৬. পটিসম্ভিদাকথা
১. ধম্মচক্কপৱত্তনৱাৰো
৩০. এৱং মে সুতং – একং সমযং ভগৱা বাৰাণসিযং ৱিহৰতি ইসিপতনে মিগদাযে. তত্ৰ খো ভগৱা পঞ্চৱগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেসি –
‘‘দ্ৱেমে, ভিক্খৱে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৱিতব্বা. কতমে দ্ৱে? যো চাযং কামেসু কামসুখল্লিকানুযোগো হীনো গম্মো পোথুজ্জনিকো অনৰিযো অনত্থসংহিতো; যো চাযং অত্তকিলমথানুযোগো দুক্খো অনৰিযো অনত্থসংহিতো. এতে খো [এতে তে (স্যা. ক. সী. অট্ঠ.) সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৩ পস্সিতব্বা], ভিক্খৱে, উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি.
‘‘কতমা চ সা, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি? অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি. অযং খো সা, ভিক্খৱে, মজ্ঝিমা পটিপদা তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা চক্খুকৰণী ঞাণকৰণী উপসমায অভিঞ্ঞায সম্বোধায নিব্বানায সংৱত্ততি.
‘‘ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খং অৰিযসচ্চং. জাতিপি দুক্খা, জৰাপি দুক্খা, ব্যাধিপি দুক্খো, মৰণম্পি দুক্খং, অপ্পিযেহি সম্পযোগো দুক্খো, পিযেহি ৱিপ্পযোগো দুক্খো, যম্পিচ্ছং ন লভতি তম্পি দুক্খং; সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা. ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং – যাযং তণ্হা পোনোভৱিকা নন্দিৰাগসহগতা তত্ৰতত্ৰাভিনন্দিনী, সেয্যথিদং – কামতণ্হা, ভৱতণ্হা, ৱিভৱতণ্হা. ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং – যো তস্সাযেৱ তণ্হায অসেসৱিৰাগনিৰোধো চাগো পটিনিস্সগ্গো মুত্তি অনালযো. ইদং খো পন, ভিক্খৱে, দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং – অযমেৱ অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধি.
‘‘‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞেয্য’ন্তি মে, ভিক্খৱে…পে… পৰিঞ্ঞাতন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘ইদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং পহাতব্ব’ন্তি মে, ভিক্খৱে…পে… পহীনন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘ইদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং সচ্ছিকাতব্ব’ন্তি মে, ভিক্খৱে…পে… সচ্ছিকতন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘‘ইদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’ন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং ভাৱেতব্ব’ন্তি মে, ভিক্খৱে…পে… ভাৱিতন্তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি.
‘‘যাৱকীৱঞ্চ মে, ভিক্খৱে, ইমেসু চতূসু অৰিযসচ্চেসু এৱং তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং যথাভূতং ঞাণদস্সনং ন সুৱিসুদ্ধং অহোসি, নেৱ তাৱাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. যতো চ খো মে, ভিক্খৱে, ইমেসু চতূসু অৰিযসচ্চেসু এৱং তিপৰিৱট্টং দ্ৱাদসাকাৰং যথাভূতং ঞাণদস্সনং সুৱিসুদ্ধং অহোসি, অথাহং, ভিক্খৱে, সদেৱকে লোকে সমাৰকে সব্ৰহ্মকে সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সায ‘অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’তি পচ্চঞ্ঞাসিং. ঞাণঞ্চ পন মে দস্সনং উদপাদি – ‘অকুপ্পা মে ৱিমুত্তি, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৱো’’’তি.
ইদমৱোচ ভগৱা. অত্তমনা পঞ্চৱগ্গিযা ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দুন্তি.
ইমস্মিঞ্চ পন ৱেয্যাকৰণস্মিং ভঞ্ঞমানে আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স ৱিৰজং ৱীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি.
পৱত্তিতে চ পন ভগৱতা ধম্মচক্কে ভুম্মা [ভূমা (ক.)] দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং – ‘‘এতং ভগৱতা বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং অপ্পটিৱত্তিযং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি. ভুম্মানং দেৱানং সদ্দং সুত্ৱা চাতুমহাৰাজিকা [চাতুম্মহাৰাজিকা (স্যা.)] দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং…পে… চাতুমহাৰাজিকানং দেৱানং সদ্দং সুত্ৱা তাৱতিংসা দেৱা…পে… যামা দেৱা…পে… তুসিতা দেৱা…পে… নিম্মানৰতী দেৱা…পে… পৰনিম্মিতৱসৱত্তী দেৱা…পে… ব্ৰহ্মকাযিকা দেৱা সদ্দমনুস্সাৱেসুং – ‘‘এতং ভগৱতা বাৰাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে অনুত্তৰং ধম্মচক্কং পৱত্তিতং অপ্পটিৱত্তিযং সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা কেনচি ৱা লোকস্মি’’ন্তি.
ইতিহ তেন খণেন তেন লযেন তেন মুহুত্তেন যাৱ ব্ৰহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছি. অযঞ্চ দসসহস্সী লোকধাতু সংকম্পি সম্পকম্পি সম্পৱেধি, অপ্পমাণো চ উড়াৰো ওভাসো লোকে পাতুৰহোসি অতিক্কম্ম [অতিক্কম্মেৱ (স্যা. ক.) সং. নি. ৫.১০৮১ পস্সিতব্বা] দেৱানং দেৱানুভাৱন্তি.
অথ খো ভগৱা ইমং উদানং উদানেসি – ‘‘অঞ্ঞাসি ৱত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো; অঞ্ঞাসি ৱত, ভো, কোণ্ডঞ্ঞো’’তি. ইতি হিদং আযস্মতো কোণ্ডঞ্ঞস্স অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞো ত্ৱেৱ [অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞোত্ৱেৱ (স্যা.)] নামং অহোসি.
[ক] ‘ইদং দুক্খং অৰিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৱিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৱিজ্জা উদপাদীতি – পটিৱেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৱিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৱেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিৰুত্তিযা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘নিৰুত্তীসু ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিৰুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৱীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
‘‘‘তং খো পনিদং দুক্খং অৰিযসচ্চং পৰিঞ্ঞেয্য’ন্তি…পে… পৰিঞ্ঞাতন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৱিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৱিজ্জা উদপাদীতি – পটিৱেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৱিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৱেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিৰুত্তিযো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘নিৰুত্তীসু ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিৰুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৱীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
দুক্খে অৰিযসচ্চে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[খ] ‘‘‘ইদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খসমুদযং অৰিযসচ্চং পহাতব্ব’ন্তি…পে… পহীনন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে. … আলোকো উদপাদি…পে…’’.
দুক্খসমুদযে অৰিযসচ্চে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[গ] ‘‘‘ইদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধং অৰিযসচ্চং সচ্ছিকাতব্ব’ন্তি…পে… সচ্ছিকতন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
দুক্খনিৰোধে অৰিযসচ্চে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[ঘ] ‘‘‘ইদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চ’ন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘তং খো পনিদং দুক্খনিৰোধগামিনী পটিপদা অৰিযসচ্চং ভাৱেতব্ব’ন্তি…পে… ভাৱিতন্তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
দুক্খনিৰোধগামিনিযা পটিপদায অৰিযসচ্চে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
চতূসু অৰিযসচ্চেসু সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, ৱীসতিসতনিৰুত্তিযো, চত্তালীসঞ্চ দ্ৱে চ ঞাণসতানি.
২. সতিপট্ঠানৱাৰো
৩১. ‘‘‘অযং কাযে কাযানুপস্সনা’তি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সা খো পনাযং কাযে কাযানুপস্সনা ভাৱেতব্বাতি মে, ভিক্খৱে,…পে… ভাৱিতাতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’.
‘‘অযং ৱেদনাসু…পে… অযং চিত্তে…পে… অযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সা খো পনাযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা ভাৱেতব্বা তি…পে… ভাৱিতাতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’.
[ক] ‘‘‘অযং কাযে কাযানুপস্সনা’তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সা খো পনাযং কাযে কাযানুপস্সনা ভাৱেতব্বাতি…পে… ভাৱিতাতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৱিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৱিজ্জা উদপাদীতি – পটিৱেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৱিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৱেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিৰুত্তিযো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘নিৰুত্তীসু ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিৰুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৱীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
কাযে কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[খ-ঘ] ‘‘অযং ৱেদনাসু…পে… অযং চিত্তে…পে… অযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনাতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সা খো পনাযং ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা ভাৱেতব্বা তি…পে… ভাৱিতাতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
ধম্মেসু ধম্মানুপস্সনা সতিপট্ঠানে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
চতূসু সতিপট্ঠানেসু সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, ৱীসতিসতনিৰুত্তিযো, চত্তালীসঞ্চ দ্ৱে চ ঞাণসতানি.
৩. ইদ্ধিপাদৱাৰো
৩২. ‘‘অযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সো খো পনাযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৱেতব্বোতি মে, ভিক্খৱে…পে… ভাৱিতোতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি.
‘‘অযং ৱীৰিযসমাধি…পে… অযং চিত্তসমাধি…পে… অযং ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. সো খো পনাযং ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৱেতব্বোতি মে, ভিক্খৱে, পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’.
[ক] ‘‘‘অযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো’তি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সো খো পনাযং ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৱেতব্বোতি…পে… ভাৱিতোতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’.
চক্খুং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ঞাণং উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? পঞ্ঞা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? ৱিজ্জা উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? আলোকো উদপাদীতি – কেনট্ঠেন? চক্খুং উদপাদীতি – দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি – ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি – পজাননট্ঠেন. ৱিজ্জা উদপাদীতি – পটিৱেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি – ওভাসট্ঠেন.
চক্খুং ধম্মো, ঞাণং ধম্মো, পঞ্ঞা ধম্মো, ৱিজ্জা ধম্মো, আলোকো ধম্মো. ইমে পঞ্চ ধম্মা ধম্মপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’.
দস্সনট্ঠো অত্থো, ঞাতট্ঠো অত্থো, পজাননট্ঠো অত্থো, পটিৱেধট্ঠো অত্থো, ওভাসট্ঠো অত্থো. ইমে পঞ্চ অত্থা অত্থপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চ ধম্মে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা, পঞ্চ অত্থে সন্দস্সেতুং ব্যঞ্জননিৰুত্তাভিলাপা. ইমা দস নিৰুত্তিযো নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘নিৰুত্তীসু ঞাণং নিৰুত্তিপটিসম্ভিদা’’.
পঞ্চসু ধম্মেসু ঞাণানি, পঞ্চসু অত্থেসু ঞাণানি, দসসু নিৰুত্তীসু ঞাণানি. ইমানি ৱীসতি ঞাণানি পটিভানপটিসম্ভিদায আৰম্মণা চেৱ হোন্তি গোচৰা চ. যে তস্সা আৰম্মণা তে তস্সা গোচৰা. যে তস্সা গোচৰা তে তস্সা আৰম্মণা. তেন ৱুচ্চতি – ‘‘পটিভানেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা’’.
ছন্দসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতে ইদ্ধিপাদে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
[খ-ঘ] ‘‘অযং ৱীৰিযসমাধি…পে… অযং চিত্তসমাধি…পে… অযং ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদোতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে… সো খো পনাযং ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ইদ্ধিপাদো ভাৱেতব্বোতি…পে… ভাৱিতোতি পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি…পে…’’.
ৱীমংসাসমাধিপধানসঙ্খাৰসমন্নাগতে ইদ্ধিপাদে পন্নৰস ধম্মা, পন্নৰস অত্থা, তিংস নিৰুত্তিযো, সট্ঠি ঞাণানি.
চতূসু ইদ্ধিপাদেসু সট্ঠি ধম্মা, সট্ঠি অত্থা, ৱীসতিসতনিৰুত্তিযো, চত্তালীসঞ্চ দ্ৱে চ ঞাণসতানি.
৪. সত্তবোধিসত্তৱাৰো
৩৩. ‘‘‘সমুদযো সমুদযো’তি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘নিৰোধো নিৰোধো’তি খো, ভিক্খৱে, ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. ৱিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স ৱেয্যাকৰণে দস ধম্মা, দস অত্থা, ৱীসতি নিৰুত্তিযো, চত্তালীসং [চত্তালীস (ক.)] ঞাণানি.
‘‘‘সমুদযো সমুদযো’তি খো, ভিক্খৱে, সিখিস্স বোধিসত্তস্স…পে… ৱেস্সভুস্স বোধিসত্তস্স…পে… ককুসন্ধস্স বোধিসত্তস্স…পে… কোণাগমনস্স বোধিসত্তস্স…পে… কস্সপস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘নিৰোধো নিৰোধো’তি খো, ভিক্খৱে, কস্সপস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. কস্সপস্স বোধিসত্তস্স ৱেয্যাকৰণে দস ধম্মা, দস অত্থা, ৱীসতি নিৰুত্তিযো, চত্তালীস ঞাণানি.
‘‘‘সমুদযো সমুদযো’তি খো, ভিক্খৱে, গোতমস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি. ‘নিৰোধো নিৰোধো’তি খো, ভিক্খৱে, গোতমস্স বোধিসত্তস্স পুব্বে অননুস্সুতেসু ধম্মেসু চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. গোতমস্স বোধিসত্তস্স ৱেয্যাকৰণে দস ধম্মা, দস অত্থা, ৱীসতি নিৰুত্তিযো, চত্তালীস ঞাণানি.
সত্তন্নং বোধিসত্তানং সত্তসু ৱেয্যাকৰণেসু সত্ততি ধম্মা, সত্ততি অত্থা, চত্তালীসসতং [চত্তাৰীসসতা (স্যা.)] নিৰুত্তিযো, অসীতি চ দ্ৱে চ ঞাণসতানি.
৫. অভিঞ্ঞাদিৱাৰো
৩৪. ‘‘‘যাৱতা অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৱতা পৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞট্ঠো…পে… যাৱতা পহানস্স পহানট্ঠো…পে… যাৱতা ভাৱনায ভাৱনট্ঠো…পে… যাৱতা সচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকিৰিযট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায সচ্ছিকিৰিযট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. সচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকিৰিযট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
অভিঞ্ঞায অভিঞ্ঞট্ঠে, পৰিঞ্ঞায পৰিঞ্ঞট্ঠে, পহানায পহানট্ঠে, ভাৱনায ভাৱনট্ঠে, সচ্ছিকিৰিযায সচ্ছিকিৰিযট্ঠে পঞ্চৱীসসতং ধম্মা, পঞ্চৱীসসতং অত্থা, অড্ঢতেয্যানি নিৰুত্তিসতানি, পঞ্চ ঞাণসতানি.
৬. খন্ধাদিৱাৰো
৩৫. ‘‘‘যাৱতা খন্ধানং খন্ধট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায খন্ধট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. খন্ধানং খন্ধট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৱতা ধাতূনং ধাতুট্ঠো…পে… যাৱতা আযতনানং আযতনট্ঠো…পে… যাৱতা সঙ্খতানং সঙ্খতট্ঠো…পে… যাৱতা অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায অসঙ্খতট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
খন্ধানং খন্ধট্ঠে, ধাতূনং ধাতুট্ঠে, আযতনানং আযতনট্ঠে সঙ্খতানং সঙ্খতট্ঠে, অসঙ্খতস্স অসঙ্খতট্ঠে পঞ্চৱীসতিসতং ধম্মা, পঞ্চৱীসতিসতং অত্থা, অড্ঢতেয্যানি নিৰুত্তিসতানি, পঞ্চ ঞাণসতানি.
৭. সচ্চৱাৰো
৩৬. ‘‘‘যাৱতা দুক্খস্স দুক্খট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায দুক্খট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. দুক্খস্স দুক্খট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৱতা সমুদযস্স সমুদযট্ঠো…পে… যাৱতা নিৰোধস্স নিৰোধট্ঠো…পে… যাৱতা মগ্গস্স মগ্গট্ঠো ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায মগ্গট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. মগ্গস্স মগ্গট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
চতূসু অৰিযসচ্চেসু সতং ধম্মা, সতং অত্থা, দ্ৱে নিৰুত্তিসতানি, চত্তাৰি ঞাণসতানি.
৮. পটিসম্ভিদাৱাৰো
৩৭. ‘‘‘যাৱতা অত্থপটিসম্ভিদায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. অত্থপটিসম্ভিদায অত্থপটিসম্ভিদট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৱতা ধম্মপটিসম্ভিদায ধম্মপটিসম্ভিদট্ঠো…পে… যাৱতা নিৰুত্তিপটিসম্ভিদায নিৰুত্তিপটিসম্ভিদট্ঠো…পে… যাৱতা পটিভানপটিসম্ভিদায পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠো, ঞাতো দিট্ঠো ৱিদিতো সচ্ছিকতো ফস্সিতো পঞ্ঞায. অফস্সিতো পঞ্ঞায পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠো নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি …পে… আলোকো উদপাদি’’. পটিভানপটিসম্ভিদট্ঠে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
চতূসু পটিসম্ভিদাসু সতং ধম্মা, সতং অত্থা, দ্ৱে নিৰুত্তিসতানি, চত্তাৰি ঞাণসতানি.
৯. ছবুদ্ধধম্মৱাৰো
৩৮. ‘‘‘যাৱতা ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে ঞাণং, ঞাতং দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায. অফস্সিতং পঞ্ঞায ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে ঞাণং নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি…পে… আলোকো উদপাদি’’. ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তে ঞাণে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
‘‘‘যাৱতা সত্তানং আসযানুসযে ঞাণং…পে… যাৱতা যমকপাটিহীৰে ঞাণং …পে… যাৱতা মহাকৰুণাসমাপত্তিযা ঞাণং…পে… যাৱতা সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং…পে… যাৱতা অনাৱৰণং ঞাণং, ঞাতং দিট্ঠং ৱিদিতং সচ্ছিকতং ফস্সিতং পঞ্ঞায. অফস্সিতং পঞ্ঞায অনাৱৰণং ঞাণং নত্থী’তি – চক্খুং উদপাদি, ঞাণং উদপাদি, পঞ্ঞা উদপাদি, ৱিজ্জা উদপাদি, আলোকো উদপাদি’’. অনাৱৰণে ঞাণে পঞ্চৱীসতি ধম্মা, পঞ্চৱীসতি অত্থা, পঞ্ঞাস নিৰুত্তিযো, সতং ঞাণানি.
ছসু বুদ্ধধম্মেসু দিযড্ঢসতং ধম্মা, দিযড্ঢসতং অত্থা, তীণি নিৰুত্তিসতানি, ছ ঞাণসতানি.
পটিসম্ভিদাধিকৰণে [পটিসম্ভিদাপকৰণে (স্যা.)] অড্ঢনৱধম্মসতানি [অড্ঢনৱমানি ধম্মসতানি (স্যা.), অড্ঢনৱমধম্মসতানি (ক.)], অড্ঢনৱঅত্থসতানি, নিৰুত্তিসহস্সঞ্চ সত্ত চ নিৰুত্তিসতানি, তীণি চ ঞাণসহস্সানি, চত্তাৰি চ ঞাণসতানীতি.
পটিসম্ভিদাকথা নিট্ঠিতা.