৬. পাটলিগামিযসুত্তং

৭৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা মগধেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন পাটলিগামো তদৱসৰি. অস্সোসুং খো পাটলিগামিযা [পাটলিগামিকা (দী. নি. ২.১৪৮)] উপাসকা – ‘‘ভগৱা কিৰ মগধেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পাটলিগামং অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো পাটলিগামিযা উপাসকা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অধিৱাসেতু নো, ভন্তে, ভগৱা আৱসথাগাৰ’’ন্তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

অথ খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেনাৱসথাগাৰং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা সব্বসন্থৰিং আৱসথাগাৰং সন্থৰিত্ৱা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৱা তেলপ্পদীপং আৰোপেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘সব্বসন্থৰিসন্থতং [সব্বসন্থৰিং সন্থতং (সী. স্যা. পী.)], ভন্তে, আৱসথাগাৰং; আসনানি পঞ্ঞত্তানি; উদকমণিকো পতিট্ঠাপিতো [উদকমণিকং পতিট্ঠাপিতং (স্যা.)] তেলপ্পদীপো আৰোপিতো. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৱা কালং মঞ্ঞতী’’তি.

অথ খো ভগৱা নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন আৱসথাগাৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পাদে পক্খালেত্ৱা আৱসথাগাৰং পৱিসিত্ৱা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৱা আৱসথাগাৰং পৱিসিত্ৱা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. পাটলিগামিযাপি খো উপাসকা পাদে পক্খালেত্ৱা আৱসথাগাৰং পৱিসিত্ৱা পুৰত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. অথ খো ভগৱা পাটলিগামিযে উপাসকে আমন্তেসি –

‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আদীনৱা দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো পমাদাধিকৰণং মহতিং ভোগজানিং নিগচ্ছতি. অযং পঠমো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলস্স সীলৱিপন্নস্স পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. অযং দুতিযো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো যঞ্ঞদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমতি – যদি খত্তিযপৰিসং, যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং, যদি গহপতিপৰিসং, যদি সমণপৰিসং – অৱিসাৰদো উপসঙ্কমতি মঙ্কুভূতো. অযং ততিযো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো সম্মূড়্হো কালং কৰোতি. অযং চতুত্থো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি. অযং পঞ্চমো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা. ইমে খো, গহপতযো, পঞ্চ আদীনৱা দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.

‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদায. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো অপ্পমাদাধিকৰণং মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি. অযং পঠমো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. অযং দুতিযো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো যঞ্ঞদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমতি – যদি খত্তিযপৰিসং, যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং, যদি গহপতিপৰিসং, যদি সমণপৰিসং – ৱিসাৰদো উপসঙ্কমতি অমঙ্কুভূতো. অযং ততিযো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো অসম্মূড়্হো কালঙ্কৰোতি. অযং চতুত্থো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.

‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. অযং পঞ্চমো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায. ইমে খো, গহপতযো, পঞ্চ আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদাযা’’তি.

অথ খো ভগৱা পাটলিগামিযে উপাসকে বহুদেৱ ৰত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুতেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা উয্যোজেসি – ‘‘অভিক্কন্তা খো, গহপতযো, ৰত্তি; যস্সদানি তুম্হে কালং মঞ্ঞথা’’তি. [‘‘এৱং ভন্তে‘‘তি খোপাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা (মহাৱ. ২৮৫; দী. নি. ২.১৫১)] অথ খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা [‘‘এৱং ভন্তে‘‘তি খোপাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা (মহাৱ. ২৮৫; দী. নি. ২.১৫১)] উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তেসু পাটলিগামিযেসু উপাসকেসু সুঞ্ঞাগাৰং পাৱিসি.

তেন খো পন সমযেন সুনিধৱস্সকাৰা [সুনীধৱস্সকাৰা (সী. স্যা. পী.)] মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তি ৱজ্জীনং পটিবাহায. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা দেৱতাযো সহস্সসহস্সেৱ [সহস্সেৱ (স্যা. ক.), সহস্সস্সেৱ (পী.)] পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মহেসক্খানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মজ্ঝিমানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি নীচানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং.

অদ্দসা খো ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তা দেৱতাযো সহস্সসহস্সেৱ পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তিযো. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি, মহেসক্খানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি, মজ্ঝিমানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি, নীচানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযে পচ্চুট্ঠায আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি –

‘‘কে নু খো [কো নু খো (সব্বত্থ)] আনন্দ পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তী’’তি [মাপেতীতি (সব্বত্থ)]. ‘‘সুনিধৱস্সকাৰা, ভন্তে, মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তি ৱজ্জীনং পটিবাহাযা’’তি. ‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, দেৱেহি তাৱতিংসেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৱা; এৱমেৱ খো, আনন্দ, সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তি ৱজ্জীনং পটিবাহায. ইধাহং, আনন্দ, অদ্দসং দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সম্বহুলা দেৱতাযো সহস্সসহস্সেৱ পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তিযো. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মহেসক্খানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মজ্ঝিমানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি নীচানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যাৱতা, আনন্দ, অৰিযং আযতনং যাৱতা ৱণিপ্পথো ইদং অগ্গনগৰং ভৱিস্সতি পাটলিপুত্তং পুটভেদনং. পাটলিপুত্তস্স খো, আনন্দ, তযো অন্তৰাযা ভৱিস্সন্তি – অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা মিথুভেদতো ৱা’’তি.

অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰাণিযং [সাৰাণীযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অধিৱাসেতু নো ভৱং গোতমো অজ্জতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.

অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা যেন সকো আৱসথো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা সকে আৱসথে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচেসুং – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি.

অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সুনিধৱস্সকাৰানং মগধমহামত্তানং আৱসথো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসুং সম্পৱাৰেসুং.

অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো সুনিধৱস্সকাৰে মগধমহামত্তে ভগৱা ইমাহি গাথাহি অনুমোদি –

‘‘যস্মিং পদেসে কপ্পেতি, ৱাসং পণ্ডিতজাতিযো;

সীলৱন্তেত্থ ভোজেত্ৱা, সঞ্ঞতে ব্ৰহ্মচাৰযো [ব্ৰহ্মচাৰিনো (স্যা.), ব্ৰহ্মচৰিযে (পী. ক.)].

‘‘যা তত্থ দেৱতা আসুং, তাসং দক্খিণমাদিসে;

তা পূজিতা পূজযন্তি, মানিতা মানযন্তি নং.

‘‘ততো নং অনুকম্পন্তি, মাতা পুত্তংৱ ওৰসং;

দেৱতানুকম্পিতো পোসো, সদা ভদ্ৰানি পস্সতী’’তি.

অথ খো ভগৱা সুনিধৱস্সকাৰানং মগধমহামত্তানং ইমাহি গাথাহি অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.

তেন খো পন সমযেন সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি – ‘‘যেনজ্জ সমণো গোতমো দ্ৱাৰেন নিক্খমিস্সতি তং ‘গোতমদ্ৱাৰং’ নাম ভৱিস্সতি. যেন তিত্থেন গঙ্গং নদিং তৰিস্সতি তং ‘গোতমতিত্থং’ নাম ভৱিস্সতী’’তি.

অথ খো ভগৱা যেন দ্ৱাৰেন নিক্খমি তং ‘গোতমদ্ৱাৰং’ নাম অহোসি. অথ খো ভগৱা যেন গঙ্গা নদী তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন গঙ্গা নদী পূৰা হোতি সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. অপ্পেকচ্চে মনুস্সা নাৱং পৰিযেসন্তি, অপ্পেকচ্চে উড়ুম্পং পৰিযেসন্তি, অপ্পেকচ্চে কুল্লং বন্ধন্তি অপাৰা পাৰং গন্তুকামা. অথ খো ভগৱা – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ – গঙ্গায নদিযা ওৰিমতীৰে [ওৰিমতীৰা (বহূসু) মহাৱ. ২৮৬; দী. নি. ২.১৫৪ পস্সিতব্বং)] অন্তৰহিতো পাৰিমতীৰে পচ্চুট্ঠাসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন.

অদ্দসা খো ভগৱা তে মনুস্সে অপ্পেকচ্চে নাৱং পৰিযেসন্তে, অপ্পেকচ্চে উড়ুম্পং পৰিযেসন্তে, অপ্পেকচ্চে কুল্লং বন্ধন্তে অপাৰা পাৰং গন্তুকামে.

অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘যে তৰন্তি অণ্ণৱং সৰং,

সেতুং কত্ৱান ৱিসজ্জ পল্ললানি;

কুল্লঞ্হি জনো পবন্ধতি [বন্ধতি (স্যা. পী.)],

তিণ্ণা [নিতিণ্ণা (ক.)] মেধাৱিনো জনা’’তি. ছট্ঠং;