৮. পাটলিগামিযৱগ্গো
১. পঠমনিব্বানপটিসংযুত্তসুত্তং
৭১. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খূ নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তেধ ভিক্খূ [তে চ ভিক্খূ (সী. স্যা. পী. তদট্ঠকথাপি ওলোকেতব্বা] অট্ঠিং কত্ৱা [অট্ঠীকত্ৱা (সী. স্যা.), অট্ঠিকত্ৱা (পী.)] মনসি কত্ৱা সব্বং চেতসো [সব্বং চেতসা (ইতিপি অঞ্ঞসুত্তেসু)] সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, তদাযতনং, যত্থ নেৱ পথৱী, ন আপো, ন তেজো, ন ৱাযো, ন আকাসানঞ্চাযতনং, ন ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং, ন আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং, ন নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, নাযং লোকো, ন পৰলোকো, ন উভো চন্দিমসূৰিযা. তত্ৰাপাহং, ভিক্খৱে, নেৱ আগতিং ৱদামি, ন গতিং, ন ঠিতিং, ন চুতিং, ন উপপত্তিং; অপ্পতিট্ঠং, অপ্পৱত্তং, অনাৰম্মণমেৱেতং. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি. পঠমং.
২. দুতিযনিব্বানপটিসংযুত্তসুত্তং
৭২. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খূ নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তেধ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বং চেতসো সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘দুদ্দসং অনতং নাম, ন হি সচ্চং সুদস্সনং;
পটিৱিদ্ধা তণ্হা জানতো, পস্সতো নত্থি কিঞ্চন’’ন্তি. দুতিযং;
৩. ততিযনিব্বানপটিসংযুত্তসুত্তং
৭৩. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খূ নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তেধ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা, মনসি কত্ৱা, সব্বং চেতসো সমন্নাহৰিত্ৱা, ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং. নো চেতং, ভিক্খৱে, অভৱিস্স অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, নযিধ জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযেথ. যস্মা চ খো, ভিক্খৱে, অত্থি অজাতং অভূতং অকতং অসঙ্খতং, তস্মা জাতস্স ভূতস্স কতস্স সঙ্খতস্স নিস্সৰণং পঞ্ঞাযতী’’তি. ততিযং.
৪. চতুত্থনিব্বানপটিসংযুত্তসুত্তং
৭৪. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা ভিক্খূ নিব্বানপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায সন্দস্সেতি সমাদপেতি সমুত্তেজেতি সম্পহংসেতি. তেধ ভিক্খূ অট্ঠিং কত্ৱা মনসি কত্ৱা সব্বং চেতসো সমন্নাহৰিত্ৱা ওহিতসোতা ধম্মং সুণন্তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘নিস্সিতস্স চলিতং, অনিস্সিতস্স চলিতং নত্থি. চলিতে অসতি পস্সদ্ধি, পস্সদ্ধিযা সতি নতি ন হোতি. নতিযা অসতি আগতিগতি ন হোতি. আগতিগতিযা অসতি চুতূপপাতো ন হোতি. চুতূপপাতে অসতি নেৱিধ ন হুৰং ন উভযমন্তৰেন [ন উভযমন্তৰে (সব্বত্থ) ম. নি. ৩.৩৯৩; সং. নি. ৪.৮৭ পস্সিতব্বং]. এসেৱন্তো দুক্খস্সা’’তি. চতুত্থং.
৫. চুন্দসুত্তং
৭৫. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা মল্লেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন পাৱা তদৱসৰি. তত্ৰ সুদং ভগৱা পাৱাযং ৱিহৰতি চুন্দস্স কম্মাৰপুত্তস্স অম্বৱনে.
অস্সোসি খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো – ‘‘ভগৱা কিৰ মল্লেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পাৱং অনুপ্পত্তো পাৱাযং ৱিহৰতি ময্হং অম্বৱনে’’তি. অথ খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো চুন্দং কম্মাৰপুত্তং ভগৱা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেসি সমাদপেসি সমুত্তেজেসি সম্পহংসেসি. অথ খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো ভগৱতা ধম্মিযা কথায সন্দস্সিতো সমাদপিতো সমুত্তেজিতো সম্পহংসিতো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অধিৱাসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা স্ৱাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
অথ খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কামি. অথ খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো তস্সা ৰত্তিযা অচ্চযেন সকে নিৱেসনে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা পহূতঞ্চ সূকৰমদ্দৱং ভগৱতো কালং আৰোচাপেসি – ‘‘কালো, ভন্তে, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন চুন্দস্স কম্মাৰপুত্তস্স নিৱেসনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৱা চুন্দং কম্মাৰপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘যং তে, চুন্দ, সূকৰমদ্দৱং পটিযত্তং তেন মং পৰিৱিস, যং পনঞ্ঞং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযত্তং তেন ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যং অহোসি সূকৰমদ্দৱং পটিযত্তং তেন ভগৱন্তং পৰিৱিসি; যং পনঞ্ঞং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযত্তং তেন ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিৱিসি.
