰিতস্সং পচ্চত্তঞ্ঞেৱ পৰিনিব্বাযতি. ‘খীণা জাতি, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযং, কতং কৰণীযং, নাপৰং ইত্থত্তাযা’তি পজানাতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

চূড়সীহনাদসুত্তং নিট্ঠিতং পঠমং.

২. মহাসীহনাদসুত্তং

১৪৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৱেসালিযং ৱিহৰতি বহিনগৰে অপৰপুৰে ৱনসণ্ডে. তেন খো পন সমযেন সুনক্খত্তো লিচ্ছৱিপুত্তো অচিৰপক্কন্তো হোতি ইমস্মা ধম্মৱিনযা. সো ৱেসালিযং পৰিসতি [পৰিসতিং (সী. পী.)] এৱং [এতং (পী. ক.)] ৱাচং ভাসতি – ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰি [উত্তৰিং (পী.)] মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো. তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং. যস্স চ খ্ৱাস্স অত্থায ধম্মো দেসিতো সো নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি.

অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায ৱেসালিং পিণ্ডায পাৱিসি. অস্সোসি খো আযস্মা সাৰিপুত্তো সুনক্খত্তস্স লিচ্ছৱিপুত্তস্স ৱেসালিযং পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসমানস্স – ‘‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো. তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং. যস্স চ খ্ৱাস্স অত্থায ধম্মো দেসিতো সো নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’তি.

অথ খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ৱেসালিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা সাৰিপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘সুনক্খত্তো, ভন্তে, লিচ্ছৱিপুত্তো অচিৰপক্কন্তো ইমস্মা ধম্মৱিনযা. সো ৱেসালিযং পৰিসতি এৱং ৱাচং ভাসতি – ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো. তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং. যস্স চ খ্ৱাস্স অত্থায ধম্মো দেসিতো সো নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’’’তি.

১৪৭. ‘‘কোধনো হেসো, সাৰিপুত্ত, সুনক্খত্তো মোঘপুৰিসো. কোধা চ পনস্স এসা ৱাচা ভাসিতা. ‘অৱণ্ণং ভাসিস্সামী’তি খো, সাৰিপুত্ত, সুনক্খত্তো মোঘপুৰিসো ৱণ্ণংযেৱ তথাগতস্স ভাসতি. ৱণ্ণো হেসো, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স যো এৱং ৱদেয্য – ‘যস্স চ খ্ৱাস্স অত্থায ধম্মো দেসিতো সো নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি.

‘‘অযম্পি হি নাম, সাৰিপুত্ত, সুনক্খত্তস্স মোঘপুৰিসস্স মযি ধম্মন্ৱযো ন ভৱিস্সতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো সুগতো লোকৱিদূ অনুত্তৰো পুৰিসদম্মসাৰথি, সত্থা দেৱমনুস্সানং, বুদ্ধো ভগৱা’তি.

‘‘অযম্পি হি নাম, সাৰিপুত্ত, সুনক্খত্তস্স মোঘপুৰিসস্স মযি ধম্মন্ৱযো ন ভৱিস্সতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা অনেকৱিহিতং ইদ্ধিৱিধং পচ্চনুভোতি – একোপি হুত্ৱা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৱা একো হোতি; আৱিভাৱং, তিৰোভাৱং; তিৰোকুট্টং তিৰোপাকাৰং তিৰোপব্বতং অসজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি আকাসে; পথৱিযাপি উম্মুজ্জনিমুজ্জং কৰোতি, সেয্যথাপি উদকে; উদকেপি অভিজ্জমানো গচ্ছতি, সেয্যথাপি পথৱিযং; আকাসেপি পল্লঙ্কেন কমতি, সেয্যথাপি পক্খী সকুণো; ইমেপি চন্দিমসূৰিযে এৱংমহিদ্ধিকে এৱংমহানুভাৱে পাণিনা পৰিমসতি পৰিমজ্জতি; যাৱ ব্ৰহ্মলোকাপি কাযেন ৱসং ৱত্তেতী’তি.

‘‘অযম্পি হি নাম, সাৰিপুত্ত, সুনক্খত্তস্স মোঘপুৰিসস্স মযি ধম্মন্ৱযো ন ভৱিস্সতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা দিব্বায সোতধাতুযা ৱিসুদ্ধায অতিক্কন্তমানুসিকায উভো সদ্দে সুণাতি – দিব্বে চ মানুসে চ, যে দূৰে সন্তিকে চা’তি.

‘‘অযম্পি হি নাম, সাৰিপুত্ত, সুনক্খত্তস্স মোঘপুৰিসস্স মযি ধম্মন্ৱযো ন ভৱিস্সতি – ‘ইতিপি সো ভগৱা পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানাতি – সৰাগং ৱা চিত্তং সৰাগং চিত্তন্তি পজানাতি, ৱীতৰাগং ৱা চিত্তং ৱীতৰাগং চিত্তন্তি পজানাতি; সদোসং ৱা চিত্তং সদোসং চিত্তন্তি পজানাতি, ৱীতদোসং ৱা চিত্তং ৱীতদোসং চিত্তন্তি পজানাতি; সমোহং ৱা চিত্তং সমোহং চিত্তন্তি পজানাতি, ৱীতমোহং ৱা চিত্তং ৱীতমোহং চিত্তন্তি পজানাতি; সংখিত্তং ৱা চিত্তং সংখিত্তং চিত্তন্তি পজানাতি, ৱিক্খিত্তং ৱা চিত্তং ৱিক্খিত্তং চিত্তন্তি পজানাতি; মহগ্গতং ৱা চিত্তং মহগ্গতং চিত্তন্তি পজানাতি, অমহগ্গতং ৱা চিত্তং অমহগ্গতং চিত্তন্তি পজানাতি; সউত্তৰং ৱা চিত্তং সউত্তৰং চিত্তন্তি পজানাতি, অনুত্তৰং ৱা চিত্তং অনুত্তৰং চিত্তন্তি পজানাতি; সমাহিতং ৱা চিত্তং সমাহিতং চিত্তন্তি পজানাতি, অসমাহিতং ৱা চিত্তং অসমাহিতং চিত্তন্তি পজানাতি; ৱিমুত্তং ৱা চিত্তং ৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাতি, অৱিমুত্তং ৱা চিত্তং অৱিমুত্তং চিত্তন্তি পজানাতী’তি.

১৪৮. ‘‘দস খো পনিমানি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলানি যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি. কতমানি দস?

‘‘ইধ, সাৰিপুত্ত, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো ঠানঞ্চ ঠানতো অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাকং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো সব্বত্থগামিনিং পটিপদং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো অনেকধাতুনানাধাতুলোকং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো সত্তানং নানাধিমুত্তিকতং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো পৰসত্তানং পৰপুগ্গলানং ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং যথাভূতং পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসং ৱোদানং ৱুট্ঠানং যথাভূতং পজানাতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো তিস্সোপি জাতিযো চতস্সোপি জাতিযো পঞ্চপি জাতিযো দসপি জাতিযো ৱীসম্পি জাতিযো তিংসম্পি জাতিযো চত্তালীসম্পি জাতিযো পঞ্ঞাসম্পি জাতিযো জাতিসতম্পি জাতিসহস্সম্পি জাতিসতসহস্সম্পি অনেকেপি সংৱট্টকপ্পে অনেকেপি ৱিৱট্টকপ্পে অনেকেপি সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পে – ‘অমুত্ৰাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিং; তত্ৰাপাসিং এৱংনামো এৱংগোত্তো এৱংৱণ্ণো এৱমাহাৰো এৱংসুখদুক্খপ্পটিসংৱেদী এৱমাযুপৰিযন্তো, সো ততো চুতো ইধূপপন্নো’তি. ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সেয্যথিদং – একম্পি জাতিং দ্ৱেপি জাতিযো…পে… ইতি সাকাৰং সউদ্দেসং অনেকৱিহিতং পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি – ‘ইমে ৱত ভোন্তো সত্তা কাযদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা মনোদুচ্চৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং উপৱাদকা মিচ্ছাদিট্ঠিকা মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্না. ইমে ৱা পন ভোন্তো সত্তা কাযসুচৰিতেন সমন্নাগতা ৱচীসুচৰিতেন সমন্নাগতা মনোসুচৰিতেন সমন্নাগতা অৰিযানং অনুপৱাদকা সম্মাদিট্ঠিকা সম্মাদিট্ঠিকম্মসমাদানা, তে কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্না’তি. ইতি দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সত্তে পস্সতি চৱমানে উপপজ্জমানে হীনে পণীতে সুৱণ্ণে দুব্বণ্ণে সুগতে দুগ্গতে যথাকম্মূপগে সত্তে পজানাতি. ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘পুন চপৰং, সাৰিপুত্ত, তথাগতো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতো আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, ইদম্পি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স তথাগতবলং হোতি যং বলং আগম্ম তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘ইমানি খো, সাৰিপুত্ত, দস তথাগতস্স তথাগতবলানি যেহি বলেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

১৪৯. ‘‘যো খো মং, সাৰিপুত্ত, এৱং জানন্তং এৱং পস্সন্তং এৱং ৱদেয্য – ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো; তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভান’ন্তি, তং, সাৰিপুত্ত, ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱং সম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি. তং ৱাচং অপ্পহায, তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে.

১৫০. ‘‘চত্তাৰিমানি, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স ৱেসাৰজ্জানি যেহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি. কতমানি চত্তাৰি?

‘‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স তে পটিজানতো ইমে ধম্মা অনভিসম্বুদ্ধা’তি. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি. এতমহং [এতম্পহং (সী. পী.)], সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘‘খীণাসৱস্স তে পটিজানতো ইমে আসৱা অপৰিক্খীণা’তি. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘‘যে খো পন তে অন্তৰাযিকা ধম্মা ৱুত্তা, তে পটিসেৱতো নালং অন্তৰাযাযা’তি. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘‘যস্স খো পন তে অত্থায ধম্মো দেসিতো, সো ন নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযাযা’তি. তত্ৰ ৱত মং সমণো ৱা ব্ৰাহ্মণো ৱা দেৱো ৱা মাৰো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা কোচি ৱা লোকস্মিং সহধম্মেন পটিচোদেস্সতী’তি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘ইমানি খো, সাৰিপুত্ত, চত্তাৰি তথাগতস্স ৱেসাৰজ্জানি যেহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পৰিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্ৰহ্মচক্কং পৱত্তেতি.

‘‘যো খো মং, সাৰিপুত্ত, এৱং জানন্তং এৱং পস্সন্তং এৱং ৱদেয্য – ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো, তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভান’ন্তি, তং, সাৰিপুত্ত, ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱং সম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি. তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে.

১৫১. ‘‘অট্ঠ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, পৰিসা. কতমা অট্ঠ? খত্তিযপৰিসা, ব্ৰাহ্মণপৰিসা, গহপতিপৰিসা, সমণপৰিসা, চাতুমহাৰাজিকপৰিসা [চাতুম্মহাৰাজিকা (সী. স্যা. পী.)], তাৱতিংসপৰিসা, মাৰপৰিসা, ব্ৰহ্মপৰিসা – ইমা খো, সাৰিপুত্ত, অট্ঠ পৰিসা. ইমেহি খো, সাৰিপুত্ত, চতূহি ৱেসাৰজ্জেহি সমন্নাগতো তথাগতো ইমা অট্ঠ পৰিসা উপসঙ্কমতি অজ্ঝোগাহতি. অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অনেকসতং খত্তিযপৰিসং উপসঙ্কমিতা. তত্ৰপি মযা সন্নিসিন্নপুব্বঞ্চেৱ, সল্লপিতপুব্বঞ্চ, সাকচ্ছা চ সমাপজ্জিতপুব্বা. তত্ৰ ৱত মং ভযং ৱা সাৰজ্জং ৱা ওক্কমিস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অনেকসতং ব্ৰাহ্মণপৰিসং…পে… গহপতিপৰিসং… সমণপৰিসং… চাতুমহাৰাজিকপৰিসং… তাৱতিংসপৰিসং… মাৰপৰিসং… ব্ৰহ্মপৰিসং উপসঙ্কমিতা. তত্ৰপি মযা সন্নিসিন্নপুব্বঞ্চেৱ, সল্লপিতপুব্বঞ্চ, সাকচ্ছা চ সমাপজ্জিতপুব্বা. তত্ৰ ৱত মং ভযং ৱা সাৰজ্জং ৱা ওক্কমিস্সতীতি নিমিত্তমেতং, সাৰিপুত্ত, ন সমনুপস্সামি. এতমহং, সাৰিপুত্ত, নিমিত্তং অসমনুপস্সন্তো খেমপ্পত্তো অভযপ্পত্তো ৱেসাৰজ্জপ্পত্তো ৱিহৰামি.

‘‘যো খো মং, সাৰিপুত্ত, এৱং জানন্তং এৱং পস্সন্তং এৱং ৱদেয্য – ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো, তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভান’ন্তি, তং, সাৰিপুত্ত, ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱং সম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি. তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে.

১৫২. ‘‘চতস্সো খো ইমা, সাৰিপুত্ত, যোনিযো. কতমা চতস্সো? অণ্ডজা যোনি, জলাবুজা যোনি, সংসেদজা যোনি, ওপপাতিকা যোনি. কতমা চ, সাৰিপুত্ত, অণ্ডজা যোনি? যে খো তে, সাৰিপুত্ত, সত্তা অণ্ডকোসং অভিনিব্ভিজ্জ জাযন্তি – অযং ৱুচ্চতি, সাৰিপুত্ত, অণ্ডজা যোনি. কতমা চ, সাৰিপুত্ত, জলাবুজা যোনি? যে খো তে, সাৰিপুত্ত, সত্তা ৱত্থিকোসং অভিনিব্ভিজ্জ জাযন্তি – অযং ৱুচ্চতি, সাৰিপুত্ত, জলাবুজা যোনি. কতমা চ, সাৰিপুত্ত, সংসেদজা যোনি? যে খো তে, সাৰিপুত্ত, সত্তা পূতিমচ্ছে ৱা জাযন্তি পূতিকুণপে ৱা পূতিকুম্মাসে ৱা চন্দনিকাযে ৱা ওড়িগল্লে ৱা জাযন্তি – অযং ৱুচ্চতি, সাৰিপুত্ত, সংসেদজা যোনি. কতমা চ, সাৰিপুত্ত, ওপপাতিকা যোনি? দেৱা, নেৰযিকা, একচ্চে চ মনুস্সা, একচ্চে চ ৱিনিপাতিকা – অযং ৱুচ্চতি, সাৰিপুত্ত, ওপপাতিকা যোনি. ইমা খো, সাৰিপুত্ত, চতস্সো যোনিযো.

‘‘যো খো মং, সাৰিপুত্ত, এৱং জানন্তং এৱং পস্সন্তং এৱং ৱদেয্য – ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো, তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভান’ন্তি, তং, সাৰিপুত্ত, ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱং সম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি. তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে.

১৫৩. ‘‘পঞ্চ খো ইমা, সাৰিপুত্ত, গতিযো. কতমা পঞ্চ? নিৰযো, তিৰচ্ছানযোনি, পেত্তিৱিসযো, মনুস্সা, দেৱা. নিৰযঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, নিৰযগামিঞ্চ মগ্গং, নিৰযগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি তঞ্চ পজানামি. তিৰচ্ছানযোনিঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, তিৰচ্ছানযোনিগামিঞ্চ মগ্গং, তিৰচ্ছানযোনিগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপজ্জতি তঞ্চ পজানামি. পেত্তিৱিসযং চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, পেত্তিৱিসযগামিঞ্চ মগ্গং, পেত্তিৱিসযগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপজ্জতি তঞ্চ পজানামি. মনুস্সে চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, মনুস্সলোকগামিঞ্চ মগ্গং, মনুস্সলোকগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সেসু উপপজ্জতি তঞ্চ পজানামি. দেৱে চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, দেৱলোকগামিঞ্চ মগ্গং, দেৱলোকগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি তঞ্চ পজানামি. নিব্বানঞ্চাহং, সাৰিপুত্ত, পজানামি, নিব্বানগামিঞ্চ মগ্গং, নিব্বানগামিনিঞ্চ পটিপদং; যথা পটিপন্নো চ আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি তঞ্চ পজানামি.

১৫৪. ‘‘ইধাহং, সাৰিপুত্ত, একচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্নং, একন্তদুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, অঙ্গাৰকাসু সাধিকপোৰিসা পূৰা অঙ্গাৰানং ৱীতচ্চিকানং ৱীতধূমানং. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো একাযনেন মগ্গেন তমেৱ অঙ্গাৰকাসুং পণিধায. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথাযং ভৱং পুৰিসো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা ইমংযেৱ অঙ্গাৰকাসুং আগমিস্সতী’তি. তমেনং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন তস্সা অঙ্গাৰকাসুযা পতিতং, একন্তদুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানং. এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপন্নং, একন্তদুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানং.

‘‘ইধ পনাহং, সাৰিপুত্ত, একচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপন্নং, দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, গূথকূপো সাধিকপোৰিসো, পূৰো গূথস্স. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো একাযনেন মগ্গেন তমেৱ গূথকূপং পণিধায. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথাযং ভৱং পুৰিসো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো যথা ইমংযেৱ গূথকূপং আগমিস্সতী’তি. তমেনং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন তস্মিং গূথকূপে পতিতং, দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানং. এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা তিৰচ্ছানযোনিং উপপন্নং, দুক্খা তিব্বা কটুকা ৱেদনা ৱেদযমানং.

‘‘ইধ পনাহং, সাৰিপুত্ত, একচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপন্নং, দুক্খবহুলা ৱেদনা ৱেদযমানং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ৰুক্খো ৱিসমে ভূমিভাগে জাতো তনুপত্তপলাসো কবৰচ্ছাযো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো একাযনেন মগ্গেন তমেৱ ৰুক্খং পণিধায. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথাযং ভৱং পুৰিসো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা ইমংযেৱ ৰুক্খং আগমিস্সতী’তি. তমেনং পস্সেয্য, অপৰেন সমযেন তস্স ৰুক্খস্স ছাযায নিসিন্নং ৱা নিপন্নং ৱা দুক্খবহুলা ৱেদনা ৱেদযমানং. এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা পেত্তিৱিসযং উপপন্নং, দুক্খবহুলা ৱেদনা ৱেদযমানং.

‘‘ইধ পনাহং, সাৰিপুত্ত, একচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সেসু উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সেসু উপপন্নং, সুখবহুলা ৱেদনা ৱেদযমানং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ৰুক্খো সমে ভূমিভাগে জাতো বহলপত্তপলাসো সন্দচ্ছাযো [সণ্ডচ্ছাযো (স্যা.), সন্তচ্ছাযো (ক.)]. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো একাযনেন মগ্গেন তমেৱ ৰুক্খং পণিধায. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথাযং ভৱং পুৰিসো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা ইমমেৱ ৰুক্খং আগমিস্সতী’তি. তমেনং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন তস্স ৰুক্খস্স ছাযায নিসিন্নং ৱা নিপন্নং ৱা সুখবহুলা ৱেদনা ৱেদযমানং. এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সেসু উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা মনুস্সেসু উপপন্নং, সুখবহুলা ৱেদনা ৱেদযমানং.

‘‘ইধ পনাহং, সাৰিপুত্ত, একচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সতী’তি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নং, একন্তসুখা ৱেদনা ৱেদযমানং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, পাসাদো, তত্ৰাস্স কূটাগাৰং উল্লিত্তাৱলিত্তং নিৱাতং ফুসিতগ্গড়ং পিহিতৱাতপানং. তত্ৰাস্স পল্লঙ্কো গোনকত্থতো পটিকত্থতো পটলিকত্থতো কদলিমিগপৱৰপচ্চত্থৰণো সউত্তৰচ্ছদো উভতোলোহিতকূপধানো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো একাযনেন মগ্গেন তমেৱ পাসাদং পণিধায. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথাযং ভৱং পুৰিসো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা ইমংযেৱ পাসাদং আগমিস্সতী’তি. তমেনং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন তস্মিং পাসাদে তস্মিং কূটাগাৰে তস্মিং পল্লঙ্কে নিসিন্নং ৱা নিপন্নং ৱা একন্তসুখা ৱেদনা ৱেদযমানং. এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো যথা কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপন্নং, একন্তসুখা ৱেদনা ৱেদযমানং.

‘‘ইধ পনাহং, সাৰিপুত্ত, একচ্চং পুগ্গলং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা আসৱানং খযা অনাসং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতীতি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তং, একন্তসুখা ৱেদনা ৱেদযমানং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, পোক্খৰণী অচ্ছোদকা সাতোদকা সীতোদকা সেতকা সুপতিত্থা ৰমণীযা. অৱিদূৰে চস্সা তিব্বো ৱনসণ্ডো. অথ পুৰিসো আগচ্ছেয্য ঘম্মাভিতত্তো ঘম্মপৰেতো কিলন্তো তসিতো পিপাসিতো একাযনেন মগ্গেন তমেৱ পোক্খৰণিং পণিধায. তমেনং চক্খুমা পুৰিসো দিস্ৱা এৱং ৱদেয্য – ‘তথা ভৱং পুৰিসো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা ইমংযেৱ পোক্খৰণিং আগমিস্সতী’তি. তমেনং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন তং পোক্খৰণিং ওগাহেত্ৱা ন্হাযিত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ সব্বদৰথকিলমথপৰিড়াহং পটিপ্পস্সম্ভেত্ৱা পচ্চুত্তৰিত্ৱা তস্মিং ৱনসণ্ডে নিসিন্নং ৱা নিপন্নং ৱা, একন্তসুখা ৱেদনা ৱেদযমানং. এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইধেকচ্চং পুগ্গলং এৱং চেতসা চেতো পৰিচ্চ পজানামি – তথাযং পুগ্গলো পটিপন্নো তথা চ ইৰিযতি তঞ্চ মগ্গং সমাৰূড়্হো, যথা আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সতী’তি. তমেনং পস্সামি অপৰেন সমযেন আসৱানং খযা অনাসৱং চেতোৱিমুত্তিং পঞ্ঞাৱিমুত্তিং দিট্ঠেৱ ধম্মে সযং অভিঞ্ঞা সচ্ছিকত্ৱা উপসম্পজ্জ ৱিহৰন্তং, একন্তসুখা ৱেদনা ৱেদযমানং. ইমা খো, সাৰিপুত্ত, পঞ্চ গতিযো.

‘‘যো খো মং, সাৰিপুত্ত, এৱং জানন্তং এৱং পস্সন্তং এৱং ৱদেয্য – ‘নত্থি সমণস্স গোতমস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসো; তক্কপৰিযাহতং সমণো গোতমো ধম্মং দেসেতি ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভান’ন্তি তং, সাৰিপুত্ত, ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, ভিক্খু সীলসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞং আৰাধেয্য, এৱং সম্পদমিদং, সাৰিপুত্ত, ৱদামি ‘তং ৱাচং অপ্পহায তং চিত্তং অপ্পহায তং দিট্ঠিং অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযে’.

১৫৫. ‘‘অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, চতুৰঙ্গসমন্নাগতং ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিতা [চৰিত্ৱা (ক.)] – তপস্সী সুদং হোমি পৰমতপস্সী, লূখো সুদং [লূখস্সুদং (সী. পী.)] হোমি পৰমলূখো, জেগুচ্ছী সুদং হোমি পৰমজেগুচ্ছী, পৱিৱিত্তো সুদং [পৱিৱিত্তস্সুদং (সী. পী.)] হোমি পৰমপৱিৱিত্তো. তত্ৰাস্সু মে ইদং, সাৰিপুত্ত, তপস্সিতায হোতি – অচেলকো হোমি মুত্তাচাৰো হত্থাপলেখনো [হত্থাৱলেখনো (স্যা.)], ন এহিভদ্দন্তিকো ন তিট্ঠভদ্দন্তিকো; নাভিহটং ন উদ্দিস্সকতং ন নিমন্তনং সাদিযামি. সো ন কুম্ভিমুখা পটিগ্গণ্হামি, ন কড়োপিমুখা পটিগ্গণ্হামি, ন এড়কমন্তৰং, ন দণ্ডমন্তৰং, ন মুসলমন্তৰং, ন দ্ৱিন্নং ভুঞ্জমানানং, ন গব্ভিনিযা, ন পাযমানায [পাযন্তিযা (ক.)], ন পুৰিসন্তৰগতায, ন সঙ্কিত্তীসু, ন যত্থ সা উপট্ঠিতো হোতি, ন যত্থ মক্খিকা সণ্ডসণ্ডচাৰিনী; ন মচ্ছং ন মংসং ন সুৰং ন মেৰযং ন থুসোদকং পিৱামি; সো একাগাৰিকো ৱা হোমি একালোপিকো, দ্ৱাগাৰিকো ৱা হোমি দ্ৱালোপিকো…পে… সত্তাগাৰিকো ৱা হোমি সত্তালোপিকো; একিস্সাপি দত্তিযা যাপেমি, দ্ৱীহিপি দত্তীহি যাপেমি…পে… সত্তহিপি দত্তীহি যাপেমি; একাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেমি, দ্ৱীহিকম্পি আহাৰং আহাৰেমি…পে… সত্তাহিকম্পি আহাৰং আহাৰেমি; ইতি এৱৰূপং অদ্ধমাসিকম্পি পৰিযাযভত্তভোজনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰামি.

‘‘সো সাকভক্খো ৱা হোমি, সামাকভক্খো ৱা হোমি, নীৱাৰভক্খো ৱা হোমি, দদ্দুলভক্খো ৱা হোমি, হটভক্খো ৱা হোমি, কণভক্খো ৱা হোমি, আচামভক্খো ৱা হোমি, পিঞ্ঞাকভক্খো ৱা হোমি, তিণভক্খো ৱা হোমি, গোমযভক্খো ৱা হোমি, ৱনমূলফলাহাৰো যাপেমি পৱত্তফলভোজী.

‘‘সো সাণানিপি ধাৰেমি, মসাণানিপি ধাৰেমি, ছৱদুস্সানিপি ধাৰেমি, পংসুকূলানিপি ধাৰেমি, তিৰীটানিপি ধাৰেমি, অজিনম্পি ধাৰেমি, অজিনক্খিপম্পি ধাৰেমি, কুসচীৰম্পি ধাৰেমি, ৱাকচীৰম্পি ধাৰেমি, ফলকচীৰম্পি ধাৰেমি, কেসকম্বলম্পি ধাৰেমি, ৱাড়কম্বলম্পি ধাৰেমি, উলূকপক্খম্পি ধাৰেমি; কেসমস্সুলোচকোপি হোমি কেসমস্সুলোচনানুযোগমনুযুত্তো; উব্ভট্ঠকোপি হোমি আসনপটিক্খিত্তো; উক্কুটিকোপি হোমি উক্কুটিকপ্পধানমনুযুত্তো; কণ্টকাপস্সযিকোপি হোমি কণ্টকাপস্সযে সেয্যং কপ্পেমি [ইমস্সানন্তৰে অঞ্ঞোপি কোচি পাঠপদেসো অঞ্ঞেসু আজীৱকৱতদীপকসুত্তেসু দিস্সতি]; সাযততিযকম্পি উদকোৰোহনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰামি – ইতি এৱৰূপং অনেকৱিহিতং কাযস্স আতাপনপৰিতাপনানুযোগমনুযুত্তো ৱিহৰামি. ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, তপস্সিতায হোতি.

১৫৬. ‘‘তত্ৰাস্সু মে ইদং, সাৰিপুত্ত, লূখস্মিং হোতি – নেকৱস্সগণিকং ৰজোজল্লং কাযে সন্নিচিতং হোতি পপটিকজাতং. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, তিন্দুকখাণু নেকৱস্সগণিকো সন্নিচিতো হোতি পপটিকজাতো, এৱমেৱাস্সু মে, সাৰিপুত্ত, নেকৱস্সগণিকং ৰজোজল্লং কাযে সন্নিচিতং হোতি পপটিকজাতং. তস্স ময্হং, সাৰিপুত্ত, ন এৱং হোতি – ‘অহো ৱতাহং ইমং ৰজোজল্লং পাণিনা পৰিমজ্জেয্যং, অঞ্ঞে ৱা পন মে ইমং ৰজোজল্লং পাণিনা পৰিমজ্জেয্যু’ন্তি. এৱম্পি মে, সাৰিপুত্ত, ন হোতি. ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, লূখস্মিং হোতি.

‘‘তত্ৰাস্সু মে ইদং, সাৰিপুত্ত, জেগুচ্ছিস্মিং হোতি – সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, সতোৱ অভিক্কমামি, সতোৱ পটিক্কমামি, যাৱ উদকবিন্দুম্হিপি মে দযা পচ্চুপট্ঠিতা হোতি – ‘মাহং খুদ্দকে পাণে ৱিসমগতে সঙ্ঘাতং আপাদেসি’ন্তি. ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, জেগুচ্ছিস্মিং হোতি.

‘‘তত্ৰাস্সু মে ইদং, সাৰিপুত্ত, পৱিৱিত্তস্মিং হোতি – সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞতৰং অৰঞ্ঞাযতনং অজ্ঝোগাহেত্ৱা ৱিহৰামি. যদা পস্সামি গোপালকং ৱা পসুপালকং ৱা তিণহাৰকং ৱা কট্ঠহাৰকং ৱা ৱনকম্মিকং ৱা, ৱনেন ৱনং গহনেন গহনং নিন্নেন নিন্নং থলেন থলং সংপতামি [পপতামি (সী. স্যা. পী.)]. তং কিস্স হেতু? মা মং তে অদ্দসংসু অহঞ্চ মা তে অদ্দসন্তি. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, আৰঞ্ঞকো মগো মনুস্সে দিস্ৱা ৱনেন ৱনং গহনেন গহনং নিন্নেন নিন্নং থলেন থলং সংপততি, এৱমেৱ খো অহং, সাৰিপুত্ত, যদা পস্সামি গোপালকং ৱা পসুপালকং ৱা তিণহাৰকং ৱা কট্ঠহাৰকং ৱা ৱনকম্মিকং ৱা ৱনেন ৱনং গহনেন গহনং নিন্নেন নিন্নং থলেন থলং সংপতামি. তং কিস্স হেতু? মা মং তে অদ্দসংসু অহঞ্চ মা তে অদ্দসন্তি. ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, পৱিৱিত্তস্মিং হোতি.

‘‘সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, যে তে গোট্ঠা পট্ঠিতগাৱো অপগতগোপালকা, তত্থ চতুক্কুণ্ডিকো উপসঙ্কমিত্ৱা যানি তানি ৱচ্ছকানং তৰুণকানং ধেনুপকানং গোমযানি তানি সুদং আহাৰেমি. যাৱকীৱঞ্চ মে, সাৰিপুত্ত, সকং মুত্তকৰীসং অপৰিযাদিন্নং হোতি, সকংযেৱ সুদং মুত্তকৰীসং আহাৰেমি. ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, মহাৱিকটভোজনস্মিং হোতি.

১৫৭. ‘‘সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, অঞ্ঞতৰং ভিংসনকং ৱনসণ্ডং অজ্ঝোগাহেত্ৱা ৱিহৰামি. তত্ৰাস্সুদং, সাৰিপুত্ত, ভিংসনকস্স ৱনসণ্ডস্স ভিংসনকতস্মিং হোতি – যো কোচি অৱীতৰাগো তং ৱনসণ্ডং পৱিসতি, যেভুয্যেন লোমানি হংসন্তি. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, যা তা ৰত্তিযো সীতা হেমন্তিকা অন্তৰট্ঠকা হিমপাতসমযা [অন্তৰট্ঠকে হিমপাতসমযে (সী. পী.)] তথাৰূপাসু ৰত্তীসু ৰত্তিং অব্ভোকাসে ৱিহৰামি, দিৱা ৱনসণ্ডে; গিম্হানং পচ্ছিমে মাসে দিৱা অব্ভোকাসে ৱিহৰামি, ৰত্তিং ৱনসণ্ডে. অপিস্সু মং, সাৰিপুত্ত, অযং অনচ্ছৰিযগাথা পটিভাসি পুব্বে অস্সুতপুব্বা –

‘‘সোতত্তো সোসিন্নো [সোসীনো (সী. পী. ক.), সোসিনো (স্যা.), সোসিন্দো (সদ্দনীতি)] চেৱ, একো ভিংসনকে ৱনে;

নগ্গো ন চগ্গিমাসীনো, এসনাপসুতো মুনী’’তি.

‘‘সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, সুসানে সেয্যং কপ্পেমি ছৱট্ঠিকানি উপধায. অপিস্সু মং, সাৰিপুত্ত, গামণ্ডলা [গোমণ্ডলা (বহূসু) চৰিযাপিটকঅট্ঠকথা ওলোকেতব্বা] উপসঙ্কমিত্ৱা ওট্ঠুভন্তিপি, ওমুত্তেন্তিপি, পংসুকেনপি ওকিৰন্তি, কণ্ণসোতেসুপি সলাকং পৱেসেন্তি. ন খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, অভিজানামি তেসু পাপকং চিত্তং উপ্পাদেতা. ইদংসু মে, সাৰিপুত্ত, উপেক্খাৱিহাৰস্মিং হোতি.

১৫৮. ‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘আহাৰেন সুদ্ধী’তি. তে এৱমাহংসু – ‘কোলেহি যাপেমা’তি. তে কোলম্পি খাদন্তি, কোলচুণ্ণম্পি খাদন্তি, কোলোদকম্পি পিৱন্তি – অনেকৱিহিতম্পি কোলৱিকতিং পৰিভুঞ্জন্তি. অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, একংযেৱ কোলং আহাৰং আহাৰিতা. সিযা খো পন তে, সাৰিপুত্ত, এৱমস্স – ‘মহা নূন তেন সমযেন কোলো অহোসী’তি. ন খো পনেতং, সাৰিপুত্ত, এৱং দট্ঠব্বং. তদাপি এতপৰমোযেৱ কোলো অহোসি সেয্যথাপি এতৰহি. তস্স ময্হং, সাৰিপুত্ত, একংযেৱ কোলং আহাৰং আহাৰযতো অধিমত্তকসিমানং পত্তো কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম আসীতিকপব্বানি ৱা কাড়পব্বানি ৱা, এৱমেৱস্সু মে অঙ্গপচ্চঙ্গানি ভৱন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম ওট্ঠপদং, এৱমেৱস্সু মে আনিসদং হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম ৱট্টনাৱড়ী, এৱমেৱস্সু মে পিট্ঠিকণ্টকো উন্নতাৱনতো হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম জৰসালায গোপানসিযো ওলুগ্গৱিলুগ্গা ভৱন্তি, এৱমেৱস্সু মে ফাসুড়িযো ওলুগ্গৱিলুগ্গা ভৱন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম গম্ভীৰে উদপানে উদকতাৰকা গম্ভীৰগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি, এৱমেৱস্সু মে অক্খিকূপেসু অক্খিতাৰকা গম্ভীৰগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম তিত্তকালাবুআমকচ্ছিন্নো ৱাতাতপেন সংফুটিতো [সম্ফুসিতো (স্যা.), সংপুটিতো (পী. ক.) এত্থ সংফুটিতোতি সঙ্কুচিতোতি অত্থো] হোতি সম্মিলাতো, এৱমেৱস্সু মে সীসচ্ছৱি সংফুটিতা হোতি সম্মিলাতা তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, ‘উদৰচ্ছৱিং পৰিমসিস্সামী’তি পিট্ঠিকণ্টকংযেৱ পৰিগ্গণ্হামি, ‘পিট্ঠিকণ্টকং পৰিমসিস্সামী’তি উদৰচ্ছৱিংযেৱ পৰিগ্গণ্হামি, যাৱস্সু মে, সাৰিপুত্ত, উদৰচ্ছৱি পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, ‘ৱচ্চং ৱা মুত্তং ৱা কৰিস্সামী’তি তত্থেৱ অৱকুজ্জো পপতামি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, তমেৱ কাযং অস্সাসেন্তো পাণিনা গত্তানি অনোমজ্জামি. তস্স ময্হং, সাৰিপুত্ত, পাণিনা গত্তানি অনোমজ্জতো পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পতন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায.

১৫৯. ‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘আহাৰেন সুদ্ধী’তি. তে এৱমাহংসু – ‘মুগ্গেহি যাপেম…পে… তিলেহি যাপেম…পে… তণ্ডুলেহি যাপেমা’তি. তে তণ্ডুলম্পি খাদন্তি, তণ্ডুলচুণ্ণম্পি খাদন্তি, তণ্ডুলোদকম্পি পিৱন্তি – অনেকৱিহিতম্পি তণ্ডুলৱিকতিং পৰিভুঞ্জন্তি. অভিজানামি খো পনাহং, সাৰিপুত্ত, একংযেৱ তণ্ডুলং আহাৰং আহাৰিতা. সিযা খো পন তে, সাৰিপুত্ত, এৱমস্স – ‘মহা নূন তেন সমযেন তণ্ডুলো অহোসী’তি. ন খো পনেতং, সাৰিপুত্ত, এৱং দট্ঠব্বং. তদাপি এতপৰমোযেৱ তণ্ডুলো অহোসি, সেয্যথাপি এতৰহি. তস্স ময্হং, সাৰিপুত্ত, একংযেৱ তণ্ডুলং আহাৰং আহাৰযতো অধিমত্তকসিমানং পত্তো কাযো হোতি. সেয্যথাপি নাম আসীতিকপব্বানি ৱা কাড়পব্বানি ৱা, এৱমেৱস্সু মে অঙ্গপচ্চঙ্গানি ভৱন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম ওট্ঠপদং, এৱমেৱস্সু মে আনিসদং হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম ৱট্টনাৱড়ী, এৱমেৱস্সু মে পিট্ঠিকণ্টকো উন্নতাৱনতো হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম জৰসালায গোপানসিযো ওলুগ্গৱিলুগ্গা ভৱন্তি, এৱমেৱস্সু মে ফাসুড়িযো ওলুগ্গৱিলুগ্গা ভৱন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম গম্ভীৰে উদপানে উদকতাৰকা গম্ভীৰগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি, এৱমেৱস্সু মে অক্খিকূপেসু অক্খিতাৰকা গম্ভীৰগতা ওক্খাযিকা দিস্সন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সেয্যথাপি নাম তিত্তকালাবু আমকচ্ছিন্নো ৱাতাতপেন সংফুটিতো হোতি সম্মিলাতো, এৱমেৱস্সু মে সীসচ্ছৱি সংফুটিতা হোতি সম্মিলাতা তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, ‘উদৰচ্ছৱিং পৰিমসিস্সামী’তি পিট্ঠিকণ্টকংযেৱ পৰিগ্গণ্হামি, ‘পিট্ঠিকণ্টকং পৰিমসিস্সামী’তি উদৰচ্ছৱিংযেৱ পৰিগ্গণ্হামি. যাৱস্সু মে, সাৰিপুত্ত, উদৰচ্ছৱি পিট্ঠিকণ্টকং অল্লীনা হোতি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, ‘ৱচ্চং ৱা মুত্তং ৱা কৰিস্সামী’তি তত্থেৱ অৱকুজ্জো পপতামি তাযেৱপ্পাহাৰতায. সো খো অহং, সাৰিপুত্ত, তমেৱ কাযং অস্সাসেন্তো পাণিনা গত্তানি অনোমজ্জামি. তস্স ময্হং, সাৰিপুত্ত, পাণিনা গত্তানি অনোমজ্জতো পূতিমূলানি লোমানি কাযস্মা পতন্তি তাযেৱপ্পাহাৰতায.

‘‘তাযপি খো অহং, সাৰিপুত্ত, ইৰিযায তায পটিপদায তায দুক্কৰকাৰিকায নাজ্ঝগমং উত্তৰিং মনুস্সধম্মা অলমৰিযঞাণদস্সনৱিসেসং. তং কিস্স হেতু? ইমিস্সাযেৱ অৰিযায পঞ্ঞায অনধিগমা, যাযং অৰিযা পঞ্ঞা অধিগতা অৰিযা নিয্যানিকা, নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায.

১৬০. ‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘সংসাৰেন সুদ্ধী’তি. ন খো পন সো [ন খো পনেসো (সী. স্যা.)], সাৰিপুত্ত, সংসাৰো সুলভৰূপো যো মযা অসংসৰিতপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা, অঞ্ঞত্ৰ সুদ্ধাৱাসেহি দেৱেহি. সুদ্ধাৱাসে চাহং, সাৰিপুত্ত, দেৱে সংসৰেয্যং, নযিমং লোকং পুনৰাগচ্ছেয্যং.

‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘উপপত্তিযা সুদ্ধী’তি. ন খো পন সা, সাৰিপুত্ত, উপপত্তি সুলভৰূপা যা মযা অনুপপন্নপুব্বা ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা, অঞ্ঞত্ৰ সুদ্ধাৱাসেহি দেৱেহি. সুদ্ধাৱাসে চাহং, সাৰিপুত্ত, দেৱে উপপজ্জেয্যং, নযিমং লোকং পুনৰাগচ্ছেয্যং.

‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘আৱাসেন সুদ্ধী’তি. ন খো পন সো, সাৰিপুত্ত, আৱাসো সুলভৰূপো যো মযা অনাৱুট্ঠপুব্বো [অনাৱুত্থপুব্বো (সী. পী.)] ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা, অঞ্ঞত্ৰ সুদ্ধাৱাসেহি দেৱেহি. সুদ্ধাৱাসে চাহং, সাৰিপুত্ত, দেৱে আৱসেয্যং, নযিমং লোকং পুনৰাগচ্ছেয্যং.

‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যঞ্ঞেন সুদ্ধী’তি. ন খো পন সো, সাৰিপুত্ত, যঞ্ঞো সুলভৰূপো যো মযা অযিট্ঠপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা, তঞ্চ খো ৰঞ্ঞা ৱা সতা খত্তিযেন মুদ্ধাৱসিত্তেন ব্ৰাহ্মণেন ৱা মহাসালেন.

‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘অগ্গিপৰিচৰিযায সুদ্ধী’তি. ন খো পন সো, সাৰিপুত্ত, অগ্গি সুলভৰূপো যো মযা অপৰিচিণ্ণপুব্বো ইমিনা দীঘেন অদ্ধুনা, তঞ্চ খো ৰঞ্ঞা ৱা সতা খত্তিযেন মুদ্ধাৱসিত্তেন ব্ৰাহ্মণেন ৱা মহাসালেন.

১৬১. ‘‘সন্তি খো পন, সাৰিপুত্ত, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো এৱংদিট্ঠিনো – ‘যাৱদেৱাযং ভৱং পুৰিসো দহৰো হোতি যুৱা সুসুকাড়কেসো ভদ্ৰেন যোব্বনেন সমন্নাগতো পঠমেন ৱযসা তাৱদেৱ পৰমেন পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো হোতি. যতো চ খো অযং ভৱং পুৰিসো জিণ্ণো হোতি ৱুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো, আসীতিকো ৱা নাৱুতিকো ৱা ৱস্সসতিকো ৱা জাতিযা, অথ তম্হা পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযা, পৰিহাযতী’তি. ন খো পনেতং, সাৰিপুত্ত, এৱং দট্ঠব্বং. অহং খো পন, সাৰিপুত্ত, এতৰহি জিণ্ণো ৱুদ্ধো মহল্লকো অদ্ধগতো ৱযোঅনুপ্পত্তো, আসীতিকো মে ৱযো ৱত্ততি. ইধ মে অস্সু, সাৰিপুত্ত, চত্তাৰো সাৱকা ৱস্সসতাযুকা ৱস্সসতজীৱিনো, পৰমায সতিযা চ গতিযা চ ধিতিযা চ সমন্নাগতা পৰমেন চ পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন. সেয্যথাপি, সাৰিপুত্ত, দড়্হধম্মা [দড়্হধম্মো (বহূসু) টীকা চ মোগ্গল্লানব্যাকৰণং চ ওলোকেতব্বং] ধনুগ্গহো সিক্খিতো কতহত্থো কতূপাসনো লহুকেন অসনেন অপ্পকসিৰেনেৱ তিৰিযং তালচ্ছাযং অতিপাতেয্য, এৱং অধিমত্তসতিমন্তো এৱং অধিমত্তগতিমন্তো এৱং অধিমত্তধিতিমন্তো এৱং পৰমেন পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযেন সমন্নাগতা. তে মং চতুন্নং সতিপট্ঠানানং উপাদাযুপাদায পঞ্হং পুচ্ছেয্যুং, পুট্ঠো পুট্ঠো চাহং তেসং ব্যাকৰেয্যং, ব্যাকতঞ্চ মে ব্যাকততো ধাৰেয্যুং, ন চ মং দুতিযকং উত্তৰি পটিপুচ্ছেয্যুং. অঞ্ঞত্ৰ অসিতপীতখাযিতসাযিতা অঞ্ঞত্ৰ উচ্চাৰপস্সাৱকম্মা, অঞ্ঞত্ৰ নিদ্দাকিলমথপটিৱিনোদনা অপৰিযাদিন্নাযেৱস্স, সাৰিপুত্ত, তথাগতস্স ধম্মদেসনা, অপৰিযাদিন্নংযেৱস্স তথাগতস্স ধম্মপদব্যঞ্জনং, অপৰিযাদিন্নংযেৱস্স তথাগতস্স পঞ্হপটিভানং. অথ মে তে চত্তাৰো সাৱকা ৱস্সসতাযুকা ৱস্সসতজীৱিনো ৱস্সসতস্স অচ্চযেন কালং কৰেয্যুং. মঞ্চকেন চেপি মং, সাৰিপুত্ত, পৰিহৰিস্সথ, নেৱত্থি তথাগতস্স পঞ্ঞাৱেয্যত্তিযস্স অঞ্ঞথত্তং. যং খো তং [যং খো পনেতং (সী.)], সাৰিপুত্ত, সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য – ‘অসম্মোহধম্মো সত্তো লোকে উপ্পন্নো বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’ন্তি, মমেৱ তং সম্মা ৱদমানো ৱদেয্য ‘অসম্মোহধম্মো সত্তো লোকে উপ্পন্নো বহুজনহিতায বহুজনসুখায লোকানুকম্পায অত্থায হিতায সুখায দেৱমনুস্সান’’’ন্তি.

১৬২. তেন খো পন সমযেন আযস্মা নাগসমালো ভগৱতো পিট্ঠিতো ঠিতো হোতি ভগৱন্তং বীজযমানো. অথ খো আযস্মা নাগসমালো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে! অপি হি মে, ভন্তে, ইমং ধম্মপৰিযাযং সুত্ৱা লোমানি হট্ঠানি. কোনামো অযং, ভন্তে, ধম্মপৰিযাযো’’তি? ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, নাগসমাল, ইমং ধম্মপৰিযাযং লোমহংসনপৰিযাযো ত্ৱেৱ নং ধাৰেহী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো আযস্মা নাগসমালো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

মহাসীহনাদসুত্তং নিট্ঠিতং দুতিযং.

৩. মহাদুক্খক্খন্ধসুত্তং

১৬৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. অথ খো সম্বহুলা ভিক্খূ পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসিংসু. অথ খো তেসং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং, যং নূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’’তি. অথ খো তে ভিক্খূ যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিংসু; সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো তে ভিক্খূ তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং – ‘‘সমণো, আৱুসো, গোতমো কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম; সমণো, আৱুসো, গোতমো ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম; সমণো, আৱুসো, গোতমো ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম; ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা – যদিদং ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং, অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি? অথ খো তে ভিক্খূ তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিংসু, নপ্পটিক্কোসিংসু; অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিংসু – ‘‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’তি.

১৬৪. অথ খো তে ভিক্খূ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিত্ৱা পচ্ছাভত্তং পিণ্ডপাতপটিক্কন্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো তে ভিক্খূ ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘ইধ মযং, ভন্তে, পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সাৱত্থিং পিণ্ডায পাৱিসিম্হ. তেসং নো, ভন্তে, অম্হাকং এতদহোসি – ‘অতিপ্পগো খো তাৱ সাৱত্থিযং পিণ্ডায চৰিতুং, যং নূন মযং যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমেয্যামা’তি. অথ খো মযং, ভন্তে, যেন অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং আৰামো তেনুপসঙ্কমিম্হ; উপসঙ্কমিত্ৱা তেহি অঞ্ঞতিত্থিযেহি পৰিব্বাজকেহি সদ্ধিং সম্মোদিম্হ; সম্মোদনীযং কথং সাৰণীযং ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং নিসীদিম্হ. একমন্তং নিসিন্নে খো অম্হে, ভন্তে, তে অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এতদৱোচুং – ‘সমণো, আৱুসো, গোতমো কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি কামানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম. সমণো, আৱুসো, গোতমো ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি ৰূপানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম. সমণো, আৱুসো, গোতমো ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেতি, মযম্পি ৱেদনানং পৰিঞ্ঞং পঞ্ঞপেম. ইধ নো, আৱুসো, কো ৱিসেসো, কো অধিপ্পযাসো, কিং নানাকৰণং সমণস্স ৱা গোতমস্স অম্হাকং ৱা, যদিদং ধম্মদেসনায ৱা ধম্মদেসনং অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’ন্তি. অথ খো মযং, ভন্তে, তেসং অঞ্ঞতিত্থিযানং পৰিব্বাজকানং ভাসিতং নেৱ অভিনন্দিম্হ, নপ্পটিক্কোসিম্হ; অনভিনন্দিত্ৱা অপ্পটিক্কোসিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কমিম্হ – ‘ভগৱতো সন্তিকে এতস্স ভাসিতস্স অত্থং আজানিস্সামা’’’তি.

১৬৫. ‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা এৱমস্সু ৱচনীযা – ‘কো পনাৱুসো, কামানং অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো ৰূপানং অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণং? কো ৱেদনানং অস্সাদো, কো আদীনৱো, কিং নিস্সৰণ’ন্তি? এৱং পুট্ঠা, ভিক্খৱে, অঞ্ঞতিত্থিযা পৰিব্বাজকা ন চেৱ সম্পাযিস্সন্তি, উত্তৰিঞ্চ ৱিঘাতং আপজ্জিস্সন্তি. তং কিস্স হেতু? যথা তং, ভিক্খৱে, অৱিসযস্মিং. নাহং তং, ভিক্খৱে, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায যো ইমেসং পঞ্হানং ৱেয্যাকৰণেন চিত্তং আৰাধেয্য, অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেন ৱা তথাগতসাৱকেন ৱা, ইতো ৱা পন সুত্ৱা.

১৬৬. ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, কামানং অস্সাদো? পঞ্চিমে, ভিক্খৱে, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা, সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা … জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা – ইমে খো, ভিক্খৱে, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, ভিক্খৱে, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং কামানং অস্সাদো.

১৬৭. ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো? ইধ, ভিক্খৱে, কুলপুত্তো যেন সিপ্পট্ঠানেন জীৱিকং কপ্পেতি – যদি মুদ্দায যদি গণনায যদি সঙ্খানেন [সঙ্খায (ক.)] যদি কসিযা যদি ৱণিজ্জায যদি গোৰক্খেন যদি ইস্সত্থেন যদি ৰাজপোৰিসেন যদি সিপ্পঞ্ঞতৰেন – সীতস্স পুৰক্খতো উণ্হস্স পুৰক্খতো ডংসমকসৱাতাতপসৰীংসপসম্ফস্সেহি ৰিস্সমানো [ঈৰযমানো (ক.), সম্ফস্সমানো (চূড়নি. খগ্গৱিসাণসুত্ত ১৩৬)] খুপ্পিপাসায মীযমানো; অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, কুলপুত্তস্স এৱং উট্ঠহতো ঘটতো ৱাযমতো তে ভোগা নাভিনিপ্ফজ্জন্তি. সো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি – ‘মোঘং ৱত মে উট্ঠানং, অফলো ৱত মে ৱাযামো’তি. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘তস্স চে, ভিক্খৱে, কুলপুত্তস্স এৱং উট্ঠহতো ঘটতো ৱাযমতো তে ভোগা অভিনিপ্ফজ্জন্তি. সো তেসং ভোগানং আৰক্খাধিকৰণং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি – ‘কিন্তি মে ভোগে নেৱ ৰাজানো হৰেয্যুং, ন চোৰা হৰেয্যুং, ন অগ্গি দহেয্য, ন উদকং ৱহেয্য [ৱাহেয্য (ক.)], ন অপ্পিযা দাযাদা হৰেয্যু’ন্তি. তস্স এৱং আৰক্খতো গোপযতো তে ভোগে ৰাজানো ৱা হৰন্তি, চোৰা ৱা হৰন্তি, অগ্গি ৱা দহতি, উদকং ৱা ৱহতি, অপ্পিযা ৱা দাযাদা হৰন্তি. সো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি, সম্মোহং আপজ্জতি – ‘যম্পি মে অহোসি তম্পি নো নত্থী’তি. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

১৬৮. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু ৰাজানোপি ৰাজূহি ৱিৱদন্তি, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৱিৱদন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিৱদন্তি, গহপতীপি গহপতীহি ৱিৱদন্তি, মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি মাতৰা ৱিৱদতি, পিতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি পিতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভাতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভগিনিযা ৱিৱদতি, ভগিনীপি ভাতৰা ৱিৱদতি, সহাযোপি সহাযেন ৱিৱদতি. তে তত্থ কলহৱিগ্গহৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং পাণীহিপি উপক্কমন্তি, লেড্ডূহিপি উপক্কমন্তি, দণ্ডেহিপি উপক্কমন্তি, সত্থেহিপি উপক্কমন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু অসিচম্মং গহেত্ৱা, ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱা, উভতোব্যূড়্হং সঙ্গামং পক্খন্দন্তি উসূসুপি খিপ্পমানেসু, সত্তীসুপি খিপ্পমানাসু, অসীসুপি ৱিজ্জোতলন্তেসু. তে তত্থ উসূহিপি ৱিজ্ঝন্তি, সত্তিযাপি ৱিজ্ঝন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু অসিচম্মং গহেত্ৱা, ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱা, অদ্দাৱলেপনা [অট্টাৱলেপনা (স্যা. ক.)] উপকাৰিযো পক্খন্দন্তি উসূসুপি খিপ্পমানেসু, সত্তীসুপি খিপ্পমানাসু, অসীসুপি ৱিজ্জোতলন্তেসু. তে তত্থ উসূহিপি ৱিজ্ঝন্তি, সত্তিযাপি ৱিজ্ঝন্তি, ছকণকাযপি [পকট্ঠিযাপি (সী.)] ওসিঞ্চন্তি, অভিৱগ্গেনপি ওমদ্দন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

১৬৯. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু সন্ধিম্পি ছিন্দন্তি, নিল্লোপম্পি হৰন্তি, একাগাৰিকম্পি কৰোন্তি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠন্তি, পৰদাৰম্পি গচ্ছন্তি. তমেনং ৰাজানো গহেত্ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰেন্তি – কসাহিপি তাড়েন্তি, ৱেত্তেহিপি তাড়েন্তি, অড্ঢদণ্ডকেহিপি তাড়েন্তি; হত্থম্পি ছিন্দন্তি, পাদম্পি ছিন্দন্তি, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তি, নাসম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তি; বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোন্তি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোন্তি, ৰাহুমুখম্পি কৰোন্তি, জোতিমালিকম্পি কৰোন্তি, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোন্তি, এৰকৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোন্তি, এণেয্যকম্পি কৰোন্তি, বড়িসমংসিকম্পি কৰোন্তি, কহাপণিকম্পি কৰোন্তি, খাৰাপতচ্ছিকম্পি কৰোন্তি, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, পলালপীঠকম্পি কৰোন্তি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তি, সুনখেহিপি খাদাপেন্তি, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু কাযেন দুচ্চৰিতং চৰন্তি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰন্তি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰন্তি. তে কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি. অযম্পি, ভিক্খৱে, কামানং আদীনৱো সম্পৰাযিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

১৭০. ‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, কামানং নিস্সৰণং? যো খো, ভিক্খৱে, কামেসু ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং কামানং নিস্সৰণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং কামানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নপ্পজানন্তি তে ৱত সামং ৱা কামে পৰিজানিস্সন্তি, পৰং ৱা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো কামে পৰিজানিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং কামানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং পজানন্তি, তে ৱত সামং ৱা কামে পৰিজানিস্সন্তি পৰং ৱা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো কামে পৰিজানিস্সতীতি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি.

১৭১. ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ৰূপানং অস্সাদো? সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, খত্তিযকঞ্ঞা ৱা ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞা ৱা গহপতিকঞ্ঞা ৱা পন্নৰসৱস্সুদ্দেসিকা ৱা সোড়সৱস্সুদ্দেসিকা ৱা, নাতিদীঘা নাতিৰস্সা নাতিকিসা নাতিথূলা নাতিকাড়ী নাচ্চোদাতা পৰমা সা, ভিক্খৱে, তস্মিং সমযে সুভা ৱণ্ণনিভাতি? ‘এৱং, ভন্তে’. যং খো, ভিক্খৱে, সুভং ৱণ্ণনিভং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং ৰূপানং অস্সাদো.

‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো? ইধ, ভিক্খৱে, তমেৱ ভগিনিং পস্সেয্য অপৰেন সমযেন আসীতিকং ৱা নাৱুতিকং ৱা ৱস্সসতিকং ৱা জাতিযা, জিণ্ণং গোপানসিৱঙ্কং ভোগ্গং দণ্ডপৰাযনং পৱেধমানং গচ্ছন্তিং আতুৰং গতযোব্বনং খণ্ডদন্তং [খণ্ডদন্তিং (সী. পী.)] পলিতকেসং [পলিতকেসিং], ৱিলূনং খলিতসিৰং ৱলিনং তিলকাহতগত্তং [তিলকাহতগত্তিং (বহূসু) অট্ঠকথা টীকা ওলোকেতব্বা]. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, যা পুৰিমা সুভা ৱণ্ণনিভা সা অন্তৰহিতা, আদীনৱো পাতুভূতোতি? ‘এৱং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তমেৱ ভগিনিং পস্সেয্য আবাধিকং দুক্খিতং বাড়্হগিলানং, সকে মুত্তকৰীসে পলিপন্নং সেমানং [সেয্যমানং (ক.)], অঞ্ঞেহি ৱুট্ঠাপিযমানং, অঞ্ঞেহি সংৱেসিযমানং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, যা পুৰিমা সুভা ৱণ্ণনিভা সা অন্তৰহিতা, আদীনৱো পাতুভূতোতি? ‘এৱং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো.

১৭২. ‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তমেৱ ভগিনিং পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিতং – একাহমতং ৱা দ্ৱীহমতং ৱা তীহমতং ৱা, উদ্ধুমাতকং ৱিনীলকং ৱিপুব্বকজাতং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, যা পুৰিমা সুভা ৱণ্ণনিভা সা অন্তৰহিতা, আদীনৱো পাতুভূতোতি? ‘এৱং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তমেৱ ভগিনিং পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিতং – কাকেহি ৱা খজ্জমানং, কুললেহি ৱা খজ্জমানং, গিজ্ঝেহি ৱা খজ্জমানং, কঙ্কেহি ৱা খজ্জমানং, সুনখেহি ৱা খজ্জমানং, ব্যগ্ঘেহি ৱা খজ্জমানং, দীপীহি ৱা খজ্জমানং, সিঙ্গালেহি ৱা খজ্জমানং, ৱিৱিধেহি ৱা পাণকজাতেহি খজ্জমানং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, যা পুৰিমা সুভা ৱণ্ণনিভা সা অন্তৰহিতা, আদীনৱো পাতুভূতোতি? ‘এৱং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তমেৱ ভগিনিং পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিতং – অট্ঠিকসঙ্খলিকং সমংসলোহিতং ন্হাৰুসম্বন্ধং, অট্ঠিকসঙ্খলিকং নিমংসলোহিতমক্খিতং ন্হাৰুসম্বন্ধং, অট্ঠিকসঙ্খলিকং অপগতমংসলোহিতং ন্হাৰুসম্বন্ধং, অট্ঠিকানি অপগতসম্বন্ধানি দিসাৱিদিসাৱিক্খিত্তানি – অঞ্ঞেন হত্থট্ঠিকং, অঞ্ঞেন পাদট্ঠিকং, অঞ্ঞেন গোপ্ফকট্ঠিকং, অঞ্ঞেন জঙ্ঘট্ঠিকং, অঞ্ঞেন ঊৰুট্ঠিকং, অঞ্ঞেন কটিট্ঠিকং, অঞ্ঞেন ফাসুকট্ঠিকং, অঞ্ঞেন পিট্ঠিট্ঠিকং, অঞ্ঞেন খন্ধট্ঠিকং, অঞ্ঞেন গীৱট্ঠিকং, অঞ্ঞেন হনুকট্ঠিকং, অঞ্ঞেন দন্তট্ঠিকং, অঞ্ঞেন সীসকটাহং. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, যা পুৰিমা সুভা ৱণ্ণনিভা সা অন্তৰহিতা, আদীনৱো পাতুভূতোতি? ‘এৱং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, তমেৱ ভগিনিং পস্সেয্য সৰীৰং সিৱথিকায ছড্ডিতং – অট্ঠিকানি সেতানি সঙ্খৱণ্ণপটিভাগানি, অট্ঠিকানি পুঞ্জকিতানি তেৰোৱস্সিকানি, অট্ঠিকানি পূতীনি চুণ্ণকজাতানি. তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৱে, যা পুৰিমা সুভা ৱণ্ণনিভা সা অন্তৰহিতা, আদীনৱো পাতুভূতোতি? ‘এৱং, ভন্তে’. অযম্পি, ভিক্খৱে, ৰূপানং আদীনৱো.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৰূপানং নিস্সৰণং? যো, ভিক্খৱে, ৰূপেসু ছন্দৰাগৱিনযো ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৰূপানং নিস্সৰণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৰূপানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নপ্পজানন্তি তে ৱত সামং ৱা ৰূপে পৰিজানিস্সন্তি, পৰং ৱা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো ৰূপে পৰিজানিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৰূপানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং পজানন্তি তে ৱত সামং ৱা ৰূপে পৰিজানিস্সন্তি পৰং ৱা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো ৰূপে পৰিজানিস্সতীতি – ঠানমেতং ৱিজ্জতি.

১৭৩. ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ৱেদনানং অস্সাদো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি. যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৱিতক্কং সৱিচাৰং ৱিৱেকজং পীতিসুখং পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, নেৱ তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি; অব্যাবজ্ঝংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. অব্যাবজ্ঝপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱেদনানং অস্সাদং ৱদামি.

‘‘পুন চপৰং, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিতক্কৱিচাৰানং ৱূপসমা অজ্ঝত্তং সম্পসাদনং চেতসো একোদিভাৱং অৱিতক্কং অৱিচাৰং সমাধিজং পীতিসুখং দুতিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু পীতিযা চ ৱিৰাগা, উপেক্খকো চ ৱিহৰতি, সতো চ সম্পজানো সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতি যং তং অৰিযা আচিক্খন্তি – ‘উপেক্খকো সতিমা সুখৱিহাৰী’তি ততিযং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি…পে… যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু সুখস্স চ পহানা দুক্খস্স চ পহানা পুব্বেৱ সোমনস্সদোমনস্সানং অত্থঙ্গমা অদুক্খমসুখং উপেক্খাসতিপাৰিসুদ্ধিং চতুত্থং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতি, নেৱ তস্মিং সমযে অত্তব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন পৰব্যাবাধাযপি চেতেতি, ন উভযব্যাবাধাযপি চেতেতি; অব্যাবজ্ঝংযেৱ তস্মিং সমযে ৱেদনং ৱেদেতি. অব্যাবজ্ঝপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱেদনানং অস্সাদং ৱদামি.

১৭৪. ‘‘কো চ, ভিক্খৱে, ৱেদনানং আদীনৱো? যং, ভিক্খৱে, ৱেদনা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা – অযং ৱেদনানং আদীনৱো.

‘‘কিঞ্চ, ভিক্খৱে, ৱেদনানং নিস্সৰণং? যো, ভিক্খৱে, ৱেদনাসু ছন্দৰাগৱিনযো, ছন্দৰাগপ্পহানং – ইদং ৱেদনানং নিস্সৰণং.

‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱেদনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং নপ্পজানন্তি, তে ৱত সামং ৱা ৱেদনং পৰিজানিস্সন্তি, পৰং ৱা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো ৱেদনং পৰিজানিস্সতীতি – নেতং ঠানং ৱিজ্জতি. যে চ খো কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা এৱং ৱেদনানং অস্সাদঞ্চ অস্সাদতো আদীনৱঞ্চ আদীনৱতো নিস্সৰণঞ্চ নিস্সৰণতো যথাভূতং পজানন্তি তে ৱত সামং ৱা ৱেদনং পৰিজানিস্সন্তি, পৰং ৱা তথত্তায সমাদপেস্সন্তি যথা পটিপন্নো ৱেদনং পৰিজানিস্সতীতি – ঠানমেতং ৱিজ্জতী’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.

মহাদুক্খক্খন্ধসুত্তং নিট্ঠিতং ততিযং.

৪. চূড়দুক্খক্খন্ধসুত্তং

১৭৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সক্কেসু ৱিহৰতি কপিলৱত্থুস্মিং নিগ্ৰোধাৰামে. অথ খো মহানামো সক্কো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো মহানামো সক্কো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘দীঘৰত্তাহং, ভন্তে, ভগৱতা এৱং ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘লোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো, দোসো চিত্তস্স উপক্কিলেসো, মোহো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’তি. এৱঞ্চাহং [এৱংপাহং (ক.)], ভন্তে, ভগৱতা ধম্মং দেসিতং আজানামি – ‘লোভো চিত্তস্স উপক্কিলেসো, দোসো চিত্তস্স উপক্কিলেসো, মোহো চিত্তস্স উপক্কিলেসো’তি. অথ চ পন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, দোসধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, মোহধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. তস্স ময্হং, ভন্তে, এৱং হোতি – ‘কোসু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, দোসধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, মোহধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তী’’’তি.

১৭৬. ‘‘সো এৱ খো তে, মহানাম, ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো যেন তে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, দোসধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, মোহধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি. সো চ হি তে, মহানাম, ধম্মো অজ্ঝত্তং পহীনো অভৱিস্স, ন ত্ৱং অগাৰং অজ্ঝাৱসেয্যাসি, ন কামে পৰিভুঞ্জেয্যাসি. যস্মা চ খো তে, মহানাম, সো এৱ ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো তস্মা ত্ৱং অগাৰং অজ্ঝাৱসসি, কামে পৰিভুঞ্জসি.

১৭৭. ‘‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো [বহূপাযাসা (সী. স্যা. পী.)] এত্থ ভিয্যো’তি – ইতি চেপি, মহানাম, অৰিযসাৱকস্স যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং হোতি, সো চ [সোৱ (ক.)] অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি পীতিসুখং নাধিগচ্ছতি, অঞ্ঞং ৱা ততো সন্ততৰং; অথ খো সো নেৱ তাৱ অনাৱট্টী কামেসু হোতি. যতো চ খো, মহানাম, অৰিযসাৱকস্স ‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং হোতি, সো চ অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি পীতিসুখং অধিগচ্ছতি অঞ্ঞং ৱা ততো সন্ততৰং; অথ খো সো অনাৱট্টী কামেসু হোতি.

‘‘ময্হম্পি খো, মহানাম, পুব্বেৱ সম্বোধা, অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৱ সতো, ‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং হোতি, সো চ অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি পীতিসুখং নাজ্ঝগমং, অঞ্ঞং ৱা ততো সন্ততৰং; অথ খ্ৱাহং নেৱ তাৱ অনাৱট্টী কামেসু পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খো মে, মহানাম, ‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো’তি – এৱমেতং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠং অহোসি, সো চ [সোৱ (ক.)] অঞ্ঞত্ৰেৱ কামেহি অঞ্ঞত্ৰ অকুসলেহি ধম্মেহি পীতিসুখং অজ্ঝগমং, অঞ্ঞং ৱা ততো সন্ততৰং; অথাহং অনাৱট্টী কামেসু পচ্চঞ্ঞাসিং.

১৭৮. ‘‘কো চ, মহানাম, কামানং অস্সাদো? পঞ্চিমে, মহানাম, কামগুণা. কতমে পঞ্চ? চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা; সোতৱিঞ্ঞেয্যা সদ্দা…পে… ঘানৱিঞ্ঞেয্যা গন্ধা… জিৱ্হাৱিঞ্ঞেয্যা ৰসা… কাযৱিঞ্ঞেয্যা ফোট্ঠব্বা ইট্ঠা কন্তা মনাপা পিযৰূপা কামূপসংহিতা ৰজনীযা – ইমে খো, মহানাম, পঞ্চ কামগুণা. যং খো, মহানাম, ইমে পঞ্চ কামগুণে পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং – অযং কামানং অস্সাদো.

‘‘কো চ, মহানাম, কামানং আদীনৱো? ইধ, মহানাম, কুলপুত্তো যেন সিপ্পট্ঠানেন জীৱিকং কপ্পেতি – যদি মুদ্দায যদি গণনায যদি সঙ্খানেন যদি কসিযা যদি ৱণিজ্জায যদি গোৰক্খেন যদি ইস্সত্থেন যদি ৰাজপোৰিসেন যদি সিপ্পঞ্ঞতৰেন, সীতস্স পুৰক্খতো উণ্হস্স পুৰক্খতো ডংসমকসৱাতাতপসৰীংসপসম্ফস্সেহি ৰিস্সমানো খুপ্পিপাসায মীযমানো; অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘তস্স চে মহানাম কুলপুত্তস্স এৱং উট্ঠহতো ঘটতো ৱাযমতো তে ভোগা নাভিনিপ্ফজ্জন্তি, সো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি ‘মোঘং ৱত মে উট্ঠানং, অফলো ৱত মে ৱাযামো’তি. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘তস্স চে, মহানাম, কুলপুত্তস্স এৱং উট্ঠহতো ঘটতো ৱাযমতো তে ভোগা অভিনিপ্ফজ্জন্তি. সো তেসং ভোগানং আৰক্খাধিকৰণং দুক্খং দোমনস্সং পটিসংৱেদেতি – ‘কিন্তি মে ভোগে নেৱ ৰাজানো হৰেয্যুং, ন চোৰা হৰেয্যুং, ন অগ্গি দহেয্য, ন উদকং ৱহেয্য, ন অপ্পিযা ৱা দাযাদা হৰেয্যু’ন্তি. তস্স এৱং আৰক্খতো গোপযতো তে ভোগে ৰাজানো ৱা হৰন্তি, চোৰা ৱা হৰন্তি, অগ্গি ৱা দহতি, উদকং ৱা ৱহতি, অপ্পিযা ৱা দাযাদা হৰন্তি. সো সোচতি কিলমতি পৰিদেৱতি উৰত্তাড়িং কন্দতি সম্মোহং আপজ্জতি – ‘যম্পি মে অহোসি তম্পি নো নত্থী’তি. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, মহানাম, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু ৰাজানোপি ৰাজূহি ৱিৱদন্তি, খত্তিযাপি খত্তিযেহি ৱিৱদন্তি, ব্ৰাহ্মণাপি ব্ৰাহ্মণেহি ৱিৱদন্তি, গহপতীপি গহপতীহি ৱিৱদন্তি, মাতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি মাতৰা ৱিৱদতি, পিতাপি পুত্তেন ৱিৱদতি, পুত্তোপি পিতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভাতৰা ৱিৱদতি, ভাতাপি ভগিনিযা ৱিৱদতি, ভগিনীপি ভাতৰা ৱিৱদতি, সহাযোপি সহাযেন ৱিৱদতি. তে তত্থ কলহৱিগ্গহৱিৱাদাপন্না অঞ্ঞমঞ্ঞং পাণীহিপি উপক্কমন্তি, লেড্ডূহিপি উপক্কমন্তি, দণ্ডেহিপি উপক্কমন্তি, সত্থেহিপি উপক্কমন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, মহানাম, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু অসিচম্মং গহেত্ৱা, ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱা, উভতোব্যূড়্হং সঙ্গামং পক্খন্দন্তি উসূসুপি খিপ্পমানেসু, সত্তীসুপি খিপ্পমানাসু, অসীসুপি ৱিজ্জোতলন্তেসু. তে তত্থ উসূহিপি ৱিজ্ঝন্তি, সত্তিযাপি ৱিজ্ঝন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, মহানাম, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু অসিচম্মং গহেত্ৱা, ধনুকলাপং সন্নয্হিত্ৱা, অদ্দাৱলেপনা উপকাৰিযো পক্খন্দন্তি উসূসুপি খিপ্পমানেসু, সত্তীসুপি খিপ্পমানাসু, অসীসুপি ৱিজ্জোতলন্তেসু. তে তত্থ উসূহিপি ৱিজ্ঝন্তি, সত্তিযাপি ৱিজ্ঝন্তি, ছকণকাযপি ওসিঞ্চন্তি, অভিৱগ্গেনপি ওমদ্দন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, মহানাম, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু সন্ধিম্পি ছিন্দন্তি, নিল্লোপম্পি হৰন্তি, একাগাৰিকম্পি কৰোন্তি, পৰিপন্থেপি তিট্ঠন্তি, পৰদাৰম্পি গচ্ছন্তি. তমেনং ৰাজানো গহেত্ৱা ৱিৱিধা কম্মকাৰণা কাৰেন্তি – কসাহিপি তাড়েন্তি, ৱেত্তেহিপি তাড়েন্তি, অড্ঢদণ্ডকেহিপি তাড়েন্তি; হত্থম্পি ছিন্দন্তি, পাদম্পি ছিন্দন্তি, হত্থপাদম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণম্পি ছিন্দন্তি, নাসম্পি ছিন্দন্তি, কণ্ণনাসম্পি ছিন্দন্তি; বিলঙ্গথালিকম্পি কৰোন্তি, সঙ্খমুণ্ডিকম্পি কৰোন্তি, ৰাহুমুখম্পি কৰোন্তি, জোতিমালিকম্পি কৰোন্তি, হত্থপজ্জোতিকম্পি কৰোন্তি, এৰকৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, চীৰকৱাসিকম্পি কৰোন্তি, এণেয্যকম্পি কৰোন্তি, বড়িসমংসিকম্পি কৰোন্তি, কহাপণিকম্পি কৰোন্তি, খাৰাপতচ্ছিকম্পি কৰোন্তি, পলিঘপৰিৱত্তিকম্পি কৰোন্তি, পলালপীঠকম্পি কৰোন্তি, তত্তেনপি তেলেন ওসিঞ্চন্তি, সুনখেহিপি খাদাপেন্তি, জীৱন্তম্পি সূলে উত্তাসেন্তি, অসিনাপি সীসং ছিন্দন্তি. তে তত্থ মৰণম্পি নিগচ্ছন্তি, মৰণমত্তম্পি দুক্খং. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সন্দিট্ঠিকো দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

‘‘পুন চপৰং, মহানাম, কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু কাযেন দুচ্চৰিতং চৰন্তি, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰন্তি, মনসা দুচ্চৰিতং চৰন্তি. তে কাযেন দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, ৱাচায দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, মনসা দুচ্চৰিতং চৰিত্ৱা, কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা, অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জন্তি. অযম্পি, মহানাম, কামানং আদীনৱো সম্পৰাযিকো, দুক্খক্খন্ধো কামহেতু কামনিদানং কামাধিকৰণং কামানমেৱ হেতু.

১৭৯. ‘‘একমিদাহং, মহানাম, সমযং ৰাজগহে ৱিহৰামি গিজ্ঝকূটে পব্বতে. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা নিগণ্ঠা [নিগন্থা (স্যা. ক.)] ইসিগিলিপস্সে কাড়সিলাযং উব্ভট্ঠকা হোন্তি আসনপটিক্খিত্তা, ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযন্তি. অথ খ্ৱাহং, মহানাম, সাযন্হসমযং পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো যেন ইসিগিলিপস্সে কাড়সিলা যেন তে নিগণ্ঠা তেনুপসঙ্কমিং; উপসঙ্কমিত্ৱা তে নিগণ্ঠে এতদৱোচং – ‘কিন্নু তুম্হে, আৱুসো, নিগণ্ঠা উব্ভট্ঠকা আসনপটিক্খিত্তা, ওপক্কমিকা দুক্খা তিব্বা খৰা কটুকা ৱেদনা ৱেদযথা’তি? এৱং ৱুত্তে, মহানাম, তে নিগণ্ঠা মং এতদৱোচুং – ‘নিগণ্ঠো, আৱুসো, নাটপুত্তো [নাথপুত্তো (সী. পী.)] সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৱী অপৰিসেসং ঞাণদস্সনং পটিজানাতি – ‘‘চৰতো চ মে তিট্ঠতো চ সুত্তস্স চ জাগৰস্স চ সততং সমিতং ঞাণদস্সনং পচ্চুপট্ঠিত’’ন্তি. সো এৱমাহ – ‘‘অত্থি খো ৱো [অত্থি খো ভো (স্যা. ক.)], নিগণ্ঠা, পুব্বে পাপকম্মং কতং, তং ইমায কটুকায দুক্কৰকাৰিকায নিজ্জীৰেথ [নিজ্জৰেথ (সী. স্যা. পী.)]; যং পনেত্থ [মযং পনেত্থ (ক.)] এতৰহি কাযেন সংৱুতা ৱাচায সংৱুতা মনসা সংৱুতা তং আযতিং পাপস্স কম্মস্স অকৰণং; ইতি পুৰাণানং কম্মানং তপসা ব্যন্তিভাৱা, নৱানং কম্মানং অকৰণা, আযতিং অনৱস্সৱো; আযতিং অনৱস্সৱা কম্মক্খযো, কম্মক্খযা দুক্খক্খযো, দুক্খক্খযা ৱেদনাক্খযো, ৱেদনাক্খযা সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’’তি. তঞ্চ পনম্হাকং ৰুচ্চতি চেৱ খমতি চ, তেন চম্হ অত্তমনা’তি.

১৮০. ‘‘এৱং ৱুত্তে, অহং, মহানাম, তে নিগণ্ঠে এতদৱোচং – ‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে ন নাহুৱম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং ন নাকৰম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হা’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতী’তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’. ‘কিং পন তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, জানাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদ’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.

‘‘‘ইতি কিৰ তুম্হে, আৱুসো নিগণ্ঠা, ন জানাথ – অহুৱম্হেৱ মযং পুব্বে ন নাহুৱম্হাতি, ন জানাথ – অকৰম্হেৱ মযং পুব্বে পাপকম্মং ন নাকৰম্হাতি, ন জানাথ – এৱৰূপং ৱা এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰম্হাতি, ন জানাথ – এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জিণ্ণং, এত্তকং ৱা দুক্খং নিজ্জীৰেতব্বং, এত্তকম্হি ৱা দুক্খে নিজ্জিণ্ণে সব্বং দুক্খং নিজ্জিণ্ণং ভৱিস্সতীতি. ন জানাথ – দিট্ঠেৱ ধম্মে অকুসলানং ধম্মানং পহানং, কুসলানং ধম্মানং উপসম্পদং. এৱং সন্তে, আৱুসো নিগণ্ঠা, যে লোকে লুদ্দা লোহিতপাণিনো কুৰূৰকম্মন্তা মনুস্সেসু পচ্চাজাতা তে নিগণ্ঠেসু পব্বজন্তী’তি? ‘ন খো, আৱুসো গোতম, সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্বং; সুখেন চাৱুসো গোতম, সুখং অধিগন্তব্বং অভৱিস্স, ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো সুখং অধিগচ্ছেয্য, ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো সুখৱিহাৰিতৰো আযস্মতা গোতমেনা’তি.

‘‘‘অদ্ধাযস্মন্তেহি নিগণ্ঠেহি সহসা অপ্পটিসঙ্খা ৱাচা ভাসিতা – ন খো, আৱুসো গোতম, সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্বং; সুখেন চাৱুসো গোতম, সুখং অধিগন্তব্বং অভৱিস্স, ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো সুখং অধিগচ্ছেয্য, ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো সুখৱিহাৰিতৰো আযস্মতা গোতমেনা’’তি. অপি চ অহমেৱ তত্থ পটিপুচ্ছিতব্বো – কো নু খো আযস্মন্তানং সুখৱিহাৰিতৰো ৰাজা ৱা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো আযস্মা ৱা গোতমো’তি? অদ্ধাৱুসো গোতম, অম্হেহি সহসা অপ্পটিসঙ্খা ৱাচা ভাসিতা, ন খো, আৱুসো গোতম, সুখেন সুখং অধিগন্তব্বং, দুক্খেন খো সুখং অধিগন্তব্বং; সুখেন চাৱুসো গোতম, সুখং অধিগন্তব্বং অভৱিস্স, ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো সুখং অধিগচ্ছেয্য, ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো সুখৱিহাৰিতৰো আযস্মতা গোতমেনাতি. অপি চ তিট্ঠতেতং, ইদানিপি মযং আযস্মন্তং গোতমং পুচ্ছাম – কো নু খো আযস্মন্তানং সুখৱিহাৰিতৰো ৰাজা ৱা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো আযস্মা ৱা গোতমো’তি?

‘‘‘তেন হাৱুসো নিগণ্ঠা, তুম্হেৱ তত্থ পটিপুচ্ছিস্সামি, যথা ৱো খমেয্য তথা নং ব্যাকৰেয্যাথ. তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, পহোতি ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো, অনিঞ্জমানো কাযেন, অভাসমানো ৱাচং, সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি একন্তসুখং পটিসংৱেদী ৱিহৰিতু’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.

‘‘‘তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, পহোতি ৰাজা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো, অনিঞ্জমানো কাযেন, অভাসমানো ৱাচং, ছ ৰত্তিন্দিৱানি…পে… পঞ্চ ৰত্তিন্দিৱানি… চত্তাৰি ৰত্তিন্দিৱানি… তীণি ৰত্তিন্দিৱানি… দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানি… একং ৰত্তিন্দিৱং একন্তসুখং পটিসংৱেদী ৱিহৰিতু’ন্তি? ‘নো হিদং, আৱুসো’.

‘‘‘অহং খো, আৱুসো নিগণ্ঠা, পহোমি অনিঞ্জমানো কাযেন, অভাসমানো ৱাচং, একং ৰত্তিন্দিৱং একন্তসুখং পটিসংৱেদী ৱিহৰিতুং. অহং খো, আৱুসো নিগণ্ঠা, পহোমি অনিঞ্জমানো কাযেন, অভাসমানো ৱাচং, দ্ৱে ৰত্তিন্দিৱানি… তীণি ৰত্তিন্দিৱানি… চত্তাৰি ৰত্তিন্দিৱানি… পঞ্চ ৰত্তিন্দিৱানি… ছ ৰত্তিন্দিৱানি… সত্ত ৰত্তিন্দিৱানি একন্তসুখং পটিসংৱেদী ৱিহৰিতুং. তং কিং মঞ্ঞথাৱুসো নিগণ্ঠা, এৱং সন্তে কো সুখৱিহাৰিতৰো ৰাজা ৱা মাগধো সেনিযো বিম্বিসাৰো অহং ৱা’তি? ‘এৱং সন্তে আযস্মাৱ গোতমো সুখৱিহাৰিতৰো ৰঞ্ঞা মাগধেন সেনিযেন বিম্বিসাৰেনা’’’তি.

ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনো মহানামো সক্কো ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দীতি.

চূড়দুক্খক্খন্ধসুত্তং নিট্ঠিতং চতুত্থং.

৫. অনুমানসুত্তং

১৮১. এৱং মে সুতং – একং সমযং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভগ্গেসু ৱিহৰতি সুসুমাৰগিৰে [সুংসুমাৰগিৰে (সী. স্যা. পী.)] ভেসকড়াৱনে মিগদাযে. তত্ৰ খো আযস্মা মহামোগ্গল্লানো ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘আৱুসো, ভিক্খৱো’’তি. ‘‘আৱুসো’’তি খো তে ভিক্খূ আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স পচ্চস্সোসুং. আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৱোচ –

‘‘পৱাৰেতি চেপি, আৱুসো, ভিক্খু – ‘ৱদন্তু মং আযস্মন্তো, ৱচনীযোম্হি আযস্মন্তেহী’তি, সো চ হোতি দুব্বচো, দোৱচস্সকৰণেহি ধম্মেহি সমন্নাগতো, অক্খমো অপ্পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনিং, অথ খো নং সব্ৰহ্মচাৰী ন চেৱ ৱত্তব্বং মঞ্ঞন্তি, ন চ অনুসাসিতব্বং মঞ্ঞন্তি, ন চ তস্মিং পুগ্গলে ৱিস্সাসং আপজ্জিতব্বং মঞ্ঞন্তি.

‘‘কতমে চাৱুসো, দোৱচস্সকৰণা ধম্মা? ইধাৱুসো, ভিক্খু পাপিচ্ছো হোতি, পাপিকানং ইচ্ছানং ৱসং গতো. যম্পাৱুসো, ভিক্খু পাপিচ্ছো হোতি, পাপিকানং ইচ্ছানং ৱসং গতো – অযম্পি ধম্মো দোৱচস্সকৰণো.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু অত্তুক্কংসকো হোতি পৰৱম্ভী. যম্পাৱুসো, ভিক্খু অত্তুক্কংসকো হোতি পৰৱম্ভী – অযম্পি ধম্মো দোৱচস্সকৰণো.

‘‘পুন চপৰং, আৱুসো, ভিক্খু কোধনো হোতি কোধাভিভূতো. যম্পাৱুসো, ভিক্খু কোধনো হোতি কোধাভিভূতো – অযম্পি ধম্মো দোৱচস্সকৰণো.