অথ খো ভগৱা চুন্দং কম্মাৰপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘যং তে, চুন্দ, সূকৰমদ্দৱং অৱসিট্ঠং তং সোব্ভে নিখণাহি. নাহং তং, চুন্দ, পস্সামি সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায যস্স তং পৰিভুত্তং সম্মা পৰিণামং গচ্ছেয্য অঞ্ঞত্ৰ তথাগতস্সা’’তি [অঞ্ঞত্ৰ তথাগতেনাতি (ক. সী.)]. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো চুন্দো কম্মাৰপুত্তো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা যং অহোসি সূকৰমদ্দৱং অৱসিট্ঠং তং সোব্ভে নিখণিত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো চুন্দং কম্মাৰপুত্তং ভগৱা ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুত্তেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
অথ খো ভগৱতো চুন্দস্স কম্মাৰপুত্তস্স ভত্তং ভুত্তাৱিস্স খৰো আবাধো উপ্পজ্জি. লোহিতপক্খন্দিকা পবাড়্হা [বাড়্হা (সী. স্যা. পী.)] ৱেদনা ৱত্তন্তি মাৰণন্তিকা. তত্ৰ সুদং ভগৱা সতো সম্পজানো অধিৱাসেসি অৱিহঞ্ঞমানো. অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘আযামানন্দ, যেন কুসিনাৰা তেনুপসঙ্কমিস্সামা’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পচ্চস্সোসি.
‘‘চুন্দস্স ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা, কম্মাৰস্সাতি মে সুতং;
আবাধং সম্ফুসী ধীৰো, পবাড়্হং মাৰণন্তিকং.
‘‘ভুত্তস্স চ সূকৰমদ্দৱেন, ব্যাধিপ্পবাড়্হো উদপাদি সত্থুনো;
ৱিৰিচ্চমানো [ৱিৰিঞ্চমানো (?) ৱিৰেচমানো (দী. নি. ২.১৯০)] ভগৱা অৱোচ, ‘গচ্ছামহং কুসিনাৰং নগৰ’’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম যেন অঞ্ঞতৰং ৰুক্খমূলং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘ইঙ্ঘ মে ত্ৱং, আনন্দ, চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেহি; কিলন্তোস্মি, আনন্দ, নিসীদিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেসি. নিসীদি ভগৱা পঞ্ঞত্তে আসনে. নিসজ্জ খো ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘ইঙ্ঘ মে ত্ৱং, আনন্দ, পানীযং আহৰ; পিপাসিতোস্মি, আনন্দ, পিৱিস্সামী’’তি.
এৱং ৱুত্তে, আযস্মা আনন্দো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইদানি, ভন্তে, পঞ্চমত্তানি সকটসতানি অতিক্কন্তানি. তং চক্কচ্ছিন্নং উদকং পৰিত্তং লুড়িতং আৱিলং সন্দতি. অযং, ভন্তে, কুকুট্ঠা [ককুত্থা (সী.), কুকুটা (স্যা.), ককুধা (দী. নি. ২.১৯১)] নদী অৱিদূৰে অচ্ছোদকা সাতোদকা সীতোদকা সেতোদকা সুপতিত্থা ৰমণীযা. এত্থ ভগৱা পানীযঞ্চ পিৱিস্সতি গত্তানি চ সীতীকৰিস্সতী’’তি [সীতিং কৰিস্সতীতি (সী.), সীতং কৰিস্সতীতি (স্যা. পী. ক.)].
দুতিযম্পি খো…পে… ততিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘ইঙ্ঘ মে ত্ৱং, আনন্দ, পানীযং আহৰ; পিপাসিতোস্মি, আনন্দ, পিৱিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা আনন্দো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা পত্তং গহেত্ৱা যেন সা নদী তেনুপসঙ্কমি. অথ খো সা নদী চক্কচ্ছিন্না পৰিত্তা লুড়িতা আৱিলা সন্দমানা আযস্মন্তে আনন্দে উপসঙ্কমন্তে অচ্ছা ৱিপ্পসন্না অনাৱিলা সন্দতি.
অথ খো আযস্মতো আনন্দস্স এতদহোসি – ‘‘অচ্ছৰিযং ৱত, ভো, অব্ভুতং ৱত, ভো, তথাগতস্স মহিদ্ধিকতা মহানুভাৱতা! অযঞ্হি সা নদী চক্কচ্ছিন্না পৰিত্তা লুড়িতা আৱিলা সন্দমানা মযি উপসঙ্কমন্তে অচ্ছা ৱিপ্পসন্না অনাৱিলা সন্দতী’’তি!! পত্তেন পানীযং আদায যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অচ্ছৰিযং, ভন্তে, অব্ভুতং, ভন্তে, তথাগতস্স মহিদ্ধিকতা মহানুভাৱতা! অযঞ্হি সা, ভন্তে, নদী চক্কচ্ছিন্না পৰিত্তা লুড়িতা আৱিলা সন্দমানা মযি উপসঙ্কমন্তে অচ্ছা ৱিপ্পসন্না অনাৱিলা সন্দতি!! পিৱতু ভগৱা পানীযং, পিৱতু সুগতো পানীয’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা পানীযং অপাযি [অপাসি (সী.)]. অথ খো ভগৱা মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন কুকুট্ঠা নদী তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা কুকুট্ঠং নদিং অজ্ঝোগাহেত্ৱা ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চ পচ্চুত্তৰিত্ৱা যেন অম্বৱনং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা আযস্মন্তং চুন্দকং আমন্তেসি – ‘‘ইঙ্ঘ মে ত্ৱং, চুন্দক, চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেহি; কিলন্তোস্মি, চুন্দক, নিপজ্জিস্সামী’’তি. ‘‘এৱং, ভন্তে’’তি খো আযস্মা চুন্দকো ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞাপেসি. অথ খো ভগৱা দক্খিণেন পস্সেন সীহসেয্যং কপ্পেসি পাদে পাদং অচ্চাধায সতো সম্পজানো উট্ঠানসঞ্ঞং মনসি কৰিত্ৱা. আযস্মা পন চুন্দকো তত্থেৱ ভগৱতো পুৰতো নিসীদি.
‘‘গন্ত্ৱান বুদ্ধো নদিকং কুকুট্ঠং,
অচ্ছোদকং সাতুদকং [সাতোদকং (সব্বত্থ)] ৱিপ্পসন্নং;
ওগাহি সত্থা সুকিলন্তৰূপো,
তথাগতো অপ্পটিমোধ লোকে.
‘‘ন্হত্ৱা চ পিৱিত্ৱা চুদতাৰি [ন্হত্ৱা চ উত্তৰি (ক.)] সত্থা,
পুৰক্খতো ভিক্খুগণস্স মজ্ঝে;
সত্থা পৱত্তা ভগৱা ইধ ধম্মে,
উপাগমি অম্বৱনং মহেসি;
আমন্তযি চুন্দকং নাম ভিক্খুং,
চতুগ্গুণং সন্থৰ [পত্থৰ (সী. পী.)] মে নিপজ্জং.
‘‘সো চোদিতো ভাৱিতত্তেন চুন্দো,
চতুগ্গুণং সন্থৰি [পত্থৰি (সী. পী.)] খিপ্পমেৱ;
নিপজ্জি সত্থা সুকিলন্তৰূপো,
চুন্দোপি তত্থ পমুখে নিসীদী’’তি.
অথ খো ভগৱা আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি – ‘‘সিযা খো, পনানন্দ, চুন্দস্স কম্মাৰপুত্তস্স কোচি ৱিপ্পটিসাৰং উপদহেয্য – ‘তস্স তে, আৱুসো চুন্দ, অলাভা, তস্স তে দুল্লদ্ধং যস্স তে তথাগতো পচ্ছিমং পিণ্ডপাতং ভুঞ্জিত্ৱা পৰিনিব্বুতো’তি. চুন্দস্সানন্দ, কম্মাৰপুত্তস্স এৱং ৱিপ্পটিসাৰো পটিৱিনোদেতব্বো –
‘‘‘তস্স তে, আৱুসো চুন্দ, লাভা, তস্স তে সুলদ্ধং যস্স তে তথাগতো পচ্ছিমং পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা পৰিনিব্বুতো. সম্মুখা মেতং, আৱুসো চুন্দ, ভগৱতো সুতং, সম্মুখা পটিগ্গহিতং – দ্ৱেমে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমসমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চ. কতমে দ্ৱে? যঞ্চ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা তথাগতো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ পিণ্ডপাতং পৰিভুঞ্জিত্ৱা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বাযতি. ইমে দ্ৱে পিণ্ডপাতা সমসমফলা সমসমৱিপাকা অতিৱিয অঞ্ঞেহি পিণ্ডপাতেহি মহপ্ফলতৰা চ মহানিসংসতৰা চ.
‘‘‘আযুসংৱত্তনিকং আযস্মতা চুন্দেন কম্মাৰপুত্তেন কম্মং উপচিতং, ৱণ্ণসংৱত্তনিকং আযস্মতা চুন্দেন কম্মাৰপুত্তেন কম্মং উপচিতং, সুখসংৱত্তনিকং আযস্মতা চুন্দেন কম্মাৰপুত্তেন কম্মং উপচিতং, সগ্গসংৱত্তনিকং আযস্মতা চুন্দেন কম্মাৰপুত্তেন কম্মং উপচিতং, যসসংৱত্তনিকং আযস্মতা চুন্দেন কম্মাৰপুত্তেন কম্মং উপচিতং, আধিপতেয্যসংৱত্তনিকং আযস্মতা চুন্দেন কম্মাৰপুত্তেন কম্মং উপচিত’ন্তি. চুন্দস্সানন্দ, কম্মাৰপুত্তস্স এৱং ৱিপ্পটিসাৰো পটিৱিনোদেতব্বো’’তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘দদতো পুঞ্ঞং পৱড্ঢতি,
সংযমতো ৱেৰং ন চীযতি;
কুসলো চ জহাতি পাপকং,
ৰাগদোসমোহক্খযা সনিব্বুতো’’তি [পৰিনিব্বুতোতি (সী. স্যা. পী.)]. পঞ্চমং;
৬. পাটলিগামিযসুত্তং
৭৬. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা মগধেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং যেন পাটলিগামো তদৱসৰি. অস্সোসুং খো পাটলিগামিযা [পাটলিগামিকা (দী. নি. ২.১৪৮)] উপাসকা – ‘‘ভগৱা কিৰ মগধেসু চাৰিকং চৰমানো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পাটলিগামং অনুপ্পত্তো’’তি. অথ খো পাটলিগামিযা উপাসকা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্না খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অধিৱাসেতু নো, ভন্তে, ভগৱা আৱসথাগাৰ’’ন্তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
অথ খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা যেনাৱসথাগাৰং তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা সব্বসন্থৰিং আৱসথাগাৰং সন্থৰিত্ৱা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৱা উদকমণিকং পতিট্ঠাপেত্ৱা তেলপ্পদীপং আৰোপেত্ৱা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘সব্বসন্থৰিসন্থতং [সব্বসন্থৰিং সন্থতং (সী. স্যা. পী.)], ভন্তে, আৱসথাগাৰং; আসনানি পঞ্ঞত্তানি; উদকমণিকো পতিট্ঠাপিতো [উদকমণিকং পতিট্ঠাপিতং (স্যা.)] তেলপ্পদীপো আৰোপিতো. যস্সদানি, ভন্তে, ভগৱা কালং মঞ্ঞতী’’তি.
অথ খো ভগৱা নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন আৱসথাগাৰং তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পাদে পক্খালেত্ৱা আৱসথাগাৰং পৱিসিত্ৱা মজ্ঝিমং থম্ভং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো পাদে পক্খালেত্ৱা আৱসথাগাৰং পৱিসিত্ৱা পচ্ছিমং ভিত্তিং নিস্সায পুৰত্থাভিমুখো নিসীদি ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. পাটলিগামিযাপি খো উপাসকা পাদে পক্খালেত্ৱা আৱসথাগাৰং পৱিসিত্ৱা পুৰত্থিমং ভিত্তিং নিস্সায পচ্ছিমাভিমুখা নিসীদিংসু ভগৱন্তংযেৱ পুৰক্খত্ৱা. অথ খো ভগৱা পাটলিগামিযে উপাসকে আমন্তেসি –
‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আদীনৱা দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো পমাদাধিকৰণং মহতিং ভোগজানিং নিগচ্ছতি. অযং পঠমো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলস্স সীলৱিপন্নস্স পাপকো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. অযং দুতিযো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো যঞ্ঞদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমতি – যদি খত্তিযপৰিসং, যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং, যদি গহপতিপৰিসং, যদি সমণপৰিসং – অৱিসাৰদো উপসঙ্কমতি মঙ্কুভূতো. অযং ততিযো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো সম্মূড়্হো কালং কৰোতি. অযং চতুত্থো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, দুস্সীলো সীলৱিপন্নো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা অপাযং দুগ্গতিং ৱিনিপাতং নিৰযং উপপজ্জতি. অযং পঞ্চমো আদীনৱো দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা. ইমে খো, গহপতযো, পঞ্চ আদীনৱা দুস্সীলস্স সীলৱিপত্তিযা.
‘‘পঞ্চিমে, গহপতযো, আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদায. কতমে পঞ্চ? ইধ, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো অপ্পমাদাধিকৰণং মহন্তং ভোগক্খন্ধং অধিগচ্ছতি. অযং পঠমো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱতো সীলসম্পন্নস্স কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি. অযং দুতিযো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো যঞ্ঞদেৱ পৰিসং উপসঙ্কমতি – যদি খত্তিযপৰিসং, যদি ব্ৰাহ্মণপৰিসং, যদি গহপতিপৰিসং, যদি সমণপৰিসং – ৱিসাৰদো উপসঙ্কমতি অমঙ্কুভূতো. অযং ততিযো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো অসম্মূড়্হো কালঙ্কৰোতি. অযং চতুত্থো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায.
‘‘পুন চপৰং, গহপতযো, সীলৱা সীলসম্পন্নো কাযস্স ভেদা পৰং মৰণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জতি. অযং পঞ্চমো আনিসংসো সীলৱতো সীলসম্পদায. ইমে খো, গহপতযো, পঞ্চ আনিসংসা সীলৱতো সীলসম্পদাযা’’তি.
অথ খো ভগৱা পাটলিগামিযে উপাসকে বহুদেৱ ৰত্তিং ধম্মিযা কথায সন্দস্সেত্ৱা সমাদপেত্ৱা সমুতেজেত্ৱা সম্পহংসেত্ৱা উয্যোজেসি – ‘‘অভিক্কন্তা খো, গহপতযো, ৰত্তি; যস্সদানি তুম্হে কালং মঞ্ঞথা’’তি. [‘‘এৱং ভন্তে‘‘তি খোপাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা (মহাৱ. ২৮৫; দী. নি. ২.১৫১)] অথ খো পাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা [‘‘এৱং ভন্তে‘‘তি খোপাটলিগামিযা উপাসকা ভগৱতো পটিস্সুত্ৱা (মহাৱ. ২৮৫; দী. নি. ২.১৫১)] উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা পক্কমিংসু. অথ খো ভগৱা অচিৰপক্কন্তেসু পাটলিগামিযেসু উপাসকেসু সুঞ্ঞাগাৰং পাৱিসি.
তেন খো পন সমযেন সুনিধৱস্সকাৰা [সুনীধৱস্সকাৰা (সী. স্যা. পী.)] মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তি ৱজ্জীনং পটিবাহায. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা দেৱতাযো সহস্সসহস্সেৱ [সহস্সেৱ (স্যা. ক.), সহস্সস্সেৱ (পী.)] পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মহেসক্খানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মজ্ঝিমানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি নীচানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং.
অদ্দসা খো ভগৱা দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন তা দেৱতাযো সহস্সসহস্সেৱ পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তিযো. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি, মহেসক্খানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি, মজ্ঝিমানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি, নীচানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. অথ খো ভগৱা তস্সা ৰত্তিযা পচ্চূসসমযে পচ্চুট্ঠায আযস্মন্তং আনন্দং আমন্তেসি –
‘‘কে নু খো [কো নু খো (সব্বত্থ)] আনন্দ পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তী’’তি [মাপেতীতি (সব্বত্থ)]. ‘‘সুনিধৱস্সকাৰা, ভন্তে, মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তি ৱজ্জীনং পটিবাহাযা’’তি. ‘‘সেয্যথাপি, আনন্দ, দেৱেহি তাৱতিংসেহি সদ্ধিং মন্তেত্ৱা; এৱমেৱ খো, আনন্দ, সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা পাটলিগামে নগৰং মাপেন্তি ৱজ্জীনং পটিবাহায. ইধাহং, আনন্দ, অদ্দসং দিব্বেন চক্খুনা ৱিসুদ্ধেন অতিক্কন্তমানুসকেন সম্বহুলা দেৱতাযো সহস্সসহস্সেৱ পাটলিগামে ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তিযো. যস্মিং পদেসে মহেসক্খা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মহেসক্খানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে মজ্ঝিমা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি মজ্ঝিমানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যস্মিং পদেসে নীচা দেৱতা ৱত্থূনি পৰিগ্গণ্হন্তি নীচানং তত্থ ৰঞ্ঞং ৰাজমহামত্তানং চিত্তানি নমন্তি নিৱেসনানি মাপেতুং. যাৱতা, আনন্দ, অৰিযং আযতনং যাৱতা ৱণিপ্পথো ইদং অগ্গনগৰং ভৱিস্সতি পাটলিপুত্তং পুটভেদনং. পাটলিপুত্তস্স খো, আনন্দ, তযো অন্তৰাযা ভৱিস্সন্তি – অগ্গিতো ৱা উদকতো ৱা মিথুভেদতো ৱা’’তি.
অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদিংসু. সম্মোদনীযং কথং সাৰাণিযং [সাৰাণীযং (সী. স্যা. কং. পী.)] ৱীতিসাৰেত্ৱা একমন্তং অট্ঠংসু. একমন্তং ঠিতা খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱন্তং এতদৱোচুং – ‘‘অধিৱাসেতু নো ভৱং গোতমো অজ্জতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. অধিৱাসেসি ভগৱা তুণ্হীভাৱেন.
অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱতো অধিৱাসনং ৱিদিত্ৱা যেন সকো আৱসথো তেনুপসঙ্কমিংসু; উপসঙ্কমিত্ৱা সকে আৱসথে পণীতং খাদনীযং ভোজনীযং পটিযাদাপেত্ৱা ভগৱতো কালং আৰোচেসুং – ‘‘কালো, ভো গোতম, নিট্ঠিতং ভত্ত’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা পুব্বণ্হসমযং নিৱাসেত্ৱা পত্তচীৱৰমাদায সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন যেন সুনিধৱস্সকাৰানং মগধমহামত্তানং আৱসথো তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা বুদ্ধপ্পমুখং ভিক্খুসঙ্ঘং পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন সহত্থা সন্তপ্পেসুং সম্পৱাৰেসুং.
অথ খো সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱন্তং ভুত্তাৱিং ওনীতপত্তপাণিং অঞ্ঞতৰং নীচং আসনং গহেত্ৱা একমন্তং নিসীদিংসু. একমন্তং নিসিন্নে খো সুনিধৱস্সকাৰে মগধমহামত্তে ভগৱা ইমাহি গাথাহি অনুমোদি –
‘‘যস্মিং পদেসে কপ্পেতি, ৱাসং পণ্ডিতজাতিযো;
সীলৱন্তেত্থ ভোজেত্ৱা, সঞ্ঞতে ব্ৰহ্মচাৰযো [ব্ৰহ্মচাৰিনো (স্যা.), ব্ৰহ্মচৰিযে (পী. ক.)].
‘‘যা তত্থ দেৱতা আসুং, তাসং দক্খিণমাদিসে;
তা পূজিতা পূজযন্তি, মানিতা মানযন্তি নং.
‘‘ততো নং অনুকম্পন্তি, মাতা পুত্তংৱ ওৰসং;
দেৱতানুকম্পিতো পোসো, সদা ভদ্ৰানি পস্সতী’’তি.
অথ খো ভগৱা সুনিধৱস্সকাৰানং মগধমহামত্তানং ইমাহি গাথাহি অনুমোদিত্ৱা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
তেন খো পন সমযেন সুনিধৱস্সকাৰা মগধমহামত্তা ভগৱন্তং পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধা হোন্তি – ‘‘যেনজ্জ সমণো গোতমো দ্ৱাৰেন নিক্খমিস্সতি তং ‘গোতমদ্ৱাৰং’ নাম ভৱিস্সতি. যেন তিত্থেন গঙ্গং নদিং তৰিস্সতি তং ‘গোতমতিত্থং’ নাম ভৱিস্সতী’’তি.
অথ খো ভগৱা যেন দ্ৱাৰেন নিক্খমি তং ‘গোতমদ্ৱাৰং’ নাম অহোসি. অথ খো ভগৱা যেন গঙ্গা নদী তেনুপসঙ্কমি. তেন খো পন সমযেন গঙ্গা নদী পূৰা হোতি সমতিত্তিকা কাকপেয্যা. অপ্পেকচ্চে মনুস্সা নাৱং পৰিযেসন্তি, অপ্পেকচ্চে উড়ুম্পং পৰিযেসন্তি, অপ্পেকচ্চে কুল্লং বন্ধন্তি অপাৰা পাৰং গন্তুকামা. অথ খো ভগৱা – সেয্যথাপি নাম বলৱা পুৰিসো সমিঞ্জিতং ৱা বাহং পসাৰেয্য, পসাৰিতং ৱা বাহং সমিঞ্জেয্য, এৱমেৱ – গঙ্গায নদিযা ওৰিমতীৰে [ওৰিমতীৰা (বহূসু) মহাৱ. ২৮৬; দী. নি. ২.১৫৪ পস্সিতব্বং)] অন্তৰহিতো পাৰিমতীৰে পচ্চুট্ঠাসি সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন.
অদ্দসা খো ভগৱা তে মনুস্সে অপ্পেকচ্চে নাৱং পৰিযেসন্তে, অপ্পেকচ্চে উড়ুম্পং পৰিযেসন্তে, অপ্পেকচ্চে কুল্লং বন্ধন্তে অপাৰা পাৰং গন্তুকামে.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যে তৰন্তি অণ্ণৱং সৰং,
সেতুং কত্ৱান ৱিসজ্জ পল্ললানি;
কুল্লঞ্হি জনো পবন্ধতি [বন্ধতি (স্যা. পী.)],
তিণ্ণা [নিতিণ্ণা (ক.)] মেধাৱিনো জনা’’তি. ছট্ঠং;
৭. দ্ৱিধাপথসুত্তং
৭৭. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা কোসলেসু অদ্ধানমগ্গপটিপন্নো হোতি আযস্মতা নাগসমালেন পচ্ছাসমণেন. অদ্দসা খো আযস্মা নাগসমালো অন্তৰামগ্গে দ্ৱিধাপথং [দ্ৱেধাপথং (সী.)]. দিস্ৱান ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, ভগৱা পন্থো; ইমিনা গচ্ছামা’’তি. এৱং ৱুত্তে, ভগৱা আযস্মন্তং নাগসমালং এতদৱোচ – ‘‘অযং, নাগসমাল, পন্থো; ইমিনা গচ্ছামা’’তি.
দুতিযম্পি…পে… ততিযম্পি খো আযস্মা নাগসমালো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘অযং, ভন্তে, ভগৱা পন্থো; ইমিনা গচ্ছামা’’তি. ততিযম্পি খো ভগৱা আযস্মন্তং নাগসমালং এতদৱোচ – ‘‘অযং, নাগসমাল, পন্থো; ইমিনা গচ্ছামা’’তি. অথ খো আযস্মা নাগসমালো ভগৱতো পত্তচীৱৰং তত্থেৱ ছমাযং নিক্খিপিত্ৱা পক্কামি – ‘‘ইদং, ভন্তে, ভগৱতো পত্তচীৱৰ’’ন্তি.
অথ খো আযস্মতো নাগসমালস্স তেন পন্থেন গচ্ছন্তস্স অন্তৰামগ্গে চোৰা নিক্খমিত্ৱা হত্থেহি চ পাদেহি চ আকোটেসুং পত্তঞ্চ ভিন্দিংসু সঙ্ঘাটিঞ্চ ৱিপ্ফালেসুং. অথ খো আযস্মা নাগসমালো ভিন্নেন পত্তেন ৱিপ্ফালিতায সঙ্ঘাটিযা যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা নাগসমালো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘ইধ ময্হং, ভন্তে, তেন পন্থেন গচ্ছন্তস্স অন্তৰামগ্গে চোৰা নিক্খমিত্ৱা হত্থেহি চ পাদেহি চ আকোটেসুং, পত্তঞ্চ ভিন্দিংসু, সঙ্ঘাটিঞ্চ ৱিপ্ফালেসু’’ন্তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘সদ্ধিং চৰমেকতো ৱসং,
মিস্সো অঞ্ঞজনেন ৱেদগূ;
ৱিদ্ৱা পজহাতি পাপকং,
কোঞ্চো খীৰপকোৱ নিন্নগ’’ন্তি. সত্তমং;
৮. ৱিসাখাসুত্তং
৭৮. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ৱিসাখায মিগাৰমাতুযা নত্তা কালঙ্কতা হোতি পিযা মনাপা. অথ খো ৱিসাখা মিগাৰমাতা অল্লৱত্থা অল্লকেসা দিৱা দিৱস্স যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নং খো ৱিসাখং মিগাৰমাতৰং ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘হন্দ কুতো নু ত্ৱং, ৱিসাখে, আগচ্ছসি অল্লৱত্থা অল্লকেসা ইধূপসঙ্কন্তা দিৱা দিৱস্সা’’তি? ‘‘নত্তা মে, ভন্তে, পিযা মনাপা কালঙ্কতা. তেনাহং অল্লৱত্থা অল্লকেসা ইধূপসঙ্কন্তা দিৱা দিৱস্সা’’তি. ‘‘ইচ্ছেয্যাসি ত্ৱং, ৱিসাখে, যাৱতিকা [যাৱতকা (?)] সাৱত্থিযা মনুস্সা তাৱতিকে [তাৱতকে (?)] পুত্তে চ নত্তাৰো চা’’তি? ‘‘ইচ্ছেয্যাহং, ভগৱা [ইচ্ছেয্যাহং ভন্তে ভগৱা (স্যা.)] যাৱতিকা সাৱত্থিযা মনুস্সা তাৱতিকে পুত্তে চ নত্তাৰো চা’’তি.
‘‘কীৱবহুকা পন, ৱিসাখে, সাৱত্থিযা মনুস্সা দেৱসিকং কালং কৰোন্তী’’তি? ‘‘দসপি, ভন্তে, সাৱত্থিযা মনুস্সা দেৱসিকং কালং কৰোন্তি; নৱপি, ভন্তে… অট্ঠপি, ভন্তে… সত্তপি, ভন্তে… ছপি, ভন্তে… পঞ্চপি, ভন্তে… চত্তাৰোপি, ভন্তে… তীণিপি, ভন্তে… দ্ৱেপি, ভন্তে, সাৱত্থিযা মনুস্সা দেৱসিকং কালং কৰোন্তি. একোপি, ভন্তে, সাৱত্থিযা মনুস্সো দেৱসিকং কালং কৰোতি. অৱিৱিত্তা, ভন্তে, সাৱত্থি মনুস্সেহি কালং কৰোন্তেহী’’তি.
‘‘তং কিং মঞ্ঞসি, ৱিসাখে, অপি নু ত্ৱং কদাচি কৰহচি অনল্লৱত্থা ৱা ভৱেয্যাসি অনল্লকেসা ৱা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে. অলং মে, ভন্তে, তাৱ বহুকেহি পুত্তেহি চ নত্তাৰেহি চা’’তি.
‘‘যেসং খো, ৱিসাখে, সতং পিযানি, সতং তেসং দুক্খানি; যেসং নৱুতি পিযানি, নৱুতি তেসং দুক্খানি; যেসং অসীতি পিযানি, অসীতি তেসং দুক্খানি; যেসং সত্ততি পিযানি, সত্ততি তেসং দুক্খানি; যেসং সট্ঠি পিযানি, সট্ঠি তেসং দুক্খানি; যেসং পঞ্ঞাসং পিযানি, পঞ্ঞাসং তেসং দুক্খানি; যেসং চত্তাৰীসং পিযানি, চত্তাৰীসং তেসং দুক্খানি, যেসং তিংসং পিযানি, তিংসং তেসং দুক্খানি; যেসং ৱীসতি পিযানি, ৱীসতি তেসং দুক্খানি, যেসং দস পিযানি, দস তেসং দুক্খানি; যেসং নৱ পিযানি, নৱ তেসং দুক্খানি; যেসং অট্ঠ পিযানি, অট্ঠ তেসং দুক্খানি; যেসং সত্ত পিযানি, সত্ত তেসং দুক্খানি; যেসং ছ পিযানি, ছ তেসং দুক্খানি; যেসং পঞ্চ পিযানি, পঞ্চ তেসং দুক্খানি; যেসং চত্তাৰি পিযানি, চত্তাৰি তেসং দুক্খানি; যেসং তীণি পিযানি, তীণি তেসং দুক্খানি; যেসং দ্ৱে পিযানি, দ্ৱে তেসং দুক্খানি; যেসং একং পিযং, একং তেসং দুক্খং; যেসং নত্থি পিযং, নত্থি তেসং দুক্খং, অসোকা তে ৱিৰজা অনুপাযাসাতি ৱদামী’’তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘যে কেচি সোকা পৰিদেৱিতা ৱা,
দুক্খা চ [দুক্খা ৱ (অট্ঠ.)] লোকস্মিমনেকৰূপা;
পিযং পটিচ্চপ্পভৱন্তি এতে,
পিযে অসন্তে ন ভৱন্তি এতে.
‘‘তস্মা হি তে সুখিনো ৱীতসোকা,
যেসং পিযং নত্থি কুহিঞ্চি লোকে;
তস্মা অসোকং ৱিৰজং পত্থযানো,
পিযং ন কযিৰাথ কুহিঞ্চি লোকে’’তি. অট্ঠমং;
৯. পঠমদব্বসুত্তং
৭৯. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা ৰাজগহে ৱিহৰতি ৱেড়ুৱনে কলন্দকনিৱাপে. অথ খো আযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৱা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা একমন্তং নিসীদি. একমন্তং নিসিন্নো খো আযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো ভগৱন্তং এতদৱোচ – ‘‘পৰিনিব্বানকালো মে দানি, সুগতা’’তি. ‘‘যস্সদানি ত্ৱং, দব্ব, কালং মঞ্ঞসী’’তি.
অথ খো আযস্মা দব্বো মল্লপুত্তো উট্ঠাযাসনা ভগৱন্তং অভিৱাদেত্ৱা পদক্খিণং কত্ৱা ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসে অন্তলিক্খে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা পৰিনিব্বাযি.
অথ খো আযস্মতো দব্বস্স মল্লপুত্তস্স ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসে অন্তলিক্খে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা পৰিনিব্বুতস্স সৰীৰস্স ঝাযমানস্স ডয্হমানস্স নেৱ ছাৰিকা পঞ্ঞাযিত্থ ন মসি. সেয্যথাপি নাম সপ্পিস্স ৱা তেলস্স ৱা ঝাযমানস্স ডয্হমানস্স নেৱ ছাৰিকা পঞ্ঞাযতি ন মসি; এৱমেৱ আযস্মতো দব্বস্স মল্লপুত্তস্স ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসে অন্তলিক্খে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা পৰিনিব্বুতস্স সৰীৰস্স ঝাযমানস্স ডয্হমানস্স নেৱ ছাৰিকা পঞ্ঞাযিত্থ ন মসীতি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘অভেদি কাযো নিৰোধি সঞ্ঞা,
ৱেদনা সীতিভৱিংসু [পীতিদহংসু (সী. পী.), সীতিদহিংসু (ক.)] সব্বা;
ৱূপসমিংসু সঙ্খাৰা,
ৱিঞ্ঞাণং অত্থমাগমা’’তি. নৱমং;
১০. দুতিযদব্বসুত্তং
৮০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি জেতৱনে অনাথপিণ্ডিকস্স আৰামে. তত্ৰ খো ভগৱা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘ভিক্খৱো’’তি. ‘‘ভদন্তে’’তি তে ভিক্খূ ভগৱতো পচ্চস্সোসুং. ভগৱা এতদৱোচ –
‘‘দব্বস্স, ভিক্খৱে, মল্লপুত্তস্স ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসে অন্তলিক্খে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা পৰিনিব্বুতস্স সৰীৰস্স ঝাযমানস্স ডয্হমানস্স নেৱ ছাৰিকা পঞ্ঞাযিত্থ ন মসি. সেয্যথাপি নাম সপ্পিস্স ৱা তেলস্স ৱা ঝাযমানস্স ডয্হমানস্স নেৱ ছাৰিকা পঞ্ঞাযতি ন মসি; এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, দব্বস্স মল্লপুত্তস্স ৱেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৱা আকাসে অন্তলিক্খে পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৱা তেজোধাতুং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠহিত্ৱা পৰিনিব্বুতস্স সৰীৰস্স ঝাযমানস্স ডয্হমানস্স নেৱ ছাৰিকা পঞ্ঞাযিত্থ ন মসী’’তি.
অথ খো ভগৱা এতমত্থং ৱিদিত্ৱা তাযং ৱেলাযং ইমং উদানং উদানেসি –
‘‘অযোঘনহতস্সেৱ, জলতো জাতৱেদসো [জাতৱেদস্স (স্যা.)];
অনুপুব্বূপসন্তস্স, যথা ন ঞাযতে গতি.
এৱং সম্মাৱিমুত্তানং, কামবন্ধোঘতাৰিনং;
পঞ্ঞাপেতুং গতি নত্থি, পত্তানং অচলং সুখ’’ন্তি. দসমং;
পাটলিগামিযৱগ্গো [পাটলিগামৱগ্গো (ক.)] অট্ঠমো